૩૦. ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અતોઽનન્તરં ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિરારભ્યતે| યથૈવ હિ શસ્ત્રેણ પાટનાદીનિ કૃત્વા તત્સાધ્ય આમય ઉપક્રમ્યતે, તથૈવ ક્ષારાગ્નિભ્યામિત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ક્ષારશ્ચાગ્નિશ્ચ ક્ષારાગ્ની, તયોઃ કર્મ ક્ષારાગ્નિકર્મ, તસ્ય વિધિઃ| શેષં પૂર્વવત્| ક્ષારસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરોપયોગિત્વેન પૂર્વમુપન્યાસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ક્ષારગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ ૦ -સર્વાણિ ચ તાનિ શસ્ત્રાણ્યનુશસ્ત્રાણિ ચ તાન્યેવમ્, તેષાં સર્વશસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણાં મધ્યે ક્ષારઃ શ્રેષ્ઠો જ્યાયાન્| કુતોઽસ્ય શ્રેષ્ઠતા ? ઇત્યાહ-યત્-યસ્માત્, બહૂનિ છેદ્યભેદ્યાદીનિ કર્માણ્યસૌ કરોતિ| આદિશબ્દેન લેખનપાટનાદિપરિગ્રહઃ| વિષમેષ્વપિ-દેહદેશેષુ| દુઃખાવચાર્યશસ્ત્રેષુ-નાસાર્શોર્બુદાદિષુ, દુઃખેનાવચારયિતું શક્યં શસ્ત્રં યેષુ તેષુ| અપિશબ્દાત્ સમેષ્વપિ દેહદેશેષુ યુજ્યતે| તેન ચ-શસ્ત્રેણ ચ, સિદ્ધિમયાત્સુ-અસિધ્યત્સુ દુષ્ટવ્રણેષુ બહુશઃ પ્રકોપિષુ| કિમ્ભૂતેષુ ? અતિકૃચ્છ્રેષુ-અતિદુઃખસાધ્યેષુ દુષ્ટવ્રણાદિષુ| ચશબ્દાદન્યેષ્વપિ રોગોષ્વસૌ ક્ષારૌ યુજ્યતે-યોગ્યઃ સમ્પદ્યતે, તતોઽપિ હેતોઃ ક્ષારઃ શ્રેષ્ઠઃ| યચ્ચેતિ| યસ્માચ્ચ ક્ષારઃ પાનવિષયેઽપિ યુજ્યતે શરીરાન્તઃસ્થિતરોગશાન્ત્યૈ| અપિશબ્દાદ્બાહ્યેઽપિ બાહ્યસ્થિતરોગશાન્ત્યૈ લેપે સ યુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-તત્રાદી ક્ષારકર્મવિધિઃ| તત્ર ક્ષારપ્રશંસામાહ-સર્વશસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણામિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૯)-"ક્ષારો હિ નાનૌષધિસમવાયનિર્વૃતેઃ સર્વરસાધિષ્ઠાનં, કટુકલવણરસભૂયિષ્ઠસ્તીક્ષ્ણો દહનઃ પાચનોઽવદારણો વિલયનઃ શોધનો રોપણઃ કૃમ્યામમેદોવિષાપહઃ સર્વશસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણાં ચ વરિષ્ઠઃ, છેદનભેદનપાટનલેખનકરણાત્| યતઃ સમ્બાધાવકાશજેશુ દુઃખાવચારણીયશસ્ત્રેષુ નાસાર્શોબુદાદિષુ શસ્ત્રેણ ચાસિધ્યત્સુ દુષ્ટવ્રણેષુ બહુશઃ પ્રકોપિષુ પ્રયુજ્યતે| સ દ્વિધા બાહ્યાન્તઃપરિમાર્જનભેદેન|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સઃ-ક્ષારઃ, અર્શઃસુ વિષયે પેયઃ| તથાઽગ્નિસાદે, તથાશ્મર્યાં, ગુલ્માદિષુ ચ| આદિગ્રહણાદાનાહશૂલાદિષુ ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્તઃપરિમાર્જનસ્ય વિષયમાહ-સ પેય ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૯)-"સ યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યતે|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-સ ક્ષારો યોજ્યઃ સાક્ષાત્-લેપનેન, મષાદિષુ| આદિગ્રહણાત્ ચર્મકીલવર્ત્મતિલકાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-બહિઃપરિમાર્જનસ્ય વિષયમાહ-યોજ્ય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પાનલેપનભેદેન દ્વિધોઽપિ ક્ષારઃ પિત્તાદૌ ન યોક્તવ્યઃ| ચલે-વાતે| અબલે-પ્રાણાહીને| { જ્વરે, અતિસારે, હૃદ્રોગે, મૂર્ધરોગે, પાણ્ડ્વામયે-પાણ્ડુરોગે, અરુચૌ-અરોચકે, કૃતસંશુદ્ધૌ-કૃતવમનવિરેકે, શ્વયથૌ સર્વગાત્રગે-સર્વાઙ્ગે શૂને, તથા ભીરૌ, ગર્ભિણ્યામ્, ઋતુમત્યામ્, } પ્રોદ્વૃત્તફલયોનિઃ-વક્ષ્યમાણા ઉત્તરતન્ત્રે ગુહ્યરોગવિજ્ઞાને| પ્રકર્ષેણોદ્વૃત્તં ફલં-રજોરૂપં, યસ્યા યોનેઃ સા પ્રોદ્વૃત્તફલયોનિઃ| રજ એવ ફલં ગર્ભાખ્યફલસાધનોપાયત્વાત્| પ્રોદ્વૃત્તફલયોનેર્લક્ષણમુક્તમ્, યથા (હૃ. ઉ. અ. ૩૩|૩૩)-"વેગોદાવર્તનાદ્યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ| સા ફેનિલં રજઃ કૃચ્છ્રાદુદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ|| ઇયં વ્યાપદુદાવૃત્તા" ઇત્યાદિ| તથા શિશૌ-બાલે, વૃદ્ધે-ગતવયસિ| તથા ધમન્યાદિષુ શરીરદેશેષુ, દેશેઽલ્પમાંસે-ખલ્પપિશિતે| તથા, વૃષણાદિષુ શરીરદેશેષુ| તથા, અક્ષ્ણોઃ-નેત્રયોઃ વર્ત્મરોગં વર્જયિત્વાઽન્યત્ર ક્ષારો ન પ્રયોજ્યઃ| વર્ત્મરોગે તુ ક્ષારો યોજ્ય એવ| શીતવર્ષોષ્ણા ઇતિ હેમન્તશિશિરપ્રાવૃડ્ગ્રીષ્માઃ, દુર્દિનં-મેઘાદ્યાકુલદિવસમ્, એષુ ક્ષારો ન યોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-દ્વયોરપિ ક્ષારયોર્નિષેધમાહ-ન ત્વિતિ| ચલૈવાતે| અબલે-દુર્બલે| પ્રોદ્દૃત્તા-સંસ્થાનવિપર્યયં પ્રાપ્તા, ફલયોનિઃ-ગર્ભાશયો, યસ્યાઃ સા તથા| તરુણાસ્થિ-નાસાદ્યસ્થિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-કાલમુષ્કકો-મોક્ષઃ| અશ્વકર્ણઃ-કુશિકઃ| મહાવૃક્ષઃ-સ્નુહી| આસ્ફોતો-ગિરિકર્ણિકા| વૃક્ષકો-નન્દીવૃક્ષઃ| ઇન્દ્રવૃક્ષઃ-કુટજઃ| પૂતીકઃ-પૂતીકરઞ્જઃ| નક્તમાલઃ-કરઞ્જઃ| અશ્વમારઃ-કરવીરઃ| કાલમુષ્કકાદીન્ મૂલાદિસહિતાન્ ખણ્ડં ખણ્ડં કલ્પિતાન્-પરશ્વાદિના છિન્નાન્| તથા કોશાતકીશ્ચતસ્રો, યવસ્ય ચ શૂકં નાલં-યવસ્ય શૂકો નાલોઽવયવો ભવતિ, તાંશ્ચ નિવાતે દેશે શિલાતલે-શિલાપૃષ્ઠે, પૃથક્ મુષ્કકાદીન્નિચયીકૃત્ય, મુષ્કકચયે ચ સુધાશ્માનિ-સુધાશર્કરાઃ, પ્રક્ષિપ્ય દીપયેત્-જ્વાલયેત્| કૈઃ ? તિલાનાં કુતલૈઃ-કાણ્ડૈઃ| સુધાશ્માનિ ચેતિ નપુંસકત્વં ચિન્ત્યમ્| પૃથગ્દીપને ચૈષામચિન્ત્યપ્રભાવઃ| એવં તાનિ દગ્ધ્વાઽનન્તરમગ્નૌ વિગતે સુધાશ્મનાં ભસ્મ દ્રોણં પૃથક્કૃત્વા-વ્યસ્તં સંસ્થાપ્ય, ઇતરભસ્મનઃ-શમ્યાકાદિદ્રવ્યભસ્મનો, દ્રોણમાદાય-ગૃહીત્વા| કિમ્ભૂતં દ્રોણમ્ ? મુષ્કક ઉત્તરઃ-અધિકો, યસ્ય તમાદાય, જલમૂત્રયોઃ પ્રત્યેકમર્ધભારેણ તત્-ભસ્મ, ગાલયેત્| કથં ગાલયેત્ ? મહતા-વિસ્તીર્ણેન, વાસસા| કિયન્તં કાલમ્ ? યાવત્ ક્ષારનિષ્યન્દઃ-ક્ષારસ્રાવઃ, પિચ્છિલરક્તાચ્છસ્તથા તીક્ષ્ણો જાતઃ-સમ્પન્નઃ, તદા-તસ્મિમ્કાલે, તં-ક્ષારનિષ્યન્દં, ગૃહીત્વા લૌહ્યાં સ્નેહપાકવિધિના પચેત્| કિં કુર્વન્ ? દર્વ્યા-ખજકસંજ્ઞયા, વિઘટ્ટયન્-આલોડયન્| તતઃ-અનન્તરં, તસ્મિન્-ક્ષારનિષ્યન્દે, પચ્યમાને તાઃ-પ્રાક્ સ્થાપિતાઃ સુધાભસ્મશર્કરાઃ, { યા મુષ્કકમધ્યે પ્રક્ષિપ્ય દત્તાઃ,} તથા શુક્તીઃ-પ્રાણિવિશેષાસ્થીનિ, તથા ક્ષીરપકં-પ્રલેપકં (?) ખટિકાસંજ્ઞમ્, તથા શઙ્ખનાભીશ્ચાગ્નિવર્ણાન્ કૃત્વા, ક્ષારોત્થે-ક્ષારનિષ્યન્દે, કુડવોન્મિતે-પલાષ્ટકપરિમાણે ક્વથિતક્ષારોત્થે, આયસભાજને- તીક્ષ્ણલોહપાત્રગતે, બહુશઃ-બહૂન્ વારાન્, નિર્વાપ્ય-શીતીકૃત્ય, તેનૈવ-ક્ષારનિષ્યન્દેન, દૃષદિ પિષ્ટ્વા તસ્મિન્પચ્યમાને ક્ષારનિષ્યન્દે, પ્રતીવાપં વિનિક્ષિપેત્| દ્રવદ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં દીયતે સ પ્રતીવાપ ઉચ્યતે| ન ચ કેવલમેષ એવ પ્રતીવાપત્વેન ક્ષેપ્તવ્યો યાવત્ દક્ષાદીનામપિ શકૃત્ શ્લક્ષ્ણં કૃત્વા વિનિક્ષિપેત્| દક્ષઃ-કુક્કુટઃ| (શિખી-મયૂરઃ| ગૃધ્રઃ-શ્યેનઃ| કઙ્કકપોતકૌ-પક્ષિણૌ| } તથા ચતુષ્પદાં-ગવાદીનાં, તથા પક્ષિણાં પિત્તં, તથા હરિતાલમનોહ્વાલવણાનિ ચ { અલં-હરિતાલમ્| મનોહ્વા-મનઃશિલા| લવણં-સૈન્ધવાદિ| એતાનિ } શ્લક્ષ્ણાનિ કૃત્વા પ્રતીવાપં વિનિક્ષિપેત્| અતઃ-પ્રતીવાપાદનન્તરં, પરિતઃ-સમન્તાત્, દર્વ્યા તમવઘટ્ટયેત્| સબાષ્પૈરિત્યાદિ| યદા-યસ્મિન્ કાલે, સ ક્ષારનિષ્યન્દઃ સબાષ્પૈઃ-સોષ્મભિઃ, બુદ્બુદૈર્ઘનો લેહ ઇવોત્તિષ્ઠેત્-ઉદ્ગચ્છેત્, યદા {સાન્દ્રતયા પચ્યમાનઃ સન્ લેહતુલ્યો } દર્વીપ્રલેપી સ્યાદિત્યર્થઃ| તદા-તસ્મિન્ કાલે અયોમયે-લોહભાણ્ડે, સ્થિતો યવરાશૌ સ્થાપ્યઃ| કિં કૃત્વા ? અવતાર્ય ચુલ્લીતઃ, તથા શીતઃ સન્| અયં મધ્યમઃ ક્ષારઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-બહિઃપરિમાર્જનસ્ય દહનવિધિમાહ-કાલમુષ્કકેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૯)-"અથ બહિઃપરિમાર્જનસ્ત્રિવિધો મધ્યો મૃદુસ્તીક્ષ્ણશ્ચ| તસ્ય પાકવિધિઃ| શરદિ શુચિરુપોષિતઃ શુક્લવાસાઃ પ્રશસ્તેઽહનિ પ્રશસ્તપ્રદેશજાતં મધ્યવયસમનુપહતં મહાન્તં કાલમુષ્કકં સુરાપલલસુમનોક્ષતાદિભિશ્ચતુર્દિશં બલિં દત્ત્વા પ્રદક્ષિણં ચામ્યર્ચ્યૈનમધિવાસયેત્| દૈવતેભ્યો નમસ્તેભ્યો નિવસન્તીહ યે શ્રિતાઃ| ગન્તુમર્હન્ત્યસંક્રુદ્ધાસ્ત્યક્ત્વેમં વા સમર્પયન્|| ભેષજાર્થે ગ્રહીષ્યામિ સર્વપ્રાણભૃતામિમમ| વૃક્ષં ન લોભાન્ન ક્રોધાદ્ બ્રાહ્મણાર્થે વિશેષતઃ|| ઇતિ| અથાપરેદ્યુસ્તત્ર યદ્યદ્ભુતં વૈકૃતં વા કિઞ્ચિન્ન પશ્યેત્ તતો યુગમાત્રમારુઢે સવિતરિ બ્રાહ્મણાન્ વાચયિત્વા તં પાદપં પૂર્વાગ્રમુત્તરાગ્રં વા પાતયેત્| એવં ચ પારિભદ્રકાદિષુ|" ઇતિ| કાલમુષ્કકઃ-કૃષ્ણો મોક્ષકઃ| મહાવૃક્ષઃ-સ્નુહી| આસ્ફોતઃ-કોવિદારઃ| વૃક્ષકઃ-કુટજઃ| ઇન્દ્રવૃક્ષઃ-અર્જુનઃ| પરિકલ્પિતાન્-છિન્નાન્| ચતસ્રઃ કોશાતકીઃ-ક્ષ્વેડો ધામાર્ગવઃ પટોલી દેવદાલી ચ| નિચયીકૃત્ય-પુઞ્જીકૃત્ય| પૃથક્-પ્રત્યેકમ્| તેષુ પુઞ્જેષુ મધ્યે યઃ કાલમુષ્કકપુઞ્જસ્તત્ર સુધાશ્માનિ પ્રક્ષિપેત્| સુધા-પ્રાસાદાદિધબલીકરણં દ્રવ્યમ્, તત્ યેભ્યો દગ્ધેભ્યો જાયતે તાનિ સુધાશ્માનિ| તતઃસર્વાન્ પુઞ્જાન્ તિલાનાં કુતલૈર્દીપયેત્| સમૂલનાલઃ શુષ્કતિલઃ-કુતલમ્| દીપનં-વહ્નિના પ્રજ્વાલનમ્| ગાલનવિધિમાહ-દગ્ધ્વેતિ| દગ્ધ્વા-ભસ્મીકૃત્ય| અગ્નૌ વિગતે-શાન્તે સતિ| સુધાશ્મનાં ભસ્મ પૃથક્કૃત્વા, ઇતરદ્રવ્યભસ્માન ઉત્તરં-સપાદતાં નીતમ્,- શમ્યાકાદીનાં સમાનાં ચત્વાર આઢકાઃ, મુષ્કકસ્યૈક આઢક ઇત્યર્થઃ| જલસ્યાર્ધભારો મુત્રસ્યાર્ધભાર ઇત્યુભયોર્ભારેણાલોડ્ય મહતા વસ્ત્રેણ ગાલયેત્| પુનઃપુનસ્તેનૈવ પરિસ્રાવેણાલોડ્ય યાવત્પિચ્છિલો રકોઽચ્છસ્તીક્ષ્ણશ્ચ પરિસ્રાવો ભવતિ| પાકવિધિમાહ-તદા ચેતિ| તદા તં ક્ષારનિષ્યન્દં ગૃહીત્વા, ક્ષારં પક્ત્વા(?) લૌહ્યાં-લોહપાત્રે, પચેત્| તાઃ-યા મુષ્કકભસ્મનઃ પૃથક્ કૃતાઃ| ક્ષીરપકં-ખટિકા| શઙ્ખનાભિઃ-શઙ્ખસ્યાવર્તઃ| બહુશઃ-બહૂન્ વારાન્, ત્રીણિ તાપનાનિ ત્રીણી નિર્વાપણાનીત્યર્થઃ| પેષણસ્ય ક્ષરોદકસ્ય માનોક્ત્યા પેષ્યમાનમનુક્તમપિ કલ્પ્યમ્| દક્ષાદીનાં પક્ષિણાં શકૃત્-પુરીષમ્| ચતુષ્પદાં પક્ષિણાં ચ પિત્તમ્| અલં-હરિતાલમ્| દક્ષાદિવિષ્ઠાદિકં શ્લક્ષ્ણં ચૂર્ણં કૃત્વા નિક્ષિપેત્| અતઃ-આવાપાનન્તરં, સુતરાં પરિતો દર્વ્યાઽવઘટ્ટયેત્| લેહવદ્ધનઃ-લેહ ઇવ સાન્દ્રઃ| અયોમયે-લોહપાત્રે, વિનિક્ષિપ્ય યવરાશિમધ્યે સ્થાપ્યઃ| અયં મધ્યમઃ ક્ષારઃ, મ્રુદુતીક્ષ્ણયોર્વક્ષ્યમાણત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ -મૃદૌ ક્ષારે સુધાદીનિ નિર્વાપ્ય-તસ્મિન્નિષ્યન્દે પ્રક્ષિપ્યૈવ, અપનયેત્-વિસર્જયેત્, ન તુ પિષ્ટ્વા વિનિક્ષિપેત્| તીક્ષ્ણે ક્ષારે પૂર્વવત્-મધ્યમક્ષારતુલ્યં, પ્રતિવાપનં-નિર્વાપ્ય પિષ્ટ્વા વિનિક્ષિપેદિતિ| ન ચૈતાવદેવાત્ર પ્રતિવાપનમિત્યાહ-તથેત્યાદિ| લાઙ્ગલિકાદીનિ બિડપર્યન્તાનિ ચ તત્ર પ્રતિવાપં વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાત્ પરં-અનન્તરં, સઃ-ક્ષારો, યોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦ -મૃદુતીક્ષ્ણક્ષારયોર્વિશેષમાહ-ન ત્વિતિ| મૃદૌ ક્ષારે મધ્યમવત્સર્વમ્| આવાપે તુ વિશેષઃ| નિર્વાપ્યાપનયેત્, ન તુ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેત્| નિર્વાપણદ્રવમેવ ક્ષિપેદિત્યર્થઃ| દક્ષવિષ્ઠાદિકં ચ ક્ષિપેત્| તીક્ષ્ણેઽપિ સર્વં મધ્યમવત્| લાઙ્ગલિકાદ્યાવાપોઽધિકઃ| પૂતીકપલ્લવાઃ-કરઞ્જપત્રાણિ| તાલપત્રી-મુશલી| સઃ-ત્રિવિધોઽપિ-ક્ષારઃ, સપ્તરાત્રાત્પરં યોજ્યઃ| સપ્તરાત્રં યવરાશૌ સ્થપ્ય ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તીક્ષ્ણઃ ક્ષારો વાતશ્લેષ્મમેદઃસમુત્થેષ્વર્બુદાદિષુ યોજ્યઃ| મહત્સ્વેવ યોજ્યઃ, મધ્યેષુ, ક્ષારાન્તરવિધાનાત્| આદિગ્રહણાદન્યેષ્વપિ તત્સાધ્યેષુ રોગેષ્વયં ક્ષારો યોજ્યઃ| મધ્યેષ્વેષ્વેવેતિ| એષ્વેવ-અનિલકફમેદોજેષુ વિકારેષ્વર્બુદાદિષુ, મધ્યેષુ-નોત્કૃષ્ટેષુ નાપિ હીનેષુ, મધ્યઃ ક્ષારો યોજ્યઃ| અન્ય ઇતિ| અન્યો- મૃદઃ ક્ષારઃ, પિત્તરક્તસમુત્થેષ્વર્શઃસુ યોજ્યો, ન તીક્ષ્ણમધ્યૌ ક્ષારૌ| બલાર્થમિત્યાદિ| ક્ષીણપાનીયે-ઘનીભૂતે ક્ષારે, બલાર્થં-બલાધાનાર્થં, પુનઃ-ભૂયઃ, ક્ષારામ્બુ-ક્ષારવિધિસ્રુતં જલમ્ , આવપેત્-દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર ૦ -ક્ષારત્રયે વિષયત્રયમાહ-તીક્ષ્ણ ઇતિ| તત્ર કફવાતમેદોજેશુ ક્ષારસાધેય્ષુ તીક્ષ્ણેષુ તીક્ષ્ણ્લ્ યોજ્યઃ| તે(એ)ષ્વેવ મધ્યેષુ મધ્યમઃ| પિત્તાસ્રજન્મસુ ક્ષારસાધ્યેષુ અન્યો-મૃદુઃ| તથા, ગુદજન્મસુ-અર્શઃસુ, કફવાતજેષ્વપિ| ક્ષીણપાનીયે ક્ષારેઽન્યત્ ક્ષારામ્બુ નિક્ષિપેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-[ ક્ષારે નાતિતીક્ષ્ણાદયો દશ ગુણા ભવન્તિ|] શીઘ્રં ગચ્છતિ-આશુ વ્યાપ્નોતીતિ શીઘ્રગઃ| શિખરી-ઉપરિષ્ટાત્પિટિકાવાન્| મુખેન-કાઞ્જિકાદિના, નિર્વાપ્યતે-શીતીક્રિયતે, ઇતિ સુખનિર્વાપ્યઃ| વિષ્યન્દોઽસ્યાસ્તીતિ વિષ્યન્દી-સ્રુતિમાન્, ન વિષ્યન્દી-ન સ્રુતિમાન્| ન ચાતિરુક્-ન ચાર્તિમાન્| નાતિતીક્ષ્ણાદયો દશ ગુણા યસ્ય સ દશગુણઃ ક્ષારઃ| સઙ્ગ્રહે ચાસ્ય દશૈવ દોષા ગદિતાઃ| તદ્યથા (સૂ. અ. ૩૯)- "અત્યુષ્ણોઽતિશીતોઽતિતીક્ષ્ણોઽતિમૃદુરતિતનુરતિઘનોઽતિપિચ્છિલોઽતિવસર્પી હીનૌષધો હીનપાકશ્ચેતિ|" ઇતિ| શસ્ત્રસ્ય યત્કર્મ-છેદનપાટનલેખનાદિકં, તથા તેજસો-વહ્નેરપિ, યત્કર્મ-વ્યાધ્યુપશમલક્ષણં, તત્કરોતિ| અધુના ત્વન્તરાનુભવદ્વારેણ ક્ષારસ્ય ગુણાન્નિર્દિશતિ-આચૂષન્નિવેત્યાદિ| સંરમ્ભાત્-ક્ષોભાત્, ગાત્રમાચૂષન્નિવ, તથાઽઽપીડયન્નિવ, તથા સર્વતઃ-સર્વસ્મિન્, અનુસરન્-ગચ્છન્, દોષાન્-તત્સાધ્યાન્, મૂલત ઉન્મૂલયતિ-ઉદ્ધરતિ| તથા, કર્મ-સ્વીયં દાહાદિકં, કૃત્વા ગતરુજઃ-પુરુષસ્ય, સ્વયમેવ-યત્નં વિનૈવ, ઉપશામ્યતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-ક્ષારગુણાનાહ-નાતિતીક્ષ્ણમૃદુરિતિ| શીઘ્રગઃ-શીઘ્રવ્યાપી| સિતઃ-શ્વેતઃ| શિખરં-ચિરસંસ્થસ્ય દ્રવ્યસ્યોપરિપિણ્ડિકા, તદ્વાન્-શિખરી| સુખેન નિર્વાપ્યઃ-શીતતાં નેયઃ| ન વિષ્યન્દી-ક્લેદં નોત્પાદયતિ| યચ્છસ્ત્રેણાગ્નિના ચ કાર્યં તત્ ક્ષારઃ કરોતિ| આચૂષન્-અન્તર્ગતં સમાકર્ષન્| આપીડયન્-સઙ્કોચયન્| સંરમ્ભાત્-વેગેન| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ.૩૯)-"દશ ક્ષારગુણા દશૈવ ચ દોષાઃ| તદ્યથા,- અત્યુષ્ણોઽતિશીતોઽતીક્ષ્ણોઽતિમૃદુરતિતનુરતિઘનોઽતિપિચ્છિલોઽતિવિસર્પી હીનૌષધૌ હીનપાકશ્ચેતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ ૦ -ક્ષરસાધ્યે વ્યાધાવર્શોર્બુદાદૌ છેદાદૌ [ છિન્ને-દ્વિધાકૃતે, લિખિતે-શસ્ત્રેણ વિઘૃષ્ટે, સ્રાવિતે-પ્રચ્છાદ્ય નિર્હૃતશોણિતે, ] કર્મણિ કૃતે ક્ષારો યોજ્યો, નાકૃતે છેદાદૌ, ઇતિ ક્ષારસ્ય વિષયો દર્શિતઃ| ક્ષારં શલાકયા દત્ત્વા માત્રાશતમુપેક્ષેત, ન કાઞ્જિકાદિના નિર્વાપણં કાર્યમિત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતયા શલાકયા ? પ્લોતેન-ચૈલખણ્ડેન, પ્રાવૃતઃ-સ્થગિતો, દેહઃ વિગ્રહો યસ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર ૦ -અથ ક્ષારપ્રયોગવિધિઃ| તત્ર સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ.૩૯)-"તત્ર ક્ષારકર્મણ્યુપહરેત્ પિચુવર્તિશલાકાદર્વ્યઞ્જલિકઘૃતમધુશુક્તતુષોદકમુસ્તુક્ષારોદકશીતપ્રદેહશયનાસનાદીનિ| અથ ક્ષારાર્હસ્યોપવિષ્ટસ્ય સંવિષ્ટસ્ય વા પરિચારકોપગૃહીતસ્ય" ઇતિ| ક્ષારપ્રયોગમાહ-ક્ષારસાધ્ય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર ક્ષારસાધ્યેષ્વર્શઃસુ ક્ષારપાતનં કૃત્વા માત્રાશતં યાવત્તાવદ્ધસ્તેન યન્ત્રમાવૃતાનનં-છાદિતમુખં, કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અર્શઃસુ વિશેષમાહ-તત્રાર્શઃસ્વિતિ| હસ્તેનાવૃતાનનં-પાણિના મુખં પિહિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારસાધ્યેષુ વર્ત્મરોગેષુ વર્ત્મની નિર્ભુજ્ય-કુટિલીકૃત્ય, તતઃ ક્ષારસ્પર્શપરિહારાય પિચુના-કાર્પાસાદિમયેન, કૃષ્ણભાગં-તારકપ્રદેશં, આચ્છાદ્ય ક્ષારં વિનિક્ષિપેત્| તત્ર ચ પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલેપો દેયઃ, ન ગુદાર્શઃસ્વિવ ઘનઃ| પદ્મપત્રમિવ તનુરિતિ "ઉપમાનાનિ સામાન્યવચનૈઃ" ઇતિ સમાસઃ| ઘ્રાણાર્બુદેષુ ચ પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલોપો યોજ્યઃ| કથં તત્ર લેપો દેયઃ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-વર્ત્મરોગેષુ વિશેષમાહ-વર્ત્મરોગેષ્વિતિ| વર્ત્મની નિર્ભુજ્ય-ઉદ્દૃત્તતાં નીત્વા, પિચુના કૃષ્ણભાગમાચ્છાદ્ય વર્ત્મરોગેષુ ક્ષારં વિનિક્ષિપેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રત્યાદિત્યં-રવિસમ્મુખં, નિષણ્ણસ્ય-સંસ્થિતસ્ય| તથા, અગ્રે નાસિકા-અગ્રનાસિકા, તામુન્નમ્ય-ઉત્ક્ષિપ્ય| કિયન્તં કાલં લેપો ધાર્યઃ ? ઇત્યાહ| માત્રાઃ પઞ્ચાશદ્વિધાર્યઃ| વર્ત્મસુ ચાલ્પતરા માત્રાઃ સ્થાનસ્ય સુકુમારત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-ઘ્રાણાર્બુદેષુ વિશેષમાહ-ઘ્રાણાર્બુદેષ્વિતિ| અગ્રનાસિકાં-નાસાગ્રમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કર્ણજેઽર્શસિ તદ્વત્-તેન ઘ્રાણાર્બુદેન તુલ્યમ્, સ એવ પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલેપસ્તા એવ પઞ્ચાશન્માત્રા ધાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-કર્ણાર્શઃસુ વિશેષમાહ-તદ્વદર્શસીતિ| તદ્વત્-નાસાર્બુદવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુ-પશ્ચાત્ ક્ષારલેપદાનનિયમિતાત્કાલાદનન્તરં, ક્ષારં પ્રમાર્જનેન-ચૈલાદિના, પરિમૃજ્ય-શોધયિત્વા, સુદગ્ધં ક્ષારસ્થાનમર્શોર્બુદાદ્યધિષ્ઠાનમવગમ્ય-સમ્યગ્દાહલક્ષણેન જ્ઞાત્વા, તત્-ક્ષારદગ્ધં સ્થાનં, ઘૃતમધુલેપિતં કૃત્વા પયઃપ્રભૃતિભિર્નિવાપયેત્-શીતીકુર્યાત્| તતઃ-અનન્તરં, સ્વાદુશીતૈર્દ્રવ્યૈઃ-મધુયષ્ટિકાદિભિઃ, સાજ્યૈઃ-સઘૃતૈઃ, લેપયેત્| અભિષ્યન્દીનિ-સ્રુતિરૂપશ્લેષ્મકારીણિ, ભોજ્યાનિ-અન્નપાનાનિ માષદધ્યાદીનિ, ભોજ્યાનિ-ભક્ષયિતવ્યાનિ| કિમર્થમ્ ? ક્લેદનાય-ક્ષારદગ્ધસ્થાનવિશરણાય| યતઃ ક્ષારદગ્ધં ક્લિન્નં સચ્છીર્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-ક્ષારપ્રયોગાનન્તરં કૃત્યમાહ-ક્ષારમિતિ| સુદગ્ધમવગમ્ય-સમ્યગ્દગ્ધં જ્ઞાત્વા, પયોમસ્ત્વાદિભિઃ સિઞ્ચેત્| પયોમસ્તુકાઞ્જિકાનાં વિકલ્પઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદિ ચ ક્ષારદગ્ધમિભિષ્યન્દિભિરપિ ભોજ્યૈરુપયુક્તૈઃ સ્થિરમૂલત્વાત્-દૃઢમૂલત્વાત્, તદ્રોગાધિષ્ઠાનં ન શીર્યતે, તતો ધાન્યામ્લસ્ય બીજં-અવયવવિશેષઃ, તેન તથા મધુકતિલાભ્યાં ચાલેપયેત્| તિલકલ્કો મધુયષ્ટિયુક્તો ઘૃતાન્વિતો વ્રણસ્ય રોપણઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-ઉદગ્ધેઽપ્યશીર્ણે કૃત્યમાહ-યદિ ચેતિ| ધાન્યામ્લબીજં-ધાન્યામ્લતલસ્થં દ્રવ્યમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૯)- "સુવર્ણક્ષીરિયુક્તૈર્વા ત્રિવૃદ્વિડઙ્ગસારવદ્ભિર્વા તિલૈરાલેપયેત્| માલતીવૃષાઙ્કોટનિમ્બાસ્ફોતપટોલીકરવીરપત્રક્વાથો વા વ્રણપ્રક્ષલનમ્| એષામેવ ચ કલ્કક્વાથે સિદ્ધં સર્પિસ્તૈલં વા રોપણમ્| નાગપુષ્પમઞ્જિષ્ઠાચન્દનતિલપર્ણિકાસુ વા યથાવ્યાધિદોષં ચ વ્રણવદુપક્રમેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પક્વજમ્બૂફલવદસિતં-કૃષ્ણં, તથા સન્નં-નિમ્રં, સમ્યગ્દગ્ધં સ્થાનં વિદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-સુદગ્ધલક્ષણમાહ-પક્વજમ્બ્વસિતમિતિ| પક્વજમ્બૂફલવદસિતં-શ્યામમ્| સન્નં-નિમ્નમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિપર્યયે-પક્વજમ્બ્વસિતાદિલક્ષણવિપર્યયે, તથા તામ્રતાતોદકણ્ડ્વાદ્યૈઃ, આદિગ્રહણાત્ શોફવિસ્ફોટાદિભિઃ, દુર્દગ્ધં સ્થાનં વિદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-દુર્દગ્ધલક્ષણમાહ-વિપર્યય ઇતિ| વિપર્યયે-તામ્રાદિવર્ણત્વ ઉત્સન્નત્વે ચ, તામ્રતાદ્યૈશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં-તથાભૂતં જ્ઞાત્વા, પુનર્દહેત્-ભૂયસ્તત્ર ક્ષારં પાતયેત્, દાહાય|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-દુર્દગ્ધે પુનર્દાહમાહ-તં પુનરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિદગ્ધે સતિ રક્તં સ્રવેત્| તથા, મૂર્ચ્છાદયો જાયન્તે| આદિગ્રહણાદ્વિસર્પશોફૌષવિસ્ફોટાદયોઽપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અતિદગ્ધલક્ષણમાહ-અતિદગ્ધ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુદેઽતિદગ્ધે વિશેષેણ વિણ્મૂત્રયોઃ સંરોધઃ, તથા તયોરેવાતિપ્રવર્તનં કદાચિદ્ભવતિ| વિશેષગ્રહણાત્ પૂર્વોક્તા રક્તસ્રાવાદયોઽપિ| તથા, પુંસ્ત્વોપઘાતઃ-શુક્રક્ષયાત્કાન્તાગમનાસામર્થ્યમ્| અથવા, ગુદસ્ય શાતનાત્-વિદારણાત્, નિશ્ચયેન મૃત્યુર્ભવેત્

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર ૦ -ગુદાતિદગ્ધલક્ષણમાહ-ગુદ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાસાયાં ક્ષારાતિદગ્ધાયાં નાસિકાવંશસ્ય દરણાકુઞ્ચને ઉદ્ભવતઃ| તથા, વિષયાજ્ઞાનં-ગન્ધસ્યાવેદનં ચ ભવેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-નાસાતિદગ્ધલક્ષણમાહ-નાસાયામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદ્વત્-તેન ક્ષારાતિદગ્ધનાસિકાવિષયાજ્ઞાનેન તુલ્યં, ક્ષારાતિદગ્ધેષુ શ્રોત્રાદિકેષુ-શ્રોત્રચક્ષૂરસનેષુ સ્થાનેષુ, વિષયાજ્ઞાનં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-શ્રોત્રાદ્યતિદગ્ધલક્ષણમાહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-નાસાવત્| વંશસ્થાને તત્તદવયવો જ્ઞેયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્મિન્નતિક્ષારદગ્ધે વિશેષેણામ્લૈઃ-કાઞ્ચિકાદિભિઃ, સેકો હિતઃ| મધુઘૃતતિલાશ્ચ લેપ ઇષ્ટઃ| તથા સર્વૈવ ચ શિશિરા ક્રિયા વાતપિત્તહરા ચેષ્ટા| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ.૩૯)- "પાયયેતાતિયોગેઽત્ર તં શીઘ્રં સઘૃતં દધિ| સગુડં વા દધિસરં તૈલં વા સસિતોપલમ્||" ઇતિ| અમ્લ ઇત્યાદિ| તસ્માદ્ધેતોઃ ક્ષારદગ્ધમમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, નિર્વાપયેત્તરામ્| યસ્માદમ્લઃ શીતઃ સ્પર્શેન| તેન ચ-અમ્લેન, ક્ષાર ઉપસંહિતો-યુક્તઃ, આશ્વેવ કટુકલવણભૂયિષ્ઠતામ્ ત્યક્ત્વા સ્વાદુતાં યાતિ| તરાંગ્રહણમતિશયેનામ્લૈર્નિર્વાપયેત્ દેશસાત્ય્માનુરોધાત્ કદાચિત્ ક્ષીરાદિભિરપીતિ ગમયતિ| ઇતિ ક્ષારવિધિઃ| અગ્નિકર્મવિધિમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-અતિદગ્ધે પ્રતીકારમાહ-વિશેષાદિતિ| વિશેષગ્રહણાત્ પૂર્વોક્તવન્નિર્વાપણમ્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૩૯)-"તમતિપ્રવૃત્તમાશુ પૂર્વોક્તૈરેવ નિર્વાપણૈઃ પુનઃપુનર્નિર્વાપયેત્| અતશ્ચ દાહ્યમતિપ્રમાણં ન સકૃદેવ દહેદિતિ|" ઇતિ| તથા (સં.સૂ.અ. ૩૯)-"જ્વરાતિસારતૃણ્મોહમૂર્ચ્છાહૃદ્રોદનાર્તિભિઃ| કક્ષં દહત્યગ્નિરિવ શરીરં ક્ષારવિભ્રમઃ|| પાયયેતાતિયોગેઽત્ર તં શીઘ્રં સઘૃતં દધિ| સગુડં વા દધિસરં તૈલં વા સાસિતોપલમ્|| ધાત્રીફલકપિત્થામ્લદાડિમસ્વરસે ઘૃતમ્| દ્વિગુણે સાધિતં પાનસેકૈઃ ક્ષારાતિરુગ્ઘરમ્|| દાડિમામલકામ્રાતકપિત્થકરમર્દકાત્| આમ્રાચ્ચ માતુલુઙ્ગાચ્ચ રસં મૃદ્વગ્નિના પચેત્|| તતોઽતિવૃત્તક્ષારાય દદ્યાન્માત્રાં યથાબલમ્| ક્ષારો નિવર્તતે તેન પ્રસાદં ત્વક્ ચ ગચ્છાતિ|| શોણિતાતિપ્રવૃત્તૌ ચ બાહ્યાન્તઃશિશિરો વિધિઃ|" ઇતિ| ઇતિ ક્ષારવિધિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારાદપ્યગ્નેઃ પ્રશસ્યતરત્વમ્| કુતઃ ? તેન-અગ્નિના, દગ્ધાનાં રોગાણામર્શઃપ્રભૃતિનામસમ્ભવાત્| ભૂયોઽગ્નિદગ્ધો રોગઃ પ્રરોહં ન યાતિ, મૂલાદુન્મૂલનાદિત્યર્થઃ| ભેષજક્ષારશસ્ત્રૈશ્ચ યે રોગા ન શાન્તાસ્તેષાં વહ્નિના સાધનાત્ જ્વલનો જ્યાયાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અથાગ્નિકર્મવિધિઃ| તત્રાગ્નિપ્રશંસામાહ-અગ્નિરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સઃ-અગ્નિદાહઃ ત્વગાદિષુ યુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અગ્નિભેદ્યા(દાહ્યા)ન્યઙ્ગાન્યાહ-ત્વચીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર મષાદિષુ રોગેષુ ત્વગ્દાહઃ કાર્યો વર્ત્યાદિભિઃ| વર્તિઃ-પિચુવર્તિઃ| આદિગ્રહણાદન્યેષ્વપિ ક્ષુદ્રોગાધ્યાયોક્તેષુ ત્વગ્દાહો યોજ્યઃ| શરાદિભિરિત્યાદિગ્રહણાદન્યૈરપિ દેશાન્તરપ્રસિદ્ધૈસ્ત્વગ્દાહઃ કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-ત્વગ્દાહવિષયમાહ-મષેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૪૦)-"સરુક્સ્તબ્ધપ્રમ્લાયદઙ્ગાભિષ્યન્દાધિમન્થશિરોભ્રૂશઙ્ખલલાટરુજાર્દિતેષુ યથાસ્વમભિષ્યન્દાદિષુ તુ ભ્રૂશઙ્ખલલાટદેશેષુ|" ઇતિ| ત્વગ્દાહસાધનાન્યાહ-વર્તિગોદન્તેતિ| વર્તિઃ-ગુગ્ગુલ્વાદિકૃતા| ગોદન્તો-ગવાં દન્તઃ| સૂર્યકાન્તઃ-સ્ફટિકઃ| આદિશબ્દાત્ પિપ્પલ્યજાશકૃચ્છલાકાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અર્શઃપ્રભૃતિષુ રોગેષુ મધુસ્નેહાદિભિર્માંસદાહઃ કાર્યઃ| આદિગ્રહણેનાર્બુદગણ્ડમાલાદયો ગૃહ્યન્તે| તત્ર કદાચિન્મધુના, કદાચિત્પૃથક્સ્નેહૈઃ, કદાચિજ્જામ્બવૌષ્ઠેન, જામ્બવૌષ્ઠઃ-શલાકાવિશેષો યન્ત્રવિધાવુક્તઃ (હૃ. સૂ. અ. ૨૫|૨૬) યેન ક્ષારો દીયતે, કદાચિદ્ગુડેન, કદાચિદેવંપ્રાયેણાન્યેનાપિ દેશવિશેષપ્રસિદ્ધેન|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-માંસદાહવિષયમાહ-અર્શ ઇતિ| આદિશબ્દાદબુદગણ્ડમાલાશ્લીપદાન્ત્રવૃદ્ધ્યવગાઢપૂયલસીકવ્રણાદયઃ| માંસદાહસાધનાન્યાહ-મધુસ્નેહેતિ| આદિશબ્દાત્ સૂચીશલાકામધૂચ્છિષ્ટતામ્રાયોરૂપ્યકાંસ્યાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લિષ્ટવર્ત્માદિષુ સિરાદિદાહઃ કાર્યઃ| તૈરેવ-મધુસ્નેહાદિભિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-શિરાદિદાહવિષયમાહ-શ્લિષ્ટવર્ત્મનીતિ| આદિશબ્દાચ્છિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિચ્છેદદન્તનાડયુપપક્ષ્મકલગણાદયઃ|૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારવારિતાન્ ન દહેત્| ન કેવલં યેષુ ક્ષારો વારિતસ્તાન્ ન દહેત્, યાવદન્તઃશલ્યં તથાઽન્તર્લોહિતં યેષાં તાન્, તથા ભિન્નઃ-શસ્ત્રાદિના, કોષ્ઠઃ-શરીરમધ્યો, યેષાં તાન્, તથા ભૂરિભિર્વ્રણૈરાર્તાન્ [ ચ ન દહેત્ ]|૦

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અગ્નિદાહં નિષેધતિ-ન દહેદિતિ| અન્તઃશલ્યાન્ અન્તરસૃજશ્ચ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૪૦)-"ઉષ્ણે ચ કાલે આત્યયિકે તુ વ્યાધૌ કૃતોષ્ણપ્રતીકારસ્ય પિચ્છિલમન્નમશિતવતોઽગ્નિકર્મ કુર્યાત્|" ઇતિ| તથા (સં. સૂ. અ. ૪૦)-"અથ દાહાર્હમાતુરં કૃતસ્વસ્ત્યયનમુપહૃતસર્વોપકરણં પ્રાક્શિરઃસંવિષ્ટમાપ્તાવલમ્બિતં કૃત્વા વૈદ્યો નિર્ધૂમવૃહત્સ્થિરદીપ્તખાદિરબાદરાદ્યઙ્ગારૈરયોઘટનપ્રકારેણ ભસ્ત્રાનિલાધ્માતૈર્વ્યજનેન ચોર્ધ્વાનિર્ગચ્છજ્જ્વાલતયાઽઽપાદિતાપાદ્યમાન ભાસુરાગ્નિવ્રણૈર્જામ્બવૌષ્ઠાદિભિર્વ્યાધિપ્રદેશવશાત્ વલયાર્ધચન્દ્રસ્વસ્તિકાષ્ઠાપદબિન્દુરેખાપ્રતિસારણવિકલ્પૈર્મુહુર્મુહુર્હિતોપહિતાભિર્વાગ્ભિરદ્ભિશ્ચાતુરમાશ્વાસયન્ દહેદાસમ્યગ્દાહલિઙ્ગોપત્તેઃ| ઉચ્છૂનસુષિપ્રલૂનદન્તનાડીસજન્તુદુષ્ટવ્રણેષુ તુ સ્નેહમધૂચ્છિષ્ટગુડૈઃ પૂરયિત્વા દહેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુદગ્ધં-અગ્નિના રોગાધિષ્ઠાનં જ્ઞાત્વા, ઘૃતમધુભ્યામભ્યક્તં કૃત્વા, સ્નિગ્ધશીતૈઃ- મધુયષ્ટિશાલિમૂલાદિભિઃ, પ્રલેપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-દાહાનન્તરં કૃત્યમાહ-સુદગ્ધમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્યેત્યનેન સુદગ્ધં સ્થાનં પરામૃશ્યતે| તસ્ય-સુદગ્ધસ્ય સ્થાનસ્ય, લિઙ્ગં-લક્ષણં, સ્થિતે રક્તે-દહ્યમાનાવસ્થાપ્રવૃત્તાસૃજિ નિવૃત્તે સતિ, શબ્દવત્-બુદ્બુદશબ્દવત્, તત્સ્થાનં ભવેત્| તથા, લસિકાન્વિતમ્| લસિકા-કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતે પ્રથમં યા દૃશ્યતે જલલવાકૃતિઃ| તથા, પક્વતાલફલસદૃશમ્, કદાચિત્કપોતસદૃશમ્| સુખેન રોહતિ-સુરોહમ્| તથા, નાતિવેદનં-ન તીવ્રરુક્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-સુદગ્ધલક્ષણમાહ-તસ્યેતિ| તાલં-તાલફલકમ્| કપોતઃ-પક્ષી| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૪૦)-"સશબ્દં દહનં દુર્ગન્ધિત્વં ત્વકસઙ્કોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે| કપોતવર્ણત્વમલ્પશોફરુજતા શુષ્કસઙ્કુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે| કૃષ્ણોન્નતવ્રણત્વં સ્થિતે ચ રક્તે લસીકાસ્રુતિઃ શિરાદગ્ધે| કૃષ્ણારુણકર્કશસ્થિરવ્રણતા સ્નાધ્વાદિદગ્ધે ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુર્દગ્ધાત્યર્થદગ્ધયોઃ પ્રમાદદગ્ધેન તુલ્યં સર્વં લક્ષણં બોધ્યમ્| ન ચ લક્ષણમન્તરેણૈતત્સમ્યગ્જ્ઞાયત ઇતિ તલ્લક્ષણાર્થં ભેદાન્તરદર્શનાર્થં વાઽઽહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-દુર્દગ્ધાતિદગ્ધયોર્લક્ષણમાહ-પ્રમાદદગ્ધવદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્-પ્રમાદદગ્ધં, ચતુષ્પ્રકારમ્| કથમ્ ? તુચ્છેન-તુચ્છદગ્ધલક્ષણેન, સહ| અવિમૃશ્યદગ્ધં હિ કદાચિત્ સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણં, કદાચિદ્દુર્દગ્ધલક્ષણમ્, કદાચિદતિદગ્ધલક્ષણમ્, કદાચિચ્ચ તુચ્છદગ્ધલક્ષણં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-પ્રમાદદગ્ધભેદાનાહ-ચતુર્ધેતિ| તુચ્છં દુર્દગ્ધમતિદગ્ધં સુદગ્ધં ચેતિ ચતુર્ધા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુચ્છસ્ય-તુચ્છદગ્ધસ્ય લક્ષણમિતિ કાર્યે કારણોપચારાદેવમુક્તમ્| ત્વગિત્યાદિ| ત્વગ્વિવર્ણા| સત્યત્યર્થમુષ્યતે-રુજ્યતે, ન ચ સ્ફોટાનાં સમુદ્ભૂતિરિતિ તુચ્છદગ્ધસ્થાનસ્ય લક્ષણમ્| યત્કિઞ્ચિન્માત્રમેવાગ્નિના સ્પૃષ્ટં તત્તુચ્છદગ્ધમિત્યુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-તુચ્છલક્ષણમાહ-તુચ્છસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્ર પ્રદેશે સ્ફોટાનામુદ્ભવો દાહયુક્તા તીવ્રા ઊષારુજા, જાયતે, તદ્દુર્દગ્ધં રોગાધિષ્ઠાનં વિદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-દુર્દગ્ધલક્ષણમાહ-સસ્ફોટદાહતીવ્રોષમિતિ| ઊષા-સર્ષપલિપ્તસ્યેવ વ્યથા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિદાહાદ્રોગાધિષ્ઠાનસ્ય માંસલમ્બનાદયઃ સ્યુઃ| [ સઙ્કોચઃ-સિરાદીનામ્| ધૂપનં-ધૂમાયનમ્| વેદના-રુજા| સિરાદીનાં નાશો-વ્યાપત્| વ્રણગામ્ભીર્યં-ગમ્ભીરવ્રણતા| મૃત્યુઃ-મરણં ચ| ]સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગં તૂક્તમેવ "તસ્ય લિઙ્ગં સ્થિતે રક્તે" (શ્લો.૪૫) ઇત્યાદિના| તસ્માત્તત્પુનર્ન નિર્દિષ્ટમ્| અધુના ચતુર્વિધસ્યાસ્ય ચિકિત્સિતમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અતિદગ્ધલક્ષણમાહ-અતિદાહત ઇતિ| ધૂપનં-ધૂમાયનમ્| સુદગ્ધસ્ય લક્ષણમુક્તં પ્રાક્ (શ્લો.૪૫)| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૪૦)-"સ્નેહદાહસ્તુ કષ્ટતરો ભવતિ| સહિ સ્નેહસ્ય સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિત્વાદ્દૂરમનુપ્રવિશતીતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુચ્છદગ્ધસ્યાગ્નિના પ્રતપનં કાર્યમ્| તથા, ઉષ્ણમ્ ભેષજં-ઔષધમ્| રક્તસ્ય વિલયનાર્થમેતત્| યતસ્તુચ્છદગ્ધેઽવશ્યં સ્ત્યાનમસૃગ્ભવતીતિ યુક્ત્યા પ્રતિપાદયન્નાહ-સ્ત્યાનેઽસ્ત્ર ઇત્યાદિ| લોહિતે સ્ત્યાને સત્યતિશયેન રુગ્ભવતિ| વિલીને રક્તે પીડાયા મન્દતા-મન્દત્વં ભવતિ| અતસ્તુચ્છદગ્ધેઽગ્નિ પ્રતપનં યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-તુચ્છસ્યૌષધમાહ-તુચ્છસ્યેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૪૦)-"સ્ત્યાને રક્તે હિમૈર્નોષ્મા નિષ્ક્રામતિયતો બહિઃ| વેદના વર્દ્ધતે તેન રુધિરં ચ વિદહ્યતે|| ઉષ્ણંનિષ્ક્રામયત્ કુર્યાદૂષ્માણં મન્દતાં રુજઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુર્દગ્ધે શીતમુષ્ણં ચ પર્યાયેણૌષધમ્| તત્રાદૌ-પ્રથમં, હિમં ભેષજં યુઞ્જ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-દુર્દગ્ધસ્યૌષધમાહ-દુર્દગ્ધ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્યગ્દગ્ધે તવક્ષીર્યાદિભિલેપયત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સાજ્યામૃતૈઃ-ઘૃતગુડૂચીયુક્તૈઃ| આદાવિત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| આદૌ તૈર્લેપયેત્, ઊર્ધ્વં-અનન્તરં, પિત્તવિદ્રધિવત્ ક્રિયા કાર્યેતિ શેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-સમ્યગ્દગ્ધૌષધમાહ-સમ્યગ્દગ્ધ ઇતિ| આજ્યેનામૃતયા ચ સહ વર્તન્ત ઇતિ સાજ્યામૃતાન્યૌષધાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિદગ્ધે દ્રુતં-શીઘ્રમેવ, સર્વં-બહિરન્તશ્ચ ભેષજં, પિત્તવિસર્પ ઇવ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-અતિદગ્ધસ્યૌષધમાહ-અતિદગ્ધ ઇતિ| દ્રુતં-શીઘ્રમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહદગ્ધેઽતિતરાં રૂક્ષં યોજયેત્| [ભૃશતરં રૂક્ષં ચાત્ર ભેષજં તત્ર તુ યોજયેત્| તુશબ્દાન્ન કેવલં ] ભૃશતરગ્રહણાચ્ચ બાહુલ્યેન રૂક્ષં [ પ્રલેપાદિ તત્ર યોજયેત્ કિન્તુ ] દેહદેશાદિસાત્મ્યવશાત્સ્નિગ્ધમપિ યથાવસ્થં યથાયોગં યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-સ્નેહદગ્ધસ્યૌષધમાહ-સ્નેહદગ્ધ ઇતિ| ભૃશતરં-અત્યર્થમ્| તુશબ્દાન્ન કેવલં ભૃશતરં રૂક્ષં પ્રલેપાદિ, કિન્તુ પૂર્વોક્તમપિ યથાવસ્થં યોજયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વક્તવ્યં યદ્વસ્તુ તસ્ય સર્વસ્યૈવોક્તત્વાદિદં સ્થાનં સમાપ્યતે-નિષ્પાદ્યતે| કિમ્ભૂતં સ્થાનમ્ ? રહસ્યવત્, રહસ્યં-અત્યર્થં ગુહ્યરૂપં, તદ્યસ્યાસ્તિ તદ્રહસ્યવત્| કસ્ય સ્થાનમ્ ? હૃદયસ્ય| હૃદયશબ્દેનાષ્ટાઙ્ગહૃદયમુપલક્ષ્યતે, યથા-સત્યભામા ભામેતિ| કુત એતત્સ્થાનં રહસ્યવત્ ? ઇત્યાહ- સં-યસ્માદત્ર-સ્થાને, અર્થાઃ સૂત્રિતાઃ-સૂચિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? સૂક્ષ્માઃ,-તીક્ષ્ણતરમતિસમધિગમ્યાઃ| યતસ્તે એવાર્થાઃ સર્વસ્મિંસ્તન્ત્રે પ્રતન્યન્તે-વિસ્તાર્યન્તે| તસ્માદિદં સ્થાનં તન્ત્રસમ્બન્ધિનામન્યસ્થાનાનાં રહસ્યવદિત્યુક્તમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિ- ર્નામ ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩૦||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ ર૦-સૂત્રસ્થાનમુપસંહરતિ-સમાપ્યત ઇતિ| આ ર૦-[કસ્માદેતદ્રહસ્યવદિત્યત આહ-અત્રાર્થા ઇતિ|] ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| ક્ષારાગ્નિકર્મજાધ્યાયઃ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતઃ|| ૩૦||