௩௦. க்ஷாராக்நிகர்மவிதிரத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

அதோऽநந்தரஂ க்ஷாராக்நிகர்மவிதிராரப்யதே| யதைவ ஹி ஶஸ்த்ரேண பாடநாதீநி கத்வா தத்ஸாத்ய ஆமய உபக்ரம்யதே, ததைவ க்ஷாராக்நிப்யாமித்யாஹ-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸஂ-க்ஷாரஶ்சாக்நிஶ்ச க்ஷாராக்நீ, தயோஃ கர்ம க்ஷாராக்நிகர்ம, தஸ்ய விதிஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்| க்ஷாரஸ்ய பாஹ்யாப்யந்தரோபயோகித்வேந பூர்வமுபந்யாஸஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-க்ஷாரக்நிகர்மவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ ௦ -ஸர்வாணி ச தாநி ஶஸ்த்ராண்யநுஶஸ்த்ராணி ச தாந்யேவம், தேஷாஂ ஸர்வஶஸ்த்ராநுஶஸ்த்ராணாஂ மத்யே க்ஷாரஃ ஶ்ரேஷ்டோ ஜ்யாயாந்| குதோऽஸ்ய ஶ்ரேஷ்டதா ? இத்யாஹ-யத்-யஸ்மாத், பஹூநி சேத்யபேத்யாதீநி கர்மாண்யஸௌ கரோதி| ஆதிஶப்தேந லேகநபாடநாதிபரிக்ரஹஃ| விஷமேஷ்வபி-தேஹதேஶேஷு| துஃகாவசார்யஶஸ்த்ரேஷு-நாஸார்ஶோர்புதாதிஷு, துஃகேநாவசாரயிதுஂ ஶக்யஂ ஶஸ்த்ரஂ யேஷு தேஷு| அபிஶப்தாத் ஸமேஷ்வபி தேஹதேஶேஷு யுஜ்யதே| தேந ச-ஶஸ்த்ரேண ச, ஸித்திமயாத்ஸு-அஸித்யத்ஸு துஷ்டவ்ரணேஷு பஹுஶஃ ப்ரகோபிஷு| கிம்பூதேஷு ? அதிகச்ச்ரேஷு-அதிதுஃகஸாத்யேஷு துஷ்டவ்ரணாதிஷு| சஶப்தாதந்யேஷ்வபி ரோகோஷ்வஸௌ க்ஷாரௌ யுஜ்யதே-யோக்யஃ ஸம்பத்யதே, ததோऽபி ஹேதோஃ க்ஷாரஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| யச்சேதி| யஸ்மாச்ச க்ஷாரஃ பாநவிஷயேऽபி யுஜ்யதே ஶரீராந்தஃஸ்திதரோகஶாந்த்யை| அபிஶப்தாத்பாஹ்யேऽபி பாஹ்யஸ்திதரோகஶாந்த்யை லேபே ஸ யுஜ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-தத்ராதீ க்ஷாரகர்மவிதிஃ| தத்ர க்ஷாரப்ரஶஂஸாமாஹ-ஸர்வஶஸ்த்ராநுஶஸ்த்ராணாமிதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩௯)-"க்ஷாரோ ஹி நாநௌஷதிஸமவாயநிர்வதேஃ ஸர்வரஸாதிஷ்டாநஂ, கடுகலவணரஸபூயிஷ்டஸ்தீக்ஷ்ணோ தஹநஃ பாசநோऽவதாரணோ விலயநஃ ஶோதநோ ரோபணஃ கம்யாமமேதோவிஷாபஹஃ ஸர்வஶஸ்த்ராநுஶஸ்த்ராணாஂ ச வரிஷ்டஃ, சேதநபேதநபாடநலேகநகரணாத்| யதஃ ஸம்பாதாவகாஶஜேஶு துஃகாவசாரணீயஶஸ்த்ரேஷு நாஸார்ஶோபுதாதிஷு ஶஸ்த்ரேண சாஸித்யத்ஸு துஷ்டவ்ரணேஷு பஹுஶஃ ப்ரகோபிஷு ப்ரயுஜ்யதே| ஸ த்விதா பாஹ்யாந்தஃபரிமார்ஜநபேதேந|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸஃ-க்ஷாரஃ, அர்ஶஃஸு விஷயே பேயஃ| ததாऽக்நிஸாதே, ததாஶ்மர்யாஂ, குல்மாதிஷு ச| ஆதிக்ரஹணாதாநாஹஶூலாதிஷு ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அந்தஃபரிமார்ஜநஸ்ய விஷயமாஹ-ஸ பேய இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௩௯)-"ஸ யதாஸ்வமேவோபதேக்ஷ்யதே|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸஂ-ஸ க்ஷாரோ யோஜ்யஃ ஸாக்ஷாத்-லேபநேந, மஷாதிஷு| ஆதிக்ரஹணாத் சர்மகீலவர்த்மதிலகாதிபரிக்ரஹஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-பஹிஃபரிமார்ஜநஸ்ய விஷயமாஹ-யோஜ்ய இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸஂ-பாநலேபநபேதேந த்விதோऽபி க்ஷாரஃ பித்தாதௌ ந யோக்தவ்யஃ| சலே-வாதே| அபலே-ப்ராணாஹீநே| { ஜ்வரே, அதிஸாரே, ஹத்ரோகே, மூர்தரோகே, பாண்ட்வாமயே-பாண்டுரோகே, அருசௌ-அரோசகே, கதஸஂஶுத்தௌ-கதவமநவிரேகே, ஶ்வயதௌ ஸர்வகாத்ரகே-ஸர்வாங்கே ஶூநே, ததா பீரௌ, கர்பிண்யாம், துமத்யாம், } ப்ரோத்வத்தபலயோநிஃ-வக்ஷ்யமாணா உத்தரதந்த்ரே குஹ்யரோகவிஜ்ஞாநே| ப்ரகர்ஷேணோத்வத்தஂ பலஂ-ரஜோரூபஂ, யஸ்யா யோநேஃ ஸா ப்ரோத்வத்தபலயோநிஃ| ரஜ ஏவ பலஂ கர்பாக்யபலஸாதநோபாயத்வாத்| ப்ரோத்வத்தபலயோநேர்லக்ஷணமுக்தம், யதா (ஹ. உ. அ. ௩௩|௩௩)-"வேகோதாவர்தநாத்யோநிஂ ப்ரபீடயதி மாருதஃ| ஸா பேநிலஂ ரஜஃ கச்ச்ராதுதாவத்தஂ விமுஞ்சதி|| இயஂ வ்யாபதுதாவத்தா" இத்யாதி| ததா ஶிஶௌ-பாலே, வத்தே-கதவயஸி| ததா தமந்யாதிஷு ஶரீரதேஶேஷு, தேஶேऽல்பமாஂஸே-கல்பபிஶிதே| ததா, வஷணாதிஷு ஶரீரதேஶேஷு| ததா, அக்ஷ்ணோஃ-நேத்ரயோஃ வர்த்மரோகஂ வர்ஜயித்வாऽந்யத்ர க்ஷாரோ ந ப்ரயோஜ்யஃ| வர்த்மரோகே து க்ஷாரோ யோஜ்ய ஏவ| ஶீதவர்ஷோஷ்ணா இதி ஹேமந்தஶிஶிரப்ராவட்க்ரீஷ்மாஃ, துர்திநஂ-மேகாத்யாகுலதிவஸம், ஏஷு க்ஷாரோ ந யோஜ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-த்வயோரபி க்ஷாரயோர்நிஷேதமாஹ-ந த்விதி| சலைவாதே| அபலே-துர்பலே| ப்ரோத்தத்தா-ஸஂஸ்தாநவிபர்யயஂ ப்ராப்தா, பலயோநிஃ-கர்பாஶயோ, யஸ்யாஃ ஸா ததா| தருணாஸ்தி-நாஸாத்யஸ்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸஂ-காலமுஷ்ககோ-மோக்ஷஃ| அஶ்வகர்ணஃ-குஶிகஃ| மஹாவக்ஷஃ-ஸ்நுஹீ| ஆஸ்போதோ-கிரிகர்ணிகா| வக்ஷகோ-நந்தீவக்ஷஃ| இந்த்ரவக்ஷஃ-குடஜஃ| பூதீகஃ-பூதீகரஞ்ஜஃ| நக்தமாலஃ-கரஞ்ஜஃ| அஶ்வமாரஃ-கரவீரஃ| காலமுஷ்ககாதீந் மூலாதிஸஹிதாந் கண்டஂ கண்டஂ கல்பிதாந்-பரஶ்வாதிநா சிந்நாந்| ததா கோஶாதகீஶ்சதஸ்ரோ, யவஸ்ய ச ஶூகஂ நாலஂ-யவஸ்ய ஶூகோ நாலோऽவயவோ பவதி, தாஂஶ்ச நிவாதே தேஶே ஶிலாதலே-ஶிலாபஷ்டே, பதக் முஷ்ககாதீந்நிசயீகத்ய, முஷ்ககசயே ச ஸுதாஶ்மாநி-ஸுதாஶர்கராஃ, ப்ரக்ஷிப்ய தீபயேத்-ஜ்வாலயேத்| கைஃ ? திலாநாஂ குதலைஃ-காண்டைஃ| ஸுதாஶ்மாநி சேதி நபுஂஸகத்வஂ சிந்த்யம்| பதக்தீபநே சைஷாமசிந்த்யப்ரபாவஃ| ஏவஂ தாநி தக்த்வாऽநந்தரமக்நௌ விகதே ஸுதாஶ்மநாஂ பஸ்ம த்ரோணஂ பதக்கத்வா-வ்யஸ்தஂ ஸஂஸ்தாப்ய, இதரபஸ்மநஃ-ஶம்யாகாதித்ரவ்யபஸ்மநோ, த்ரோணமாதாய-கஹீத்வா| கிம்பூதஂ த்ரோணம் ? முஷ்கக உத்தரஃ-அதிகோ, யஸ்ய தமாதாய, ஜலமூத்ரயோஃ ப்ரத்யேகமர்தபாரேண தத்-பஸ்ம, காலயேத்| கதஂ காலயேத் ? மஹதா-விஸ்தீர்ணேந, வாஸஸா| கியந்தஂ காலம் ? யாவத் க்ஷாரநிஷ்யந்தஃ-க்ஷாரஸ்ராவஃ, பிச்சிலரக்தாச்சஸ்ததா தீக்ஷ்ணோ ஜாதஃ-ஸம்பந்நஃ, ததா-தஸ்மிம்காலே, தஂ-க்ஷாரநிஷ்யந்தஂ, கஹீத்வா லௌஹ்யாஂ ஸ்நேஹபாகவிதிநா பசேத்| கிஂ குர்வந் ? தர்வ்யா-கஜகஸஂஜ்ஞயா, விகட்டயந்-ஆலோடயந்| ததஃ-அநந்தரஂ, தஸ்மிந்-க்ஷாரநிஷ்யந்தே, பச்யமாநே தாஃ-ப்ராக் ஸ்தாபிதாஃ ஸுதாபஸ்மஶர்கராஃ, { யா முஷ்ககமத்யே ப்ரக்ஷிப்ய தத்தாஃ,} ததா ஶுக்தீஃ-ப்ராணிவிஶேஷாஸ்தீநி, ததா க்ஷீரபகஂ-ப்ரலேபகஂ (?) கடிகாஸஂஜ்ஞம், ததா ஶங்கநாபீஶ்சாக்நிவர்ணாந் கத்வா, க்ஷாரோத்தே-க்ஷாரநிஷ்யந்தே, குடவோந்மிதே-பலாஷ்டகபரிமாணே க்வதிதக்ஷாரோத்தே, ஆயஸபாஜநே- தீக்ஷ்ணலோஹபாத்ரகதே, பஹுஶஃ-பஹூந் வாராந், நிர்வாப்ய-ஶீதீகத்ய, தேநைவ-க்ஷாரநிஷ்யந்தேந, தஷதி பிஷ்ட்வா தஸ்மிந்பச்யமாநே க்ஷாரநிஷ்யந்தே, ப்ரதீவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| த்ரவத்ரவ்யே த்ரவ்யாந்தரஂ ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டஂ தீயதே ஸ ப்ரதீவாப உச்யதே| ந ச கேவலமேஷ ஏவ ப்ரதீவாபத்வேந க்ஷேப்தவ்யோ யாவத் தக்ஷாதீநாமபி ஶகத் ஶ்லக்ஷ்ணஂ கத்வா விநிக்ஷிபேத்| தக்ஷஃ-குக்குடஃ| (ஶிகீ-மயூரஃ| கத்ரஃ-ஶ்யேநஃ| கங்ககபோதகௌ-பக்ஷிணௌ| } ததா சதுஷ்பதாஂ-கவாதீநாஂ, ததா பக்ஷிணாஂ பித்தஂ, ததா ஹரிதாலமநோஹ்வாலவணாநி ச { அலஂ-ஹரிதாலம்| மநோஹ்வா-மநஃஶிலா| லவணஂ-ஸைந்தவாதி| ஏதாநி } ஶ்லக்ஷ்ணாநி கத்வா ப்ரதீவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| அதஃ-ப்ரதீவாபாதநந்தரஂ, பரிதஃ-ஸமந்தாத், தர்வ்யா தமவகட்டயேத்| ஸபாஷ்பைரித்யாதி| யதா-யஸ்மிந் காலே, ஸ க்ஷாரநிஷ்யந்தஃ ஸபாஷ்பைஃ-ஸோஷ்மபிஃ, புத்புதைர்கநோ லேஹ இவோத்திஷ்டேத்-உத்கச்சேத், யதா {ஸாந்த்ரதயா பச்யமாநஃ ஸந் லேஹதுல்யோ } தர்வீப்ரலேபீ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ததா-தஸ்மிந் காலே அயோமயே-லோஹபாண்டே, ஸ்திதோ யவராஶௌ ஸ்தாப்யஃ| கிஂ கத்வா ? அவதார்ய சுல்லீதஃ, ததா ஶீதஃ ஸந்| அயஂ மத்யமஃ க்ஷாரஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-பஹிஃபரிமார்ஜநஸ்ய தஹநவிதிமாஹ-காலமுஷ்ககேதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩௯)-"அத பஹிஃபரிமார்ஜநஸ்த்ரிவிதோ மத்யோ மதுஸ்தீக்ஷ்ணஶ்ச| தஸ்ய பாகவிதிஃ| ஶரதி ஶுசிருபோஷிதஃ ஶுக்லவாஸாஃ ப்ரஶஸ்தேऽஹநி ப்ரஶஸ்தப்ரதேஶஜாதஂ மத்யவயஸமநுபஹதஂ மஹாந்தஂ காலமுஷ்ககஂ ஸுராபலலஸுமநோக்ஷதாதிபிஶ்சதுர்திஶஂ பலிஂ தத்த்வா ப்ரதக்ஷிணஂ சாம்யர்ச்யைநமதிவாஸயேத்| தைவதேப்யோ நமஸ்தேப்யோ நிவஸந்தீஹ யே ஶ்ரிதாஃ| கந்துமர்ஹந்த்யஸஂக்ருத்தாஸ்த்யக்த்வேமஂ வா ஸமர்பயந்|| பேஷஜார்தே க்ரஹீஷ்யாமி ஸர்வப்ராணபதாமிமம| வக்ஷஂ ந லோபாந்ந க்ரோதாத் ப்ராஹ்மணார்தே விஶேஷதஃ|| இதி| அதாபரேத்யுஸ்தத்ர யத்யத்புதஂ வைகதஂ வா கிஞ்சிந்ந பஶ்யேத் ததோ யுகமாத்ரமாருடே ஸவிதரி ப்ராஹ்மணாந் வாசயித்வா தஂ பாதபஂ பூர்வாக்ரமுத்தராக்ரஂ வா பாதயேத்| ஏவஂ ச பாரிபத்ரகாதிஷு|" இதி| காலமுஷ்ககஃ-கஷ்ணோ மோக்ஷகஃ| மஹாவக்ஷஃ-ஸ்நுஹீ| ஆஸ்போதஃ-கோவிதாரஃ| வக்ஷகஃ-குடஜஃ| இந்த்ரவக்ஷஃ-அர்ஜுநஃ| பரிகல்பிதாந்-சிந்நாந்| சதஸ்ரஃ கோஶாதகீஃ-க்ஷ்வேடோ தாமார்கவஃ படோலீ தேவதாலீ ச| நிசயீகத்ய-புஞ்ஜீகத்ய| பதக்-ப்ரத்யேகம்| தேஷு புஞ்ஜேஷு மத்யே யஃ காலமுஷ்ககபுஞ்ஜஸ்தத்ர ஸுதாஶ்மாநி ப்ரக்ஷிபேத்| ஸுதா-ப்ராஸாதாதிதபலீகரணஂ த்ரவ்யம், தத் யேப்யோ தக்தேப்யோ ஜாயதே தாநி ஸுதாஶ்மாநி| ததஃஸர்வாந் புஞ்ஜாந் திலாநாஂ குதலைர்தீபயேத்| ஸமூலநாலஃ ஶுஷ்கதிலஃ-குதலம்| தீபநஂ-வஹ்நிநா ப்ரஜ்வாலநம்| காலநவிதிமாஹ-தக்த்வேதி| தக்த்வா-பஸ்மீகத்ய| அக்நௌ விகதே-ஶாந்தே ஸதி| ஸுதாஶ்மநாஂ பஸ்ம பதக்கத்வா, இதரத்ரவ்யபஸ்மாந உத்தரஂ-ஸபாததாஂ நீதம்,- ஶம்யாகாதீநாஂ ஸமாநாஂ சத்வார ஆடகாஃ, முஷ்ககஸ்யைக ஆடக இத்யர்தஃ| ஜலஸ்யார்தபாரோ முத்ரஸ்யார்தபார இத்யுபயோர்பாரேணாலோட்ய மஹதா வஸ்த்ரேண காலயேத்| புநஃபுநஸ்தேநைவ பரிஸ்ராவேணாலோட்ய யாவத்பிச்சிலோ ரகோऽச்சஸ்தீக்ஷ்ணஶ்ச பரிஸ்ராவோ பவதி| பாகவிதிமாஹ-ததா சேதி| ததா தஂ க்ஷாரநிஷ்யந்தஂ கஹீத்வா, க்ஷாரஂ பக்த்வா(?) லௌஹ்யாஂ-லோஹபாத்ரே, பசேத்| தாஃ-யா முஷ்ககபஸ்மநஃ பதக் கதாஃ| க்ஷீரபகஂ-கடிகா| ஶங்கநாபிஃ-ஶங்கஸ்யாவர்தஃ| பஹுஶஃ-பஹூந் வாராந், த்ரீணி தாபநாநி த்ரீணீ நிர்வாபணாநீத்யர்தஃ| பேஷணஸ்ய க்ஷரோதகஸ்ய மாநோக்த்யா பேஷ்யமாநமநுக்தமபி கல்ப்யம்| தக்ஷாதீநாஂ பக்ஷிணாஂ ஶகத்-புரீஷம்| சதுஷ்பதாஂ பக்ஷிணாஂ ச பித்தம்| அலஂ-ஹரிதாலம்| தக்ஷாதிவிஷ்டாதிகஂ ஶ்லக்ஷ்ணஂ சூர்ணஂ கத்வா நிக்ஷிபேத்| அதஃ-ஆவாபாநந்தரஂ, ஸுதராஂ பரிதோ தர்வ்யாऽவகட்டயேத்| லேஹவத்தநஃ-லேஹ இவ ஸாந்த்ரஃ| அயோமயே-லோஹபாத்ரே, விநிக்ஷிப்ய யவராஶிமத்யே ஸ்தாப்யஃ| அயஂ மத்யமஃ க்ஷாரஃ, ம்ருதுதீக்ஷ்ணயோர்வக்ஷ்யமாணத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦ -மதௌ க்ஷாரே ஸுதாதீநி நிர்வாப்ய-தஸ்மிந்நிஷ்யந்தே ப்ரக்ஷிப்யைவ, அபநயேத்-விஸர்ஜயேத், ந து பிஷ்ட்வா விநிக்ஷிபேத்| தீக்ஷ்ணே க்ஷாரே பூர்வவத்-மத்யமக்ஷாரதுல்யஂ, ப்ரதிவாபநஂ-நிர்வாப்ய பிஷ்ட்வா விநிக்ஷிபேதிதி| ந சைதாவதேவாத்ர ப்ரதிவாபநமித்யாஹ-ததேத்யாதி| லாங்கலிகாதீநி பிடபர்யந்தாநி ச தத்ர ப்ரதிவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| ஸப்தராத்ராத் பரஂ-அநந்தரஂ, ஸஃ-க்ஷாரோ, யோஜ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦ -மதுதீக்ஷ்ணக்ஷாரயோர்விஶேஷமாஹ-ந த்விதி| மதௌ க்ஷாரே மத்யமவத்ஸர்வம்| ஆவாபே து விஶேஷஃ| நிர்வாப்யாபநயேத், ந து பிஷ்ட்வா க்ஷிபேத்| நிர்வாபணத்ரவமேவ க்ஷிபேதித்யர்தஃ| தக்ஷவிஷ்டாதிகஂ ச க்ஷிபேத்| தீக்ஷ்ணேऽபி ஸர்வஂ மத்யமவத்| லாங்கலிகாத்யாவாபோऽதிகஃ| பூதீகபல்லவாஃ-கரஞ்ஜபத்ராணி| தாலபத்ரீ-முஶலீ| ஸஃ-த்ரிவிதோऽபி-க்ஷாரஃ, ஸப்தராத்ராத்பரஂ யோஜ்யஃ| ஸப்தராத்ரஂ யவராஶௌ ஸ்தப்ய இத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தீக்ஷ்ணஃ க்ஷாரோ வாதஶ்லேஷ்மமேதஃஸமுத்தேஷ்வர்புதாதிஷு யோஜ்யஃ| மஹத்ஸ்வேவ யோஜ்யஃ, மத்யேஷு, க்ஷாராந்தரவிதாநாத்| ஆதிக்ரஹணாதந்யேஷ்வபி தத்ஸாத்யேஷு ரோகேஷ்வயஂ க்ஷாரோ யோஜ்யஃ| மத்யேஷ்வேஷ்வேவேதி| ஏஷ்வேவ-அநிலகபமேதோஜேஷு விகாரேஷ்வர்புதாதிஷு, மத்யேஷு-நோத்கஷ்டேஷு நாபி ஹீநேஷு, மத்யஃ க்ஷாரோ யோஜ்யஃ| அந்ய இதி| அந்யோ- மதஃ க்ஷாரஃ, பித்தரக்தஸமுத்தேஷ்வர்ஶஃஸு யோஜ்யோ, ந தீக்ஷ்ணமத்யௌ க்ஷாரௌ| பலார்தமித்யாதி| க்ஷீணபாநீயே-கநீபூதே க்ஷாரே, பலார்தஂ-பலாதாநார்தஂ, புநஃ-பூயஃ, க்ஷாராம்பு-க்ஷாரவிதிஸ்ருதஂ ஜலம் , ஆவபேத்-தத்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர ௦ -க்ஷாரத்ரயே விஷயத்ரயமாஹ-தீக்ஷ்ண இதி| தத்ர கபவாதமேதோஜேஶு க்ஷாரஸாதேய்ஷு தீக்ஷ்ணேஷு தீக்ஷ்ண்ல் யோஜ்யஃ| தே(ஏ)ஷ்வேவ மத்யேஷு மத்யமஃ| பித்தாஸ்ரஜந்மஸு க்ஷாரஸாத்யேஷு அந்யோ-மதுஃ| ததா, குதஜந்மஸு-அர்ஶஃஸு, கபவாதஜேஷ்வபி| க்ஷீணபாநீயே க்ஷாரேऽந்யத் க்ஷாராம்பு நிக்ஷிபேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-[ க்ஷாரே நாதிதீக்ஷ்ணாதயோ தஶ குணா பவந்தி|] ஶீக்ரஂ கச்சதி-ஆஶு வ்யாப்நோதீதி ஶீக்ரகஃ| ஶிகரீ-உபரிஷ்டாத்பிடிகாவாந்| முகேந-காஞ்ஜிகாதிநா, நிர்வாப்யதே-ஶீதீக்ரியதே, இதி ஸுகநிர்வாப்யஃ| விஷ்யந்தோऽஸ்யாஸ்தீதி விஷ்யந்தீ-ஸ்ருதிமாந், ந விஷ்யந்தீ-ந ஸ்ருதிமாந்| ந சாதிருக்-ந சார்திமாந்| நாதிதீக்ஷ்ணாதயோ தஶ குணா யஸ்ய ஸ தஶகுணஃ க்ஷாரஃ| ஸங்க்ரஹே சாஸ்ய தஶைவ தோஷா கதிதாஃ| தத்யதா (ஸூ. அ. ௩௯)- "அத்யுஷ்ணோऽதிஶீதோऽதிதீக்ஷ்ணோऽதிமதுரதிதநுரதிகநோऽதிபிச்சிலோऽதிவஸர்பீ ஹீநௌஷதோ ஹீநபாகஶ்சேதி|" இதி| ஶஸ்த்ரஸ்ய யத்கர்ம-சேதநபாடநலேகநாதிகஂ, ததா தேஜஸோ-வஹ்நேரபி, யத்கர்ம-வ்யாத்யுபஶமலக்ஷணஂ, தத்கரோதி| அதுநா த்வந்தராநுபவத்வாரேண க்ஷாரஸ்ய குணாந்நிர்திஶதி-ஆசூஷந்நிவேத்யாதி| ஸஂரம்பாத்-க்ஷோபாத், காத்ரமாசூஷந்நிவ, ததாऽऽபீடயந்நிவ, ததா ஸர்வதஃ-ஸர்வஸ்மிந், அநுஸரந்-கச்சந், தோஷாந்-தத்ஸாத்யாந், மூலத உந்மூலயதி-உத்தரதி| ததா, கர்ம-ஸ்வீயஂ தாஹாதிகஂ, கத்வா கதருஜஃ-புருஷஸ்ய, ஸ்வயமேவ-யத்நஂ விநைவ, உபஶாம்யதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-க்ஷாரகுணாநாஹ-நாதிதீக்ஷ்ணமதுரிதி| ஶீக்ரகஃ-ஶீக்ரவ்யாபீ| ஸிதஃ-ஶ்வேதஃ| ஶிகரஂ-சிரஸஂஸ்தஸ்ய த்ரவ்யஸ்யோபரிபிண்டிகா, தத்வாந்-ஶிகரீ| ஸுகேந நிர்வாப்யஃ-ஶீததாஂ நேயஃ| ந விஷ்யந்தீ-க்லேதஂ நோத்பாதயதி| யச்சஸ்த்ரேணாக்நிநா ச கார்யஂ தத் க்ஷாரஃ கரோதி| ஆசூஷந்-அந்தர்கதஂ ஸமாகர்ஷந்| ஆபீடயந்-ஸங்கோசயந்| ஸஂரம்பாத்-வேகேந| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ.௩௯)-"தஶ க்ஷாரகுணா தஶைவ ச தோஷாஃ| தத்யதா,- அத்யுஷ்ணோऽதிஶீதோऽதீக்ஷ்ணோऽதிமதுரதிதநுரதிகநோऽதிபிச்சிலோऽதிவிஸர்பீ ஹீநௌஷதௌ ஹீநபாகஶ்சேதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ ௦ -க்ஷரஸாத்யே வ்யாதாவர்ஶோர்புதாதௌ சேதாதௌ [ சிந்நே-த்விதாகதே, லிகிதே-ஶஸ்த்ரேண விகஷ்டே, ஸ்ராவிதே-ப்ரச்சாத்ய நிர்ஹதஶோணிதே, ] கர்மணி கதே க்ஷாரோ யோஜ்யோ, நாகதே சேதாதௌ, இதி க்ஷாரஸ்ய விஷயோ தர்ஶிதஃ| க்ஷாரஂ ஶலாகயா தத்த்வா மாத்ராஶதமுபேக்ஷேத, ந காஞ்ஜிகாதிநா நிர்வாபணஂ கார்யமித்யர்தஃ| கிம்பூதயா ஶலாகயா ? ப்லோதேந-சைலகண்டேந, ப்ராவதஃ-ஸ்தகிதோ, தேஹஃ விக்ரஹோ யஸ்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர ௦ -அத க்ஷாரப்ரயோகவிதிஃ| தத்ர ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ.௩௯)-"தத்ர க்ஷாரகர்மண்யுபஹரேத் பிசுவர்திஶலாகாதர்வ்யஞ்ஜலிககதமதுஶுக்ததுஷோதகமுஸ்துக்ஷாரோதகஶீதப்ரதேஹஶயநாஸநாதீநி| அத க்ஷாரார்ஹஸ்யோபவிஷ்டஸ்ய ஸஂவிஷ்டஸ்ய வா பரிசாரகோபகஹீதஸ்ய" இதி| க்ஷாரப்ரயோகமாஹ-க்ஷாரஸாத்ய இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர க்ஷாரஸாத்யேஷ்வர்ஶஃஸு க்ஷாரபாதநஂ கத்வா மாத்ராஶதஂ யாவத்தாவத்தஸ்தேந யந்த்ரமாவதாநநஂ-சாதிதமுகஂ, குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அர்ஶஃஸு விஶேஷமாஹ-தத்ரார்ஶஃஸ்விதி| ஹஸ்தேநாவதாநநஂ-பாணிநா முகஂ பிஹிதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷாரஸாத்யேஷு வர்த்மரோகேஷு வர்த்மநீ நிர்புஜ்ய-குடிலீகத்ய, ததஃ க்ஷாரஸ்பர்ஶபரிஹாராய பிசுநா-கார்பாஸாதிமயேந, கஷ்ணபாகஂ-தாரகப்ரதேஶஂ, ஆச்சாத்ய க்ஷாரஂ விநிக்ஷிபேத்| தத்ர ச பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலேபோ தேயஃ, ந குதார்ஶஃஸ்விவ கநஃ| பத்மபத்ரமிவ தநுரிதி "உபமாநாநி ஸாமாந்யவசநைஃ" இதி ஸமாஸஃ| க்ராணார்புதேஷு ச பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலோபோ யோஜ்யஃ| கதஂ தத்ர லேபோ தேயஃ ? இத்யாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-வர்த்மரோகேஷு விஶேஷமாஹ-வர்த்மரோகேஷ்விதி| வர்த்மநீ நிர்புஜ்ய-உத்தத்ததாஂ நீத்வா, பிசுநா கஷ்ணபாகமாச்சாத்ய வர்த்மரோகேஷு க்ஷாரஂ விநிக்ஷிபேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ரத்யாதித்யஂ-ரவிஸம்முகஂ, நிஷண்ணஸ்ய-ஸஂஸ்திதஸ்ய| ததா, அக்ரே நாஸிகா-அக்ரநாஸிகா, தாமுந்நம்ய-உத்க்ஷிப்ய| கியந்தஂ காலஂ லேபோ தார்யஃ ? இத்யாஹ| மாத்ராஃ பஞ்சாஶத்விதார்யஃ| வர்த்மஸு சால்பதரா மாத்ராஃ ஸ்தாநஸ்ய ஸுகுமாரத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-க்ராணார்புதேஷு விஶேஷமாஹ-க்ராணார்புதேஷ்விதி| அக்ரநாஸிகாஂ-நாஸாக்ரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கர்ணஜேऽர்ஶஸி தத்வத்-தேந க்ராணார்புதேந துல்யம், ஸ ஏவ பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலேபஸ்தா ஏவ பஞ்சாஶந்மாத்ரா தார்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-கர்ணார்ஶஃஸு விஶேஷமாஹ-தத்வதர்ஶஸீதி| தத்வத்-நாஸார்புதவத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அநு-பஶ்சாத் க்ஷாரலேபதாநநியமிதாத்காலாதநந்தரஂ, க்ஷாரஂ ப்ரமார்ஜநேந-சைலாதிநா, பரிமஜ்ய-ஶோதயித்வா, ஸுதக்தஂ க்ஷாரஸ்தாநமர்ஶோர்புதாத்யதிஷ்டாநமவகம்ய-ஸம்யக்தாஹலக்ஷணேந ஜ்ஞாத்வா, தத்-க்ஷாரதக்தஂ ஸ்தாநஂ, கதமதுலேபிதஂ கத்வா பயஃப்ரபதிபிர்நிவாபயேத்-ஶீதீகுர்யாத்| ததஃ-அநந்தரஂ, ஸ்வாதுஶீதைர்த்ரவ்யைஃ-மதுயஷ்டிகாதிபிஃ, ஸாஜ்யைஃ-ஸகதைஃ, லேபயேத்| அபிஷ்யந்தீநி-ஸ்ருதிரூபஶ்லேஷ்மகாரீணி, போஜ்யாநி-அந்நபாநாநி மாஷதத்யாதீநி, போஜ்யாநி-பக்ஷயிதவ்யாநி| கிமர்தம் ? க்லேதநாய-க்ஷாரதக்தஸ்தாநவிஶரணாய| யதஃ க்ஷாரதக்தஂ க்லிந்நஂ ஸச்சீர்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-க்ஷாரப்ரயோகாநந்தரஂ கத்யமாஹ-க்ஷாரமிதி| ஸுதக்தமவகம்ய-ஸம்யக்தக்தஂ ஜ்ஞாத்வா, பயோமஸ்த்வாதிபிஃ ஸிஞ்சேத்| பயோமஸ்துகாஞ்ஜிகாநாஂ விகல்பஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதி ச க்ஷாரதக்தமிபிஷ்யந்திபிரபி போஜ்யைருபயுக்தைஃ ஸ்திரமூலத்வாத்-தடமூலத்வாத், தத்ரோகாதிஷ்டாநஂ ந ஶீர்யதே, ததோ தாந்யாம்லஸ்ய பீஜஂ-அவயவவிஶேஷஃ, தேந ததா மதுகதிலாப்யாஂ சாலேபயேத்| திலகல்கோ மதுயஷ்டியுக்தோ கதாந்விதோ வ்ரணஸ்ய ரோபணஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-உதக்தேऽப்யஶீர்ணே கத்யமாஹ-யதி சேதி| தாந்யாம்லபீஜஂ-தாந்யாம்லதலஸ்தஂ த்ரவ்யம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩௯)- "ஸுவர்ணக்ஷீரியுக்தைர்வா த்ரிவத்விடங்கஸாரவத்பிர்வா திலைராலேபயேத்| மாலதீவஷாங்கோடநிம்பாஸ்போதபடோலீகரவீரபத்ரக்வாதோ வா வ்ரணப்ரக்ஷலநம்| ஏஷாமேவ ச கல்கக்வாதே ஸித்தஂ ஸர்பிஸ்தைலஂ வா ரோபணம்| நாகபுஷ்பமஞ்ஜிஷ்டாசந்தநதிலபர்ணிகாஸு வா யதாவ்யாதிதோஷஂ ச வ்ரணவதுபக்ரமேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பக்வஜம்பூபலவதஸிதஂ-கஷ்ணஂ, ததா ஸந்நஂ-நிம்ரஂ, ஸம்யக்தக்தஂ ஸ்தாநஂ வித்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஸுதக்தலக்ஷணமாஹ-பக்வஜம்ப்வஸிதமிதி| பக்வஜம்பூபலவதஸிதஂ-ஶ்யாமம்| ஸந்நஂ-நிம்நம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விபர்யயே-பக்வஜம்ப்வஸிதாதிலக்ஷணவிபர்யயே, ததா தாம்ரதாதோதகண்ட்வாத்யைஃ, ஆதிக்ரஹணாத் ஶோபவிஸ்போடாதிபிஃ, துர்தக்தஂ ஸ்தாநஂ வித்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துர்தக்தலக்ஷணமாஹ-விபர்யய இதி| விபர்யயே-தாம்ராதிவர்ணத்வ உத்ஸந்நத்வே ச, தாம்ரதாத்யைஶ்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஂ-ததாபூதஂ ஜ்ஞாத்வா, புநர்தஹேத்-பூயஸ்தத்ர க்ஷாரஂ பாதயேத், தாஹாய|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துர்தக்தே புநர்தாஹமாஹ-தஂ புநரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிதக்தே ஸதி ரக்தஂ ஸ்ரவேத்| ததா, மூர்ச்சாதயோ ஜாயந்தே| ஆதிக்ரஹணாத்விஸர்பஶோபௌஷவிஸ்போடாதயோऽபி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அதிதக்தலக்ஷணமாஹ-அதிதக்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குதேऽதிதக்தே விஶேஷேண விண்மூத்ரயோஃ ஸஂரோதஃ, ததா தயோரேவாதிப்ரவர்தநஂ கதாசித்பவதி| விஶேஷக்ரஹணாத் பூர்வோக்தா ரக்தஸ்ராவாதயோऽபி| ததா, புஂஸ்த்வோபகாதஃ-ஶுக்ரக்ஷயாத்காந்தாகமநாஸாமர்த்யம்| அதவா, குதஸ்ய ஶாதநாத்-விதாரணாத், நிஶ்சயேந மத்யுர்பவேத்

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர ௦ -குதாதிதக்தலக்ஷணமாஹ-குத இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாஸாயாஂ க்ஷாராதிதக்தாயாஂ நாஸிகாவஂஶஸ்ய தரணாகுஞ்சநே உத்பவதஃ| ததா, விஷயாஜ்ஞாநஂ-கந்தஸ்யாவேதநஂ ச பவேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-நாஸாதிதக்தலக்ஷணமாஹ-நாஸாயாமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்வத்-தேந க்ஷாராதிதக்தநாஸிகாவிஷயாஜ்ஞாநேந துல்யஂ, க்ஷாராதிதக்தேஷு ஶ்ரோத்ராதிகேஷு-ஶ்ரோத்ரசக்ஷூரஸநேஷு ஸ்தாநேஷு, விஷயாஜ்ஞாநஂ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஶ்ரோத்ராத்யதிதக்தலக்ஷணமாஹ-தத்வதிதி| தத்வத்-நாஸாவத்| வஂஶஸ்தாநே தத்ததவயவோ ஜ்ஞேயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஸ்மிந்நதிக்ஷாரதக்தே விஶேஷேணாம்லைஃ-காஞ்சிகாதிபிஃ, ஸேகோ ஹிதஃ| மதுகததிலாஶ்ச லேப இஷ்டஃ| ததா ஸர்வைவ ச ஶிஶிரா க்ரியா வாதபித்தஹரா சேஷ்டா| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ. அ.௩௯)- "பாயயேதாதியோகேऽத்ர தஂ ஶீக்ரஂ ஸகதஂ ததி| ஸகுடஂ வா ததிஸரஂ தைலஂ வா ஸஸிதோபலம்||" இதி| அம்ல இத்யாதி| தஸ்மாத்தேதோஃ க்ஷாரதக்தமம்லைஃ-காஞ்ஜிகாதிபிஃ, நிர்வாபயேத்தராம்| யஸ்மாதம்லஃ ஶீதஃ ஸ்பர்ஶேந| தேந ச-அம்லேந, க்ஷார உபஸஂஹிதோ-யுக்தஃ, ஆஶ்வேவ கடுகலவணபூயிஷ்டதாம் த்யக்த்வா ஸ்வாதுதாஂ யாதி| தராஂக்ரஹணமதிஶயேநாம்லைர்நிர்வாபயேத் தேஶஸாத்ய்மாநுரோதாத் கதாசித் க்ஷீராதிபிரபீதி கமயதி| இதி க்ஷாரவிதிஃ| அக்நிகர்மவிதிமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-அதிதக்தே ப்ரதீகாரமாஹ-விஶேஷாதிதி| விஶேஷக்ரஹணாத் பூர்வோக்தவந்நிர்வாபணம்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௩௯)-"தமதிப்ரவத்தமாஶு பூர்வோக்தைரேவ நிர்வாபணைஃ புநஃபுநர்நிர்வாபயேத்| அதஶ்ச தாஹ்யமதிப்ரமாணஂ ந ஸகதேவ தஹேதிதி|" இதி| ததா (ஸஂ.ஸூ.அ. ௩௯)-"ஜ்வராதிஸாரதண்மோஹமூர்ச்சாஹத்ரோதநார்திபிஃ| கக்ஷஂ தஹத்யக்நிரிவ ஶரீரஂ க்ஷாரவிப்ரமஃ|| பாயயேதாதியோகேऽத்ர தஂ ஶீக்ரஂ ஸகதஂ ததி| ஸகுடஂ வா ததிஸரஂ தைலஂ வா ஸாஸிதோபலம்|| தாத்ரீபலகபித்தாம்லதாடிமஸ்வரஸே கதம்| த்விகுணே ஸாதிதஂ பாநஸேகைஃ க்ஷாராதிருக்கரம்|| தாடிமாமலகாம்ராதகபித்தகரமர்தகாத்| ஆம்ராச்ச மாதுலுங்காச்ச ரஸஂ மத்வக்நிநா பசேத்|| ததோऽதிவத்தக்ஷாராய தத்யாந்மாத்ராஂ யதாபலம்| க்ஷாரோ நிவர்ததே தேந ப்ரஸாதஂ த்வக் ச கச்சாதி|| ஶோணிதாதிப்ரவத்தௌ ச பாஹ்யாந்தஃஶிஶிரோ விதிஃ|" இதி| இதி க்ஷாரவிதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷாராதப்யக்நேஃ ப்ரஶஸ்யதரத்வம்| குதஃ ? தேந-அக்நிநா, தக்தாநாஂ ரோகாணாமர்ஶஃப்ரபதிநாமஸம்பவாத்| பூயோऽக்நிதக்தோ ரோகஃ ப்ரரோஹஂ ந யாதி, மூலாதுந்மூலநாதித்யர்தஃ| பேஷஜக்ஷாரஶஸ்த்ரைஶ்ச யே ரோகா ந ஶாந்தாஸ்தேஷாஂ வஹ்நிநா ஸாதநாத் ஜ்வலநோ ஜ்யாயாந்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அதாக்நிகர்மவிதிஃ| தத்ராக்நிப்ரஶஂஸாமாஹ-அக்நிரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸஃ-அக்நிதாஹஃ த்வகாதிஷு யுஜ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அக்நிபேத்யா(தாஹ்யா)ந்யங்காந்யாஹ-த்வசீதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர மஷாதிஷு ரோகேஷு த்வக்தாஹஃ கார்யோ வர்த்யாதிபிஃ| வர்திஃ-பிசுவர்திஃ| ஆதிக்ரஹணாதந்யேஷ்வபி க்ஷுத்ரோகாத்யாயோக்தேஷு த்வக்தாஹோ யோஜ்யஃ| ஶராதிபிரித்யாதிக்ரஹணாதந்யைரபி தேஶாந்தரப்ரஸித்தைஸ்த்வக்தாஹஃ கார்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-த்வக்தாஹவிஷயமாஹ-மஷேதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௪௦)-"ஸருக்ஸ்தப்தப்ரம்லாயதங்காபிஷ்யந்தாதிமந்தஶிரோப்ரூஶங்கலலாடருஜார்திதேஷு யதாஸ்வமபிஷ்யந்தாதிஷு து ப்ரூஶங்கலலாடதேஶேஷு|" இதி| த்வக்தாஹஸாதநாந்யாஹ-வர்திகோதந்தேதி| வர்திஃ-குக்குல்வாதிகதா| கோதந்தோ-கவாஂ தந்தஃ| ஸூர்யகாந்தஃ-ஸ்படிகஃ| ஆதிஶப்தாத் பிப்பல்யஜாஶகச்சலாகாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அர்ஶஃப்ரபதிஷு ரோகேஷு மதுஸ்நேஹாதிபிர்மாஂஸதாஹஃ கார்யஃ| ஆதிக்ரஹணேநார்புதகண்டமாலாதயோ கஹ்யந்தே| தத்ர கதாசிந்மதுநா, கதாசித்பதக்ஸ்நேஹைஃ, கதாசிஜ்ஜாம்பவௌஷ்டேந, ஜாம்பவௌஷ்டஃ-ஶலாகாவிஶேஷோ யந்த்ரவிதாவுக்தஃ (ஹ. ஸூ. அ. ௨௫|௨௬) யேந க்ஷாரோ தீயதே, கதாசித்குடேந, கதாசிதேவஂப்ராயேணாந்யேநாபி தேஶவிஶேஷப்ரஸித்தேந|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-மாஂஸதாஹவிஷயமாஹ-அர்ஶ இதி| ஆதிஶப்தாதபுதகண்டமாலாஶ்லீபதாந்த்ரவத்த்யவகாடபூயலஸீகவ்ரணாதயஃ| மாஂஸதாஹஸாதநாந்யாஹ-மதுஸ்நேஹேதி| ஆதிஶப்தாத் ஸூசீஶலாகாமதூச்சிஷ்டதாம்ராயோரூப்யகாஂஸ்யாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶ்லிஷ்டவர்த்மாதிஷு ஸிராதிதாஹஃ கார்யஃ| தைரேவ-மதுஸ்நேஹாதிபிஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஶிராதிதாஹவிஷயமாஹ-ஶ்லிஷ்டவர்த்மநீதி| ஆதிஶப்தாச்சிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திச்சேததந்தநாடயுபபக்ஷ்மகலகணாதயஃ|௦

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷாரவாரிதாந் ந தஹேத்| ந கேவலஂ யேஷு க்ஷாரோ வாரிதஸ்தாந் ந தஹேத், யாவதந்தஃஶல்யஂ ததாऽந்தர்லோஹிதஂ யேஷாஂ தாந், ததா பிந்நஃ-ஶஸ்த்ராதிநா, கோஷ்டஃ-ஶரீரமத்யோ, யேஷாஂ தாந், ததா பூரிபிர்வ்ரணைரார்தாந் [ ச ந தஹேத் ]|௦

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அக்நிதாஹஂ நிஷேததி-ந தஹேதிதி| அந்தஃஶல்யாந் அந்தரஸஜஶ்ச| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௪௦)-"உஷ்ணே ச காலே ஆத்யயிகே து வ்யாதௌ கதோஷ்ணப்ரதீகாரஸ்ய பிச்சிலமந்நமஶிதவதோऽக்நிகர்ம குர்யாத்|" இதி| ததா (ஸஂ. ஸூ. அ. ௪௦)-"அத தாஹார்ஹமாதுரஂ கதஸ்வஸ்த்யயநமுபஹதஸர்வோபகரணஂ ப்ராக்ஶிரஃஸஂவிஷ்டமாப்தாவலம்பிதஂ கத்வா வைத்யோ நிர்தூமவஹத்ஸ்திரதீப்தகாதிரபாதராத்யங்காரைரயோகடநப்ரகாரேண பஸ்த்ராநிலாத்மாதைர்வ்யஜநேந சோர்த்வாநிர்கச்சஜ்ஜ்வாலதயாऽऽபாதிதாபாத்யமாந பாஸுராக்நிவ்ரணைர்ஜாம்பவௌஷ்டாதிபிர்வ்யாதிப்ரதேஶவஶாத் வலயார்தசந்த்ரஸ்வஸ்திகாஷ்டாபதபிந்துரேகாப்ரதிஸாரணவிகல்பைர்முஹுர்முஹுர்ஹிதோபஹிதாபிர்வாக்பிரத்பிஶ்சாதுரமாஶ்வாஸயந் தஹேதாஸம்யக்தாஹலிங்கோபத்தேஃ| உச்சூநஸுஷிப்ரலூநதந்தநாடீஸஜந்துதுஷ்டவ்ரணேஷு து ஸ்நேஹமதூச்சிஷ்டகுடைஃ பூரயித்வா தஹேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸுதக்தஂ-அக்நிநா ரோகாதிஷ்டாநஂ ஜ்ஞாத்வா, கதமதுப்யாமப்யக்தஂ கத்வா, ஸ்நிக்தஶீதைஃ- மதுயஷ்டிஶாலிமூலாதிபிஃ, ப்ரலேபயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-தாஹாநந்தரஂ கத்யமாஹ-ஸுதக்தமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஸ்யேத்யநேந ஸுதக்தஂ ஸ்தாநஂ பராமஶ்யதே| தஸ்ய-ஸுதக்தஸ்ய ஸ்தாநஸ்ய, லிங்கஂ-லக்ஷணஂ, ஸ்திதே ரக்தே-தஹ்யமாநாவஸ்தாப்ரவத்தாஸஜி நிவத்தே ஸதி, ஶப்தவத்-புத்புதஶப்தவத், தத்ஸ்தாநஂ பவேத்| ததா, லஸிகாந்விதம்| லஸிகா-குஶஶஸ்த்ராதிவிக்ஷதே ப்ரதமஂ யா தஶ்யதே ஜலலவாகதிஃ| ததா, பக்வதாலபலஸதஶம், கதாசித்கபோதஸதஶம்| ஸுகேந ரோஹதி-ஸுரோஹம்| ததா, நாதிவேதநஂ-ந தீவ்ரருக்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஸுதக்தலக்ஷணமாஹ-தஸ்யேதி| தாலஂ-தாலபலகம்| கபோதஃ-பக்ஷீ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௪௦)-"ஸஶப்தஂ தஹநஂ துர்கந்தித்வஂ த்வகஸங்கோசஶ்ச த்வக்தக்தே| கபோதவர்ணத்வமல்பஶோபருஜதா ஶுஷ்கஸங்குசிதவ்ரணதா ச மாஂஸதக்தே| கஷ்ணோந்நதவ்ரணத்வஂ ஸ்திதே ச ரக்தே லஸீகாஸ்ருதிஃ ஶிராதக்தே| கஷ்ணாருணகர்கஶஸ்திரவ்ரணதா ஸ்நாத்வாதிதக்தே ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துர்தக்தாத்யர்ததக்தயோஃ ப்ரமாததக்தேந துல்யஂ ஸர்வஂ லக்ஷணஂ போத்யம்| ந ச லக்ஷணமந்தரேணைதத்ஸம்யக்ஜ்ஞாயத இதி தல்லக்ஷணார்தஂ பேதாந்தரதர்ஶநார்தஂ வாऽऽஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துர்தக்தாதிதக்தயோர்லக்ஷணமாஹ-ப்ரமாததக்தவதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்-ப்ரமாததக்தஂ, சதுஷ்ப்ரகாரம்| கதம் ? துச்சேந-துச்சதக்தலக்ஷணேந, ஸஹ| அவிமஶ்யதக்தஂ ஹி கதாசித் ஸம்யக்தக்தலக்ஷணஂ, கதாசித்துர்தக்தலக்ஷணம், கதாசிததிதக்தலக்ஷணம், கதாசிச்ச துச்சதக்தலக்ஷணஂ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ப்ரமாததக்தபேதாநாஹ-சதுர்தேதி| துச்சஂ துர்தக்தமதிதக்தஂ ஸுதக்தஂ சேதி சதுர்தா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துச்சஸ்ய-துச்சதக்தஸ்ய லக்ஷணமிதி கார்யே காரணோபசாராதேவமுக்தம்| த்வகித்யாதி| த்வக்விவர்ணா| ஸத்யத்யர்தமுஷ்யதே-ருஜ்யதே, ந ச ஸ்போடாநாஂ ஸமுத்பூதிரிதி துச்சதக்தஸ்தாநஸ்ய லக்ஷணம்| யத்கிஞ்சிந்மாத்ரமேவாக்நிநா ஸ்பஷ்டஂ தத்துச்சதக்தமித்யுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துச்சலக்ஷணமாஹ-துச்சஸ்யேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்ர ப்ரதேஶே ஸ்போடாநாமுத்பவோ தாஹயுக்தா தீவ்ரா ஊஷாருஜா, ஜாயதே, தத்துர்தக்தஂ ரோகாதிஷ்டாநஂ வித்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துர்தக்தலக்ஷணமாஹ-ஸஸ்போடதாஹதீவ்ரோஷமிதி| ஊஷா-ஸர்ஷபலிப்தஸ்யேவ வ்யதா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிதாஹாத்ரோகாதிஷ்டாநஸ்ய மாஂஸலம்பநாதயஃ ஸ்யுஃ| [ ஸங்கோசஃ-ஸிராதீநாம்| தூபநஂ-தூமாயநம்| வேதநா-ருஜா| ஸிராதீநாஂ நாஶோ-வ்யாபத்| வ்ரணகாம்பீர்யஂ-கம்பீரவ்ரணதா| மத்யுஃ-மரணஂ ச| ]ஸம்யக்தக்தலிங்கஂ தூக்தமேவ "தஸ்ய லிங்கஂ ஸ்திதே ரக்தே" (ஶ்லோ.௪௫) இத்யாதிநா| தஸ்மாத்தத்புநர்ந நிர்திஷ்டம்| அதுநா சதுர்விதஸ்யாஸ்ய சிகித்ஸிதமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அதிதக்தலக்ஷணமாஹ-அதிதாஹத இதி| தூபநஂ-தூமாயநம்| ஸுதக்தஸ்ய லக்ஷணமுக்தஂ ப்ராக் (ஶ்லோ.௪௫)| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௪௦)-"ஸ்நேஹதாஹஸ்து கஷ்டதரோ பவதி| ஸஹி ஸ்நேஹஸ்ய ஸூக்ஷ்மமார்காநுஸாரித்வாத்தூரமநுப்ரவிஶதீதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துச்சதக்தஸ்யாக்நிநா ப்ரதபநஂ கார்யம்| ததா, உஷ்ணம் பேஷஜஂ-ஔஷதம்| ரக்தஸ்ய விலயநார்தமேதத்| யதஸ்துச்சதக்தேऽவஶ்யஂ ஸ்த்யாநமஸக்பவதீதி யுக்த்யா ப்ரதிபாதயந்நாஹ-ஸ்த்யாநேऽஸ்த்ர இத்யாதி| லோஹிதே ஸ்த்யாநே ஸத்யதிஶயேந ருக்பவதி| விலீநே ரக்தே பீடாயா மந்ததா-மந்தத்வஂ பவதி| அதஸ்துச்சதக்தேऽக்நி ப்ரதபநஂ யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துச்சஸ்யௌஷதமாஹ-துச்சஸ்யேதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௪௦)-"ஸ்த்யாநே ரக்தே ஹிமைர்நோஷ்மா நிஷ்க்ராமதியதோ பஹிஃ| வேதநா வர்த்ததே தேந ருதிரஂ ச விதஹ்யதே|| உஷ்ணஂநிஷ்க்ராமயத் குர்யாதூஷ்மாணஂ மந்ததாஂ ருஜஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துர்தக்தே ஶீதமுஷ்ணஂ ச பர்யாயேணௌஷதம்| தத்ராதௌ-ப்ரதமஂ, ஹிமஂ பேஷஜஂ யுஞ்ஜ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-துர்தக்தஸ்யௌஷதமாஹ-துர்தக்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸம்யக்தக்தே தவக்ஷீர்யாதிபிலேபயத்| கிம்பூதைஃ ? ஸாஜ்யாமதைஃ-கதகுடூசீயுக்தைஃ| ஆதாவித்யத்ராபி யோஜ்யம்| ஆதௌ தைர்லேபயேத், ஊர்த்வஂ-அநந்தரஂ, பித்தவித்ரதிவத் க்ரியா கார்யேதி ஶேஷஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஸம்யக்தக்தௌஷதமாஹ-ஸம்யக்தக்த இதி| ஆஜ்யேநாமதயா ச ஸஹ வர்தந்த இதி ஸாஜ்யாமதாந்யௌஷதாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிதக்தே த்ருதஂ-ஶீக்ரமேவ, ஸர்வஂ-பஹிரந்தஶ்ச பேஷஜஂ, பித்தவிஸர்ப இவ குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-அதிதக்தஸ்யௌஷதமாஹ-அதிதக்த இதி| த்ருதஂ-ஶீக்ரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹதக்தேऽதிதராஂ ரூக்ஷஂ யோஜயேத்| [பஶதரஂ ரூக்ஷஂ சாத்ர பேஷஜஂ தத்ர து யோஜயேத்| துஶப்தாந்ந கேவலஂ ] பஶதரக்ரஹணாச்ச பாஹுல்யேந ரூக்ஷஂ [ ப்ரலேபாதி தத்ர யோஜயேத் கிந்து ] தேஹதேஶாதிஸாத்ம்யவஶாத்ஸ்நிக்தமபி யதாவஸ்தஂ யதாயோகஂ யோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஸ்நேஹதக்தஸ்யௌஷதமாஹ-ஸ்நேஹதக்த இதி| பஶதரஂ-அத்யர்தம்| துஶப்தாந்ந கேவலஂ பஶதரஂ ரூக்ஷஂ ப்ரலேபாதி, கிந்து பூர்வோக்தமபி யதாவஸ்தஂ யோஜயேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வக்தவ்யஂ யத்வஸ்து தஸ்ய ஸர்வஸ்யைவோக்தத்வாதிதஂ ஸ்தாநஂ ஸமாப்யதே-நிஷ்பாத்யதே| கிம்பூதஂ ஸ்தாநம் ? ரஹஸ்யவத், ரஹஸ்யஂ-அத்யர்தஂ குஹ்யரூபஂ, தத்யஸ்யாஸ்தி தத்ரஹஸ்யவத்| கஸ்ய ஸ்தாநம் ? ஹதயஸ்ய| ஹதயஶப்தேநாஷ்டாங்கஹதயமுபலக்ஷ்யதே, யதா-ஸத்யபாமா பாமேதி| குத ஏதத்ஸ்தாநஂ ரஹஸ்யவத் ? இத்யாஹ- ஸஂ-யஸ்மாதத்ர-ஸ்தாநே, அர்தாஃ ஸூத்ரிதாஃ-ஸூசிதாஃ| கிம்பூதாஃ ? ஸூக்ஷ்மாஃ,-தீக்ஷ்ணதரமதிஸமதிகம்யாஃ| யதஸ்தே ஏவார்தாஃ ஸர்வஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே ப்ரதந்யந்தே-விஸ்தார்யந்தே| தஸ்மாதிதஂ ஸ்தாநஂ தந்த்ரஸம்பந்திநாமந்யஸ்தாநாநாஂ ரஹஸ்யவதித்யுக்தமிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீ- காயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே க்ஷாராக்நிகர்மவிதி- ர்நாம த்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௩௦||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ர௦-ஸூத்ரஸ்தாநமுபஸஂஹரதி-ஸமாப்யத இதி| ஆ ர௦-[கஸ்மாதேதத்ரஹஸ்யவதித்யத ஆஹ-அத்ரார்தா இதி|] இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| க்ஷாராக்நிகர்மஜாத்யாயஃ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதஃ|| ௩௦||