Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
రసభేదీయాదనంతరం దోషాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే| యతో "దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః" ఇత్యుక్తం, అత ఈదృక్స్వరూపాస్తే దోషా ఇతి జ్ఞాపనార్థమధ్యాయోఽయముచ్యతే-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
0
Adhikarana దోషాదివిజ్ఞానీయాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
రసభేదీయాదనంతరం దోషాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే| యతో "దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః" ఇత్యుక్తం, అత ఈదృక్స్వరూపాస్తే దోషా ఇతి జ్ఞాపనార్థమధ్యాయోఽయముచ్యతే - - - - అథాతో దోషాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||
रसभेदीयादनन्तरं दोषादिविज्ञानीय आरभ्यते| यतो "दोषभेषजवशादुपयोज्याः" इत्युक्तम्, अत ईदृक्स्वरूपास्ते दोषा इति ज्ञापनार्थमध्यायोऽयमुच्यते - - - - अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషా ఆదయో యేషాం తే-దోషాదయః, తేషాం విజ్ఞానం-ప్రాకృతేన వైకృతేన చ స్వరూపేణా 9 వగమః, తస్మై హితో యః, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఆదిశబ్దేన ధాతవో మలాశ్చ సంగ్రహ్యంతే| తత్స్వరూ 10 పావగమేన చ త ఏవ దోషాః సమ్యగ్జ్ఞాతా భవంతి| ధాతూనాం మలానాం చ దోషాధారభూతత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హేతుస్కంధానంతరం లక్షణస్కంధమారభతే| తత్ర దోషాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| దోషాదివిజ్ఞానాధీనత్వాల్లక్షణస్య| దోషదూష్యవైషమ్యం చ రోగలక్షణం| వైషమ్యజ్ఞానం చ సామ్యజ్ఞానాధీనం| అత ఏవాదౌ సామ్యజ్ఞానం|
Adhikarana దేహస్య మూలం దోషాదయః (౧) · Śloka ౧
దోషధాతుమలా మూలం సదా దేహస్య--| |1|
दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य--| |१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషాః-వాతాదయః, ధాతవో-రసాదయః, మలాః-మూత్రాదయః, తే దేహస్య మూలమివ మూలం| యథా,-వృక్షస్య స్కంధశాఖాదియుక్తస్య మూలం ప్రధానం, తదారబ్ధత్వాత్| తథా,-దేహస్య దోషధాతుమలాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర సామ్యఫలమాహ-దోషధాతుమలా ఇతి| దోషా-వాతాదయః| ధాతవో-రసాదయః| మలాః-పురీషాదయః| మూలం-కారణం| సదా-సర్వాసు జన్మాద్యవస్థాసు| సమా ఇతి ప్రకరణాల్లభ్యతే|
Adhikarana వాయోః సామ్యలక్షణం, పిత్తస్య సామ్యలక్షణం, శ్చ్లేష్మణః సామ్యలక్షణం (౧-౩) · Śloka ౩
తం చలః| ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసనిశ్వాసచేష్టావేగప్రవర్తనైః||1|| సమ్యగ్గత్యా చ ధాతూనామక్షాణాం పాటవేన చ| అనుగృహ్ణాత్యవికృతః, పిత్తం పక్త్యూష్మదర్శనైః||2|| క్షుత్తృడ్రుచిప్రభామేధాధీశౌర్యతనుమార్దవైః| శ్లేష్మా స్థిరత్వస్నిగ్ధత్వసంధిబంధక్షమాదిభిః||3||
तं चलः| उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः||१|| सम्यग्गत्या च धातूनामक्षाणां पाटवेन च| अनुगृह्णात्यविकृतः, पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः||२|| क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः| श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसन्धिबन्धक्षमादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తం చ-దేహం, చలో-వాయుః, ఉత్సాహాదిభిరనుగృహ్ణాతి-ఉపకురుతే| ఉత్సాహః-సర్వచేష్టాసూద్యోగః, ఉచ్ఛ్వాసః-ఊర్ధ్వం శ్వసనం శ్వాసముక్తిః, నిశ్వాసః-శ్వాసస్య శరీరాంతః ప్రవేశనం, చేష్టనం-చేష్టా వాక్కాయమనోవ్యాపారః, వేగానాం ప్రవర్తనం-వాతవిణ్మూత్రాదీనాం బహిర్నిరసనం, ఏతైశ్చ మారుతో దేహమనుగృహ్ణాతి| పిత్తం పక్త్యాదిభిరనుగృహ్ణాతి| పక్తిః-పాకః| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| దర్శనం-దృష్టిః| మేధా-బుద్ధివిశేషః| ధీః-ప్రజ్ఞా| శౌర్యం-పౌరుషం| తనుమార్దవం-శరీరమృదుత్వం| శ్లేష్మా స్థిరత్వాదిభిరనుగృహ్ణాతి| క్షమా-క్షాంతిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాయోః సామ్యం లక్షయతి-తం చల ఇతి| తం-దేహం| చలో-వాయుః| ఉత్సాహః-అధ్యవసాయః| ఉచ్ఛ్వాసః-శ్వాసనిర్గమః| నిశ్వాసః-శ్వాసప్రవేశః| చేష్టా-గమనాదిక్రియా| వేగప్రవర్తనం-విణ్మూత్రాదిప్రవృత్తిః| ధాతూనాం సమ్యగ్గతిః-మార్గేణాద్రుతవిలంబితసంచారః| అక్షాణాం పాటవం-ఇంద్రియాణాం విషయగ్రహణసామర్థ్యం| అనుగృహ్ణాతి-ఉపకరోతి| అవికృతః-సమః| పిత్తస్య సామ్యం లక్షయతి-పిత్తమితి| పక్తిః-పాకః| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| దర్శనం-చాక్షుషజ్ఞానం| క్షత్-బుభుక్షా| తృట్-పిపాసా| రుచిః-ప్రీతిః| ప్రభా-కాంతిః| మేధా-జ్ఞానధారణం| ధీః-జ్ఞానం| శౌర్యం-బలం| తనుత్వం-అస్థూలత్వం| మార్దవం-సౌకుమార్యం| శ్లేష్మణః సామ్యం లక్షయతి-శ్లేష్మేతి| స్థిరత్వం-దృఢాంగత్వం| స్నిగ్ధత్వం-స్నేహాక్తత్వమివ| సంధిబంధః-సుశ్లిష్టసంధిత్వం| క్షమా-సహిష్ణుత్వం| ఆదిశబ్దాదలౌల్యాదయః| "తమనుగృహ్ణాత్యవికృతః" ఇతి వాక్యద్వయేఽనువర్తతే|
Adhikarana ధాతూనాం శ్రేష్ఠకర్మాణి (౪) · Śloka ౪
ఇదానీం ధాతూనాం కర్మాణ్యాహ - - - - ప్రీణనం జీవనం లేపః స్నేహో ధారణపూరణే| గర్భోత్పాదశ్చ ధాతూనాం శ్రేష్ఠం కర్మ క్రమాత్స్మృతం||4||
इदानीं धातूनां कर्माण्याह - - - - प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे| गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రీణనాదీని కర్మాణి రసాదీనాం క్రమాత్-క్రమేణ శ్రేష్ఠాని స్మృతాని, మునిభిరితి శేషః| సంగ్రహోక్తాని మధ్యమాన్యపరాణి కర్మాణ్యేషాం సంత్యేవ| యథా,-రసస్య తుష్టిరక్తపుష్ట్యాదికం కర్మ, రక్తస్య చ వర్ణప్రసాదో మాంసపోషణం, మాంసస్య బలం మేదఃపుష్టీ చ మేదసః స్వేదదార్ఢ్యాస్థిపుష్టయశ్చ, అస్థ్నో మజ్జపోషణం, మజ్జ్ఞో బలమస్థిపూరణం శుక్రపుష్టిశ్చ, శుక్రస్య హర్షో బలం చ, ఏతైర్ధాతవో దేహమనుగృహ్ణంతీత్యర్థః| ప్రీణనం-ఆప్యాయనం| రసో హి సమ్యగభ్యవహరతః స్రోతాంసి ప్రవిశ్యేంద్రియప్రసాదమభినిర్వర్తయన్ మనసః ప్రీతిమాదధాతి| జీవనం-ఓజోవృద్ధికరం, రక్తకర్మ| లేపః-ఉపదేహో, మాంసస్య కర్మ| తదుపలిప్తాన్యస్థీని చేష్టాం క్షమంతే| స్నేహో-నేత్రాదిషు స్నిగ్ధతా, మేదసః కర్మ| ధారణం-ఊర్ధ్వధారణం, అస్థికర్మ| పూరణం-స్నేహేనాస్థ్నాం, మజ్జ్ఞః కర్మ| శుక్రస్య గర్భోత్పత్తిః, శ్రేష్ఠం కర్మేతి యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ధాతూనాం సామ్యం లక్షయతి-ప్రీణనమితి| ప్రీణనం-తృప్తిః, అవికృతస్య రసస్య శ్రేష్ఠం కర్మ| జీవనం-ప్రాణధారణం, రక్తస్య| లేపో-భిత్తేర్మృత్తికయేవ, మాంసస్య| స్నేహః స్నిగ్ధత్వం, మేదసః| ధారణం-అవలంబనం, అస్థ్నః| పూరణం-అస్థిపూరణం, మజ్జ్ఞః| గర్భోత్పాదః శుక్రస్య| శ్రేష్ఠగ్రహణాదన్యాన్యప్యుత్తరధాతుపుష్ట్యాదీని సంతీతి జ్ఞాపయతి|
Adhikarana మలానాం కర్మాణి (౫) · Śloka ౫
ఇదానీం మలానాం కర్మాణ్యాహ - - - - అవష్టంభః పురీషస్య, మూత్రస్య క్లేదవాహనం| స్వేదస్య క్లేదవిధృతిః|5|
इदानीं मलानां कर्माण्याह - - - - अवष्टम्भः पुरीषस्य, मूत्रस्य क्लेदवाहनम्| स्वेदस्य क्लेदविधृतिः|५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అవష్టంభో-దేహధారణశక్తిః, శ్రేష్ఠం కర్మ పురీషస్య స్మృతం| మూత్రస్య క్లేదవాహనం శ్రేష్ఠం కర్మ, మూత్రం క్లేదం నిర్వాహయతి| స్వేదస్య క్లేదవిధారణం శ్రేష్ఠం కర్మ, క్లేదాభావే హి శోషః స్యాత్, మధ్యమత్వక్ఽఽస్నేహకచరోమధారణమపి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పురీషస్య సామ్యం లక్షయతి-అవష్టంభ ఇతి| అవష్టంభో-ధారణం| మూత్రస్య సామ్యం లక్షయతి-మూత్రస్యేతి| క్లేదవాహనం-క్లేదస్య బహిర్నిర్గమనం| స్వేదస్య సామ్యం లక్షయతి-స్వేదస్యేతి| కేశవిధృతిః-రోమ్ణామవలంబనం| "శ్రేష్ఠం కర్మ" ఇతి వాక్యత్రయేఽనువర్తతే| తేన అనిలానలధారణబస్తిపూరణక్లేదధారణాదీన్యన్యాన్యపి కర్మాణి జ్ఞేయాని|
Adhikarana వృద్ధవాయోః కర్మాణి (౫-౬) · Śloka ౬
| వృద్ధస్తు కురుతేఽనిలః||5|| కార్శ్యకార్ష్ణ్యోష్ణకామత్వకంపానాహశకృద్గ్రహాన్| బలనిద్రేంద్రియభ్రంశప్రలాపభ్రమదీనతాః||6||
| वृद्धस्तु कुरुतेऽनिलः||५|| कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्| बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः||६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృద్ధః పునర్వాయుః కార్శ్యాదీన్ కరోతి| బలాదీనాం భ్రంశేన సంబంధః| బలస్య ప్రాణోపఘాతో భ్రంశః| నిద్రాయాస్తు నాశో భ్రంశః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ వైషమ్యజ్ఞానం| తత్తు పంచధా| వక్ష్యతి-హి (హృ. ని. అ. 1/2)- "నిదానం పూర్వరూపాణిరూపాణ్యుపశయస్తథా| సంప్రాప్తిశ్చేతి విజ్ఞానం రోగాణాం పంచధా స్మృతం||" ఇతి| తత్రాదౌ రూపం, తస్యాంతరంగత్వాత్| పూర్వరూపం తు రూపమేవావ్యక్తం| వక్ష్యతి హి (హృ. ని. అ. 1/6)- "లింగమవ్యక్తమల్పత్వావ్ద్యాధీనాం తద్యథాయథం| తదేవ వ్యక్తతాం యాతం రూపమిత్యభిధీయతే||" ఇతి| వైషమ్యం చ ద్విధా,-వృద్ధిక్షయభేదాత్| తత్రాదౌ వృద్ధిలక్షణం| తత్ర వాయోరాః-వృద్ధ ఇతి| కార్శ్యం-కృశత్వం| కార్ష్ణ్యం-కృష్ణవర్ణత్వం| ఉష్ణకామత్వం-ఉష్ణాభిలాషః| కంపో-వేపథుః| ఆనాహః-బద్ధోదరతా| శకృద్గ్రహః-పురీషరోధః| బలాదీనాం భ్రంశో-నాశః| ప్రలాపః-అసంబద్ధప్రలాపః| భ్రమః-చక్రరూఢస్యేవ| దీనతా- మ్లానత్వం|
Adhikarana వృద్ధపిత్తస్య కర్మాణి (౭) · Śloka ౭
పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వక్క్షుత్తృడ్దాహాల్పనిద్రతాః| పిత్తం|7|
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः| पित्तम्|७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పీతస్య విడాదిభిస్త్వగంతైః సంబంధః, తతః క్షుదాదిభిర్ద్వంద్వః, తతస్తలప్రత్యయః| పిత్తం వృద్ధం పీతవిణ్మూత్రాదీన్ కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిత్తస్యాహ-పీతవిణ్మూత్రేతి| విణ్మూత్రనేత్రత్వచాం పీతత్వం| క్షుత్తృషావిహ తీవ్రే జ్ఞేయే, సమయోః స-లక్షణత్వాత్| దాహః-సంతాపః| అల్పనిద్రతా-నిద్రాల్పత్వం|
Adhikarana వృద్ధశ్లేశ్మణః కర్మాణి (౭-౮) · Śloka ౮
| శ్లేష్మాఽగ్నిసదనప్రసేకాలస్యగౌరవం||7|| శ్వైత్యశైత్యశ్లథాంగత్వం శ్వాసకాసాతినిద్రతాః| |8|
| श्लेष्माऽग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्||७|| श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మా వృద్ధోఽగ్నిసాదాదీన్ కరోతి| శ్వైత్యం- గాత్రశుక్లతా| శైత్యం-అంగానాం శిశిరత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శ్లేష్మణ ఆహ-శ్లేష్మేతి| అగ్నిసదనం-అగ్నిమాంద్యం| ప్రసేకో-లాలాస్రావః| ఆలస్యం-అనుత్సాహః| గౌరవం-దుర్వహాంగత్వం| శ్వైత్యం-శుక్లత్వం| శైత్యం-శీతస్పర్శత్వం| శ్లథాంగత్వం-అవయవశైథిల్యం| శ్వాసకాసౌ-రోగౌ| అతినిద్రతా-నిద్రాధిక్యం|
Adhikarana వృద్ధరసస్య కర్మాణి (౮) · Śloka ౮
| రసోఽపి శ్లేష్మవత్|8|
| रसोऽपि श्लेष्मवत्|८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసశ్చ శ్లేష్మవత్, రసోఽపి వృద్ధోఽగ్నిసాదాదీన్ విదధాతీత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రసస్యాహ-రసోఽపీతి| శ్లేషమవదగ్నిసాదాదీన్ కరోతి| అపిశబ్దోఽన్యానష్యతిదేశాన్ సూచయతి| తేన రక్తం పిత్తవత్, మాంసమేదసీ శ్లేష్మవత్|
Adhikarana వృద్ధరక్తస్య కర్మాణి (౮-౯) · Śloka ౯
| రక్తం విసర్పప్లీహవిద్రధీన్||8|| కుష్ఠవాతాస్రపిత్తాస్రగుల్మోపకుశకామలాః| వ్యంగాగ్నినాశసమ్మోహరక్తత్వఙ్నేత్రమూత్రతాః||9||
| रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्||८|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः| व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తం వృద్ధం విసర్పాదీన్ కరోతి| ఉపకుశో నామ దంతరోగజాతిః, ఉత్తరతంత్రే (అ. 21|21) వక్ష్యమాణలక్షణా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తస్యాహ-రక్తమితి| వీసర్పాదయో వ్యంగాంతాః రోగాః| తత్రోపకుశో-దంతమాంసజరోగః| వ్యంగం-క్షుద్రరోగవిశేషః| సమ్మోహో-మూర్చ్ఛా| త్వఙ్నేత్రమూత్రాణాం రక్తత్వం|
Adhikarana వృద్ధమాంసస్య కర్మాణి (౧౦) · Śloka ౧౦
మాంసం గండార్బుదగ్రంథిగండోరూదరవృద్ధితాః| కంఠాదిష్వధిమాంసం చ|10|
मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः| कण्ठादिष्वधिमांसं च|१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసం వృద్ధం గండాదీన్ రోగాన్ కరోతి| గండశబ్దేన గండమాలా గలగండశ్చ గృహీతౌ, ఆద్యంతలోపాత్| ఇతరశ్చ గండో గండమాంసాఢ్యాత్| గండశ్చార్బుదం చ గ్రంథిశ్చ గండార్బుదగ్రంథయః| గండౌ చ ఊరూ చోదరం చ తేషాం వృద్ధితా| తతో ద్వంద్వః| తాః కరోతి| వృద్ధితా-వృద్ధిత్వం| కంఠాదిష్వధికం మాంసం చ కురుతే| ఆదిశబ్దేన తాలుజిహ్వాదిపరిగ్రహః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసస్యాహ-మాంసమితి| గండాదయో రోగాః| గండో-గలగండాదిః| గండయోరూర్వోరుదరే చ వృద్ధతా-స్థౌల్యం| కంఠాదిషు-కంఠతాలుజిహ్వాదిషు| అధిమాంసం-మాంసస్యోపరి మాంసం|
Adhikarana వృద్ధమేదసః కర్మాణి (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
తద్వన్మేదస్తథా శ్రమం||10|| అల్పేఽపి చేష్టితే శ్వాసం స్ఫిక్స్తనోదరలంబనం| |11|
तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्||१०|| अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- మేదోఽపి వృద్ధం గండాదీన్ కురుతే| తథాల్పేఽపి చేష్టితే శ్రమం కురుతే, శ్వాసం చ| తథా, స్ఫిజోః స్తనయోరుదరస్య చ లంబనం కురుతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మేదస ఆహ-తద్వదితి| తద్వత్-మాంసవత్| తథా, అల్పేఽపి చేష్టితే శ్రమశ్వాసౌ| స్ఫిగాదీనాం లంబనం| స్ఫిజౌ-కటిప్రోథౌ|
Adhikarana వృద్ధాస్థ్నః కర్మాణి (౧౧) · Śloka ౧౧
| అస్థ్యధ్యస్థ్యధిదంతాంశ్చ|11|
| अस्थ्यध्यस्थ्यधिदन्तांश्च|११|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థి వృద్ధమధ్యస్థ్యధిహంతాంశ్చ కురుతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్థ్న ఆహ-అస్థీతి| అధ్యస్థి-అధికమస్థి| అధిదంతాః-అధికా దంతాః|
Adhikarana వృద్ధమజ్జ్ఞః కర్మాణి (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
మజ్జా నేత్రాంగగౌరవం||11|| పర్వసు స్థూలమూలాని కుర్యాత్కృచ్ఛ్రాణ్యరూంషి చ| |12|
मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्||११|| पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्यरूंषि च| |१२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మజ్జా వృద్ధో నేత్రయోరంగానాం చ గౌరవం కుర్యాత్| కురుత ఇతి ప్రకృతే కుర్యాదిత్యుక్తం స్పష్టార్థం| పర్వసు-అంగుల్యాదిసంధిషు, అరూంషి-పిటికావిశేషాన్, కుర్యాత్| కీదృశాని ? స్థూలమూలాని,-స్థూలాని మూలాని యేషాం తాని| తథా, కృచ్ఛ్రాణి-కృచ్ఛ్రసాధ్యాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మజ్జ్ఞ ఆహ-మజ్జేతి| అంగగౌరవేణైవాక్తే నేత్రగౌరవే నేత్రగ్రహణమతిశయార్థం| పర్వసు-సంధిషు| స్థూలమూలాని-మూలప్రదేశే స్థూలాని| కృచ్ఛ్రాణి-కష్టసాధ్యాని| అరూంషి-వ్రణాన్|
Adhikarana వృద్ధశుక్రస్య కర్మాణి (౧౨) · Śloka ౧౨
| అతిస్త్రీకామతాం వృద్ధం శుక్రం శుక్రాశ్మరీమపి||12||
| अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्रं शुक्राश्मरीमपि||१२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్రం వృద్ధమతిస్త్రీకామతాం కుర్యాత్, శుక్రాశ్మరీం చ| అపిశబ్దాద్బలస్నేహాద్యపి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుక్రస్యాహ-అతీతి| అతిస్త్రీకామతా-పునః పునః స్త్రీసంగేచ్ఛా| శుక్రాశ్మరీ-రోగః|
Adhikarana వృద్ధశకృతః కర్మాణి (౧౩) · Śloka ౧౩
కుక్షావాధ్మానమాటోపం గౌరవం వేదనాం శకృత్| |13|
कुक्षावाध्मानमाटोपं गौरवं वेदनां शकृत्| |१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శకృత్-పురీషం, వృద్ధం కుక్షావాధ్మానాదీన్ కుర్యాత్| కుర్యాదితి సంభావనాయాం లిఙ్| ఆధ్మానం-ఆనాహః| ఆటోపః-అంత్రకూజనాది| [గౌరవం-గురుత్వం, వేదనాం చ కుక్షౌ|]
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శకృత ఆహ-కుక్షావితి| కుక్షౌ-ఉదరే, ఆధ్మానాదీని| ఆధ్మానం-వాతేనోదరపూరణం| ఆటోపో-గుడగుడాశబ్దః| గౌరవం-దుర్వహత్వం| వేదనాం-శూలం| శకృత్-పురీషం|
Adhikarana వృద్ధమూత్రస్య కర్మాణి (౧౩) · Śloka ౧౩
| మూత్రం తు బస్తినిస్తోదం కృతేఽప్యకృతసంజ్ఞతాం||13||
| मूत्रं तु बस्तिनिस्तोदं कृतेऽप्यकृतसंज्ञताम्||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూత్రం వృద్ధం బస్తేర్నిస్తోదం-అతివ్యథాం కుర్యాత్| తథా కృతేఽపి మూత్రేఽకృతసంజ్ఞతాం-అకృతాభాసత్వమివ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మూత్రస్యాహ-మూత్రమితి| బస్తినిస్తోదో-బస్తిదేశే వ్యథా| కృతమపి మూత్రోత్సర్గమకృతమివ మన్యతే|
Adhikarana వృద్ధస్వేదస్య కర్మాణి (౧౪) · Śloka ౧౪
స్వేదోఽతిస్వేదదౌర్గంధ్యకండూః| |14|
स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूः| |१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్వేదో వృద్ధోఽతిస్వేదాదీన్ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్వేదస్యాహ-స్వేద ఇతి| అతిస్వేదః-స్వేదాధిక్యం| దౌర్గంధ్యం-దుర్గంధతా| కండూః-కచ్ఛూః|
Adhikarana ఏవం దూషికాదయో మలాః (౧౪) · Śloka ౧౪
ఏవం చ లక్షయేత్| దూషికాదీనపి మలాన్ బాహుల్యగురుతాదిభిః||14||
एवं च लक्षयेत्| दूषिकादीनपि मलान् बाहुल्यगुरुतादिभिः||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, దూషికాదీనపి మలాన్ లక్షయేత్-అనుమినుయాత్| దూషికా-అక్షిమలః| ఆదిశబ్దాత్ ఘ్రాణకర్ణనాసామలాదీనాం గ్రహణం| కథం లక్షయేత్ ? ఇత్యాహ-బాహుల్యేత్యాది| మలబాహుల్యేన తత్స్థానగౌరవేణ చ| ఆదిగ్రహణాత్కండూక్లేదాదయో గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దూషికాదీనాహ-ఏవం చేతి| దూషికా-నేత్రమలః| ఆదిశబ్దాత్ కర్ణమలాదయః| ఏవమితి యథా| స్వాధిక్యస్వాశయగౌరవాదిభిః పురీషాదయో వృద్ధా లక్ష్యంతే| ఆదిశబ్దాత్ స్వాశయవ్యథాదయః|
Adhikarana క్షీణానిలస్య కర్మాణి (౧౫) · Śloka ౧౫
వృద్ధానాం వాతాదీనాం లింగాన్యభిధాయ, క్షీణానాం వాతాదీనాం లింగాన్యాహ - - - - లింగం క్షీణేఽనిలేఽంగస్య సాదోఽల్పం భాషితేహితం| సంజ్ఞామోహస్తథా శ్లేష్మవృద్ధయుక్తామయసంభవః||15||
वृद्धानां वातादीनां लिङ्गान्यभिधाय, क्षीणानां वातादीनां लिङ्गान्याह - - - - लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्पं भाषितेहितम्| संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्धयुक्तामयसम्भवः||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనిలే క్షీణే-స్వప్రమాణాపచితే, వక్ష్యమాణాని లింగాని| వాయోస్తు సర్వక్షయే దేహ ఏవ న స్యాత్, కస్య తల్లింగం స్యాత్| కిం పునస్తల్లింగం ? ఇత్యాహ-అంగస్యేత్యాది| అంగస్య సాదః-క్రియాస్వసామర్థ్యం| ఈహితం-చేష్టితం, కాయికం కర్మ| భాషితం చేహితం చ భాషితేహితం,-అల్పవచనాఽల్పచేష్టితత్వం చ స్యాత్| తథా, సంజ్ఞామోహః-సంవిదోఽభావః| తథా, శ్లేష్మవృద్ధౌ య ఉక్తాః-అగ్నిసాదప్రసేకాదయః, తేషామామయానాం సంభవో భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ క్షయలక్షణం| తత్ర వాయోరాహ-లింగమితి| అంగస్య సాదః-శ్రాంతత్వమివ| భాషితేహితమల్పం| భాషితం-వాచికం కర్మ| ఈహితం-కాయికం| సంజ్ఞా-బుద్ధిః, తస్యా మోహోవివేచనాక్షమత్వం| శ్లేష్మవృద్ధయుక్తమయాః-అగ్నిసదనాదయః|
Adhikarana క్షీణపిత్తస్య కర్మాణి (౧౬) · Śloka ౧౬
పిత్తే మందోఽనలః శీతం ప్రభాహానిః| |16|
पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानिः| |१६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లింగం క్షీణే ఇత్యనువర్తతే| పిత్తే క్షీణే లింగమేతత్| అగ్నిర్మందః శీతం కాంతిహానిశ్చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిత్తస్యాహ-పిత్త ఇతి| మందోఽనలః-అగ్నిమాంద్యం| శీతం-హిమస్పర్శేనేవ దుఃఖం| ప్రభాహానిః-కాంతినాశః|
Adhikarana క్షీణకఫస్య కర్మాణి (౧౬) · Śloka ౧౬
కఫే భ్రమః| శ్లేష్మాశయానాం శూన్యత్వం హృద్ద్రవః శ్లథసంధితా||16||
कफे भ्रमः| श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसन्धिता||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫే క్షీణే భ్రమో భవతి| తథా, శ్లేష్మాశయానాం శూన్యత్వం భవతి| శ్లేష్మాశయాః-ఉరఃశిరఃసంధ్యాద్యాః| [తథా, హృద్ద్రావాదయః స్యుః| హృద్ద్రవః-హృది కంప ఇత్యర్థః|]
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కఫస్యాహ-కఫ ఇతి| భ్రమః-చక్రారూఢస్యేవ| శ్లేష్మాశయానాం-ఉరఃప్రభృతీనాం| శూన్యత్వం-రిక్తత్వం| హృద్ద్రవః-అనుకంపయేవ పీడా హృదయస్య| శ్లథసంధితా-సంధిశైథిల్యం|
Adhikarana క్షీణరసస్య కర్మాణి (౧౭) · Śloka ౧౭
రసే రౌక్ష్యం శ్రమః శోషో గ్లానిః శబ్దాసహిష్ణుతా| |17|
रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता| |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసే క్షీణే రౌక్ష్యాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రసస్యాహ-రస ఇతి| రౌక్ష్యం-స్నేహాభావః| శ్రమః-శ్రాంతత్వం| శోషో-ముఖాదీనాం| గ్లానిః-క్లమః| శబ్దాసహిష్ణుతా-శబ్దశ్రవణద్వేషః|
Adhikarana క్షీణరక్తస్య కర్మాణి (౧౭) · Śloka ౧౭
| రక్తేఽమ్లశిశిరప్రీతిశిరాశైథిల్యరూక్షతాః||17||
| रक्तेऽम्लशिशिरप्रीतिशिराशैथिल्यरूक्षताः||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తే క్షీణేఽమ్లాద్యభిలాషాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తస్యాహ-రక్త ఇతి| అమ్లశీతయోరభిలాషః| శిరాణాం శైథిల్యం| రూక్షతా_శరీరస్య|
Adhikarana క్షీణమాంసస్య కర్మాణి (౧౮) · Śloka ౧౮
మాంసేఽక్షగ్లానిగండస్ఫిక్ఽఽశుష్కతాసంధివేదనాః| |18|
मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्ऽऽशुष्कतासन्धिवेदनाः| |१८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసే క్షీణేఽక్షగ్లానిః, గల్లయోః స్ఫిజోశ్చ శుష్కత్వం, సంధీనాం వేదనాః స్యుః, స్ఫుటంతీవ సంధయ ఇత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసస్యాహ-మాంస ఇతి| అక్షగ్లానిః-ఇంద్రియదౌర్బల్యం| గండయోః స్ఫిజోశ్చ శుష్కతా| సంధీనాం వ్యథా|
Adhikarana క్షీణమేదసః కర్మాణి (౧౮) · Śloka ౧౮
| మేదసి క్షీణే కట్యాః ప్లీహ్నో వృద్ధిః కృశాంగతా||18||
| मेदसि क्षीणे कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता||१८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మేదసి క్షీణే కట్యాః స్వాపః ప్లీహవృధిః కృశాంగత్వం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మేదస ఆహ-మేదసీతి| కఠ్యాః స్వపనంస్పర్శాజ్ఞత్వం| ప్లీహ్నో వృద్ధిః| ఇతరేషామంగానాం కార్శ్యం|
Adhikarana క్షీణస్యాస్థ్నః కర్మాణి (౧౯) · Śloka ౧౯
అస్థ్న్యస్థితోదః శదనం దంతకేశనఖాదిషు| |19|
अस्थ्न्यस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु| |१९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థ్ని క్షీణేఽస్థ్నాం తోదో భవతి| శదనం-శాతః, పాత ఇత్యర్థః| కేషాం ? దంతాదీనాం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్థ్న ఆహ-అస్థ్నీతి| అస్థితోదః-అస్థ్నాం వ్యథా| దంతాదీనాం శదనం-శాతః| ఆదిశబ్దాద్రోమాదయః|
Adhikarana క్షీణమజ్జ్ఞః కర్మాణి (౧౯) · Śloka ౧౯
| అస్థ్నాం మజ్జని సౌషిర్యం భ్రమస్తిమిరదర్శనం||19||
| अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्||१९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మజ్జని క్షీణేఽస్థ్నాం సౌషిర్యం భ్రమాదిశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మజ్జ్ఞ ఆహ-అస్థ్నమితి| అస్థ్నాం సౌషిర్యం సరంధ్రత్వం| భ్రమః-చక్రారూఢస్యేవ| తిమిరదర్శనం-సర్వస్యైవ వస్తునస్తమోరూపత్వేనావభాసః|
Adhikarana క్షీణశుక్రస్య కర్మాణి (౨౦) · Śloka ౨౦
శుక్రే చిరాత్ ప్రసిచ్యేత శుక్రం శోణితమేవ వా| తోదోఽత్యర్థం వృషణయోర్మేఢ్రం ధూమాయతీవ చ||20||
शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा| तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్రే క్షీణే శుక్రం చిరాత్ ప్రసిచ్యేత, రక్తం వా| ప్రసిచ్యేతేతి కర్మకర్తరి| వృషణయోరతిశయేన తోదో-వ్యథా స్యాత్| మేఢ్రం-శిశ్నం, ధూమాయతీవ చ| ధూమాయతీతి లోహితాదేరాకృతిగణత్వాత్ క్విప్, అకృత్సార్వధాతుకేత్యాదినా దీర్ఘః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుక్రస్యాహ-శుక్ర ఇతి| శుక్రం సంభోగే చిరాత్ ప్రసిచ్యేత, శోణితమేవ వా| ప్రసిచ్యేత-స్రవేత్| వృషణయోరత్యర్థం వేదనా| మేఢ్రం ధూమాయతి| లోహితాదిక్యషంతాత్ పరస్మైపదం|
Adhikarana క్షీణపురీషస్య కర్మాణి (౨౧) · Śloka ౨౧
పురీషే వాయురంత్రాణి సశబ్దో వేష్టయన్నివ| కుక్షౌ భ్రమతి యాత్యూర్ధ్వం హృత్పార్శ్వే పీడయన్ భృశం||21||
पुरीषे वायुरन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्निव| कुक्षौ भ्रमति यात्यूर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन् भृशम्||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పురీషే క్షీణే వాయుః కుక్షౌ భ్రమతి| అంత్రాణి వేష్టయన్నివ శబ్దం జనయన్ యాత్యూర్ధ్వం| కిం కుర్వన్ ? హృత్పార్శ్వే భృశం పీడయన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పురీషస్యాహ-పురీష ఇతి| అంత్రాణి వేష్టయన్నివ సశబ్దో వాయుః కుక్షౌ భ్రమతి, కదాచిత్ హృదయపార్శ్వే పీడయన్నూర్ధ్వం యాతి|
Adhikarana క్షీణమూత్రస్య కర్మాణి (౨౨) · Śloka ౨౨
మూత్రేఽల్పం మూత్రయేత్కృచ్ఛ్రాద్వివర్ణం సాస్రమేవ వా| |22|
मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रमेव वा| |२२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- మూత్రే క్షీణేఽల్పం మూత్రయేత్, కృచ్ఛ్రాద్వివర్ణం సరక్తమేవ వా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మూత్రస్యాహ-మూత్ర ఇతి| అల్పం మూత్రం కృచ్ఛ్రాన్మూత్రయేత్| తచ్చ వివర్ణం-రక్తమిశ్రవర్ణాభం, రక్తమిశ్రమేవ వా| ఏవకారేణ రక్తవర్ణాభాసత్వం వ్యావర్త్యతే| అత ఏవ వివర్ణశబ్దేన తల్లభ్యతే|
Adhikarana క్షీణస్వేదస్య కర్మాణి (౨౨) · Śloka ౨౨
| స్వేదే రోమచ్యుతిః స్తబ్ధరోమతా స్ఫుటనం త్వచః||22||
| स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్వేదే క్షీణే రోమ్ణాం చ్యుతిః-శాతః, రోమ్ణాం చ స్తబ్ధత్వం| త్వచః-చర్మణః, స్ఫుటనం-దరణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్వేదస్యాహ-స్వేద ఇతి| కేషాంచిద్రోమ్ణాం చ్యుతిః, కేషాంచిత్ స్తబ్ధతా| త్వచః స్ఫుటనం-విదారణం|
Adhikarana ఘ్రాణామలానాం క్షయలింగం (౨౩) · Śloka ౨౩
ఇదానీం ఘ్రాణాదిమలానామపి సామాన్యేనక్షయలింగమాహ - - - - మలానామతిసూక్ష్మాణాం దుర్లక్ష్యం లక్షయేత్ క్షయం| స్వమలాయనసంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవైః||23||
इदानीं घ्राणादिमलानामपि सामान्येनक्षयलिङ्गमाह - - - - मलानामतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम्| स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः||२३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మలానామతిసూక్ష్మాణాం-సుస్వల్పానాం దూషికాదీనాం, దుఃఖేన బోద్ధుం శక్యం-దుర్లక్ష్యం, క్షయం లక్షయేత్-జానీయాత్| కైః ? మలానాం స్థానాని-మలాయనాని, స్వాని చ తాని మలాయనాని చ-స్వమలాయనాని, తేషాం సంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవాని-స్వమలాయనసంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవాని, తైః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దూషికాదీనామాహ-మలానామితి| అతిసూక్ష్మాణాం-అత్యల్పానాం| అతిసూక్ష్మత్వాదేవ దుర్లక్ష్యం| మలాయనం-మలమార్గో నేత్రాదిః, తస్య సంశోషాదయః|
Adhikarana దోషధాతుమలానాం సమాసతో వృద్ధిక్షయనిదానం (౨౪-౨౫) · Śloka ౨౫
ఏవం వ్యాసేన దోషధాతుమలానాం వృద్ధిక్షయావభిధాయ సమాసతోఽభిధాతుమిదమాహ- దోషాదీనాం యథాస్వం చ విద్యాద్దృద్ధిక్షయౌ భిషక్| క్షయేణ విపరీతానాం గుణానాం వర్ధనేన చ||24|| వృద్ధిం మలానాం సంగాచ్చ క్షయం చాతి విసర్గతః| |25|
एवं व्यासेन दोषधातुमलानां वृद्धिक्षयावभिधाय समासतोऽभिधातुमिदमाह- दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्दृद्धिक्षयौ भिषक्| क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च||२४|| वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चाति विसर्गतः| |२५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషధాతుమలానాం వృద్ధిక్షయౌ జానీయాత్| కథం ? యథాస్వం దోషాదీనాం గుణేభ్యో విపరీతా యే గుణాస్తేషాం గుణానాం క్షయేణ వర్ధనేన చ దేహగతేన దోషాదీనాం యథాక్రమం వృద్ధిం క్షయం చ విద్యాత్| యథా,-వాయోర్గుణా రూక్షలఘుశీతాదయః, తేషాం విపరీతాః-స్నిగ్ధగురూష్ణాదయః, తేషాం స్నిగ్ధాదీనాం దేహే యదా క్షయో దృశ్యతే తదా వాయోర్వృద్ధిం విద్యాత్| యదా తు తేషాం స్నిగ్ధాదీనాం దేహే వృద్ధిర్దృశ్యతే తదా వాయోః క్షయో జ్ఞేయః| ఏవం స్వబుధ్ద్యా వికల్ప్య మలానాం ధాతూనాం చ వాచ్యం| వృద్ధిం మలానామిత్యాది| న కేవలం మలానాం పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ వృద్ధిక్షయౌ జ్ఞేయౌ, యావదమునాఽపి వక్ష్యమాణేన లక్షణేన తేషాం వృద్ధిక్షయౌ జ్ఞేయౌ, [ఇతి చశబ్దేన ద్యోతయతి]| ఏవం స్వబుధ్ద్యా వికల్ప్య, మలానాం సంగాత్-బహిరనిఃసరణలక్షణాచ్చ వృద్ధిం విద్యాత్| తేషామేవ మలానామతివిసర్గాత్-అతిప్రవర్తనాత్ క్షయం విద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిదానమాహ- దోషాదీనామితి| యథాస్వం విపరీతానాం గుణానాం క్షయేణ నిదానేన దోషాదీనాం వృద్ధిం, వర్ధనేన క్షయం, జానీయాత్| తౌ చ రూక్షాదీనాం గుణానాం బహుత్వాల్పత్వాభ్యాం క్రమాద్భవతః| తత్ర క్షయేణోత్పన్నం వికారం వాయోర్వృద్ధిరితి వ్యవస్యేత్, వర్ధనేనోత్పన్నం క్షయ ఇతి| ఏవం పిత్తాదిష్వపి| తథా, మలానామప్యతిసంగాన్నిదానాద్దోషాదీనాం వృద్ధిం విద్యాత్, అతివిసర్గాత్ క్షయం| తత్రాతిసంగో-యథాకాలమశోధనాద్వేగవిధారణాద్విష్టంభకాహారవిహారశీలనాచ్చ| అతివిసర్గో-అతిశోధనాద్వేగోదీరణాత్స్రంసనాహారవిహారసేవనాచ్చ|
Adhikarana క్షయవృద్ధ్యోః పీడాకరత్వే తారతమ్యం (౨౫) · Śloka ౨౫
| మలోచితత్వాద్దేహస్య క్షయో వృద్ధేస్తు పీడనః||25||
| मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వావపి మలానాం వృద్ధిక్షయౌ పీడాకరౌ దేహస్య| తత్రాపి య ఏషాం క్షయః స వృద్ధితోఽప్యతిశయేన పీడాకరః, అనౌచిత్యాత్| దేహినాం హి ప్రాయేణ మలక్షయోఽనుచితో-అనభ్యస్తః, వృద్ధిస్తూచితైవేతి న తథా పీడాం కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షయవృ- పీడాకరత్వే తారత్మ్యమాహ-మలోచితత్వాదితి| దోషాదీనాం వృద్ధిర్దేహపీడనీ| క్షయస్తు తతోఽపి దేహపీడనః| కుతః? మలోచితత్వాత్| దేహో హి మలసాత్మ్యః| సాత్మ్యం చ బహ్నపి నాతిబాధతే| వక్ష్యతి(?)-"సాత్మయం హ్యాశు బలం ధత్తే నాతిదోషం చ బహ్నపి|" ఇతి| మలశబ్దేన దోషధాతుమలానాం గ్రహణం| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ.అ. 19/86) - "విట్శ్లేష్మపిత్తాదిమలోచ్చయానాం విక్షేపసంహారకరః స యస్మాత్|" ఇతి|
Adhikarana దోషదూష్యయోరాశ్రయాశ్రయిభావః, ఆశ్రయాశ్రయిభావస్య ఫలం, అపవాదః, వృద్ధిక్షయజవికారేషు లంఘన బృంహణం (౨౬-౨౯) · Śloka ౨౯
అథ దోషాదీనామాశ్రయాశ్రయిభావం దర్శయతి - - - - తత్రాస్థని స్థితో వాయుః, పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః| శ్లేష్మా శేషేషు, తేనైషామాశ్రయాశ్రయిణాం మిథః||26|| యదేకస్య తదన్యస్య వర్ధనక్షపణౌషధం| అస్థిమారుతయోర్నైవం, ప్రాయో వృద్ధిర్హి తర్పణాత్||27|| శ్లేష్మణాఽనుగతా తస్మాత్ సంక్షయస్తద్విపర్యాత్| వాయునాఽనుగతోఽస్మాచ్చ వృద్ధిక్షయసముద్భవాన్||28|| వికారాన్ సాధయేచ్ఛీఘ్రం క్రమాల్లంఘనబృంహణైః| |29|
अथ दोषादीनामाश्रयाश्रयिभावं दर्शयति - - - - तत्रास्थनि स्थितो वायुः, पित्तं तु स्वेदरक्तयोः| श्लेष्मा शेषेषु, तेनैषामाश्रयाश्रयिणां मिथः||२६|| यदेकस्य तदन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्| अस्थिमारुतयोर्नैवं, प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्||२७|| श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् सङ्क्षयस्तद्विपर्यात्| वायुनाऽनुगतोऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्||२८|| विकारान् साधयेच्छीघ्रं क्रमाल्लङ्घनबृंहणैः| |२९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు వాతాదిషు మధ్యే, అస్థ్ని వాయుః స్థితః-ఆశ్రితః| పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః స్థితం| శ్లేష్మా శేషేషు-రసమాంసమేదోమజ్జశుక్రమూత్రపురీషాదిషు స్థితః| యతశ్చైవమాశ్రయాశ్రయిభావోదోషధాతూనాం, తేన హేతునా, ఆశ్రయాశ్రయిణాం మిథః-పరస్పరం, యదేకస్య-ఆశ్రయస్య వర్ధనం, తదన్యస్య-ఆశ్రయిణోఽపి వర్ధనం, యదాశ్రయస్య క్షపణం తదాశ్రయిణోఽపి క్షపణం| నను, ఏవమస్థ్నో వాతాశ్రయస్య యద్వర్ధనం తదస్యాశ్రయిణో వాతస్యాపి వర్ధనం, యదస్య క్షపణం తదపి వాతస్య క్షపణం ప్రాప్నోతీత్యత ఆహ-అస్థీత్యాది| అస్థిమారుతయోర్నైవం వర్ధనక్షపణౌషధం, సంభవతీత్యధ్యాహార్యం| హి-యస్మాత్, ప్రాయో-బాహుల్యేన, యా వృద్ధిః-వర్ధనం దోషధాతూనాం, సా తర్పణాత్-బృంహణాద్భవతి| ప్రాయోగ్రహణం వాయుపరిహారార్థం| సా చ శ్లేష్మణాఽనుగతా-అనుబద్ధా| యత ఏవం యా వృద్ధిః సా సంతర్పణాత్, తస్మాద్ధేతోర్య ఏషాం దోషాదీనాం క్షయః స ప్రాయో-భూయిష్ఠం, అపతర్పణాత్-లంఘనరూపాద్భవతి| స చ సంక్షయో వాయునాఽనుగతః| ఏవం యదస్థ్నో వర్ధనమౌషధం, తత్ స్నిగ్ధమధురాది బృంహణరూపం వాతస్య క్షపణం| యచ్చ వాతస్య వర్ధమౌషధం, తత్ రూక్షతిక్తాద్యపతర్పణం లంఘనరూపమస్థ్నః క్షపణం| తదర్థమేతదుక్తం-అస్మాచ్చేత్యాది| యత ఏవం వృద్ధేః సంతర్పణరూపత్వం క్షయస్యాపతర్పణరూపత్వం, అతో వృద్ధిక్షయసంభవాన్ వికారాన్ దోషధాతూనాం సంబంధినః క్రమాల్లంఘనబృంహణైః సాధయేత్-ఉపక్రమేత్| కథం ? శీఘ్రం చిరోత్థితా హి తే దుశ్చికిత్స్యాః స్యుః| వృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైః, క్షయోత్థాన్ బృంహణైరితి క్రమార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దూష్యాణాం వృద్ధిక్షయహేత్వాదివిజ్ఞానార్థం దోషదూష్యయోరాశ్రయాశ్రయిభావమాహ-తత్రేతి| తత్ర-తేషు దోషాదిషు మధ్యే| శేషేషు-రసమాంసమేదోమజ్జశుక్రమూత్రపురీషాదిషు| ఆశ్రయాయిభావస్య ఫలమాహ తేనేతి| తేన-ఆశ్రయాశ్రయిభావేన హేతునా| ఏషాం-దోషాదీనాం| ఆశ్రయాశ్రయిణాం ఆధారాధేయభావేన స్థితానాం| యదేకస్య వర్ధనక్షపణౌషధం తదేవాన్యస్య| కథం? మిథః,-పరస్పరం| యదాశ్రయస్య తదాశ్రయిణః, యదాశ్రయిణస్తదాశ్రయస్యేత్యర్థః| వర్ధనం-వృద్ధి హేతుః| క్షపణం-క్షయహేతుః| ఔషధం-వైషమ్యనివర్తకం, సామ్యహేతురిత్యర్థః| అపవాదమాహ-అస్థిమారుతయోరితి| అస్థిమారుతయోరాశ్రయాశ్రయిభావేఽప్యేవం న జ్ఞేయం| యద్ధి వాయోర్వర్ధనం రూక్షాది, తదస్థ్నః క్షపణం| యదస్థ్నో వర్ధనం స్నిగ్ధాది, తద్వాయోః క్షపణం| అస్థ్నో వృద్ధౌ లంఘనమౌషధం| వాయోర్వృద్ధౌ బృంహణం| అస్థిక్షయే బృంహణమౌషధం, వాతక్షయే లంఘనమితి| అథోపశయం వివక్షుశ్ఛికిత్సామాహ| చికిత్సైవ హి ప్రయుజ్యమానా ఉపశయ ఉచ్యతే| వక్ష్యతి హి (హృ. ని. అ. 1/6) -"హేతువ్యాధివపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణాం| ఔషధాన్నవిహారాణాముపయోగం సుఖావహం|| విద్యాదుపశయం వ్యాధేః స హి సాత్మ్యమితి స్మృతః|" ఇతి| చికిత్సా చ ద్వివిధా,-బృంహణలంఘనభేదాత్| తత్ర బృంహణలంఘనే విభజతి-ప్రాయో వృద్ధిరితి| వృద్ధిజాన్ వికారాన్ లంఘనేన సాధయేత్, క్షయజాన్ బృంహణేన| కుతోఽయం విభాగః? హి-యస్మాత్, వృద్ధిస్తర్ప్రణాత్బృంహణాద్భవతి| సా చ శ్లేష్మణాఽనుగతా,-యత్ర యత్ర వృద్ధిస్తత్ర తత్ర శ్లేష్మా, పిత్తాదివృద్ధావపి శ్లేష్మానుగమోఽస్తీత్యర్థః| తస్మాత్సర్వేషు వృద్ధివికారేషు లంఘనమౌషధం, హేతువిపరీతత్వాత్ శ్లేష్మానుగమేన వ్యాధివిపరీతత్వాచ్చ| తథా, సంక్షయస్తద్విపర్యయాత్-తర్పణవిపర్యయాల్లంఘనాద్భవతి| స చ వాయునాఽనుగతః,-యత్ర యత్ర క్షయస్తత్ర తత్ర వాయుః, కఫాదిక్షయేఽపి వాయోరనుగమోఽస్తీత్యర్థః| తస్మాత్సర్వేషు క్షయవికారేషు బృంహణమౌషధం, హేతువిపరీతత్వాద్వాతానుగమేన వ్యాధివిపరీతత్వాచ్చ|
Adhikarana అపవాదః (౨౯) · Śloka ౨౯
నను, ఏవం వాతవృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైస్తత్క్షయోత్థాన్ బృంహణైరితి స్యాత్| అత ఇదమాహ - - - - | వాయోరన్యత్ర, తజ్జాంస్తు తైరేవోత్క్రమయోజితైః||29||
ननु, एवं वातवृद्ध्युत्थान् विकारान् लङ्घनैस्तत्क्षयोत्थान् बृंहणैरिति स्यात्| अत इदमाह - - - - | वायोरन्यत्र, तज्जांस्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాయుం హిత్వా వృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైః, క్షయోత్థాన్ బృంహణైః సాధయేత్| తజ్జాన్-వాయుసంభవాన్ వికారాన్, పునస్తైరేవ-లంఘనబృంహణైరుత్క్రమయోజితైరుపక్రమేత్| యథానిర్దిష్టక్రమాద్విపరీతః క్రమః-ఉత్క్రమః| యథా,-వాతవృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ బృంహణైః తత్క్షయోత్థాంశ్చ లంఘనైరితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఏతచ్చ సర్వం వాయోరన్యత్ర| వాయువృద్ధౌ తర్పణం న హేతుః, న వా లంఘనమౌషధమిత్యర్థః| తర్హి తత్ర కిం? ఇత్యత ఆహ-తజ్జానితి| తజ్జాన్-వాయువృద్ధిక్షయజాన్| వృద్ధిజాన్ బృంహణేన సాధయేత్, క్షయజాన్ లంఘనేన, ఇత్యుత్క్రమయోజనా| వాయువృద్ధిర్లంఘనాత్, క్షయో బృంహణాదిత్యత ఏవ జ్ఞేయం| ప్రాయోగ్రహణావ్ద్యభిచారోఽపి| యథా (సంగ్రహే సూ. అ. 7) -"కఫే లంఘనసాధ్యేఽపి కర్తరి జ్వరగుల్మయోః| తుల్యేఽపి దేశకాలాదౌ లంఘనం న సమం మతం||" ఇతి|
Adhikarana రక్తవృద్ధ్యుత్థాదీనాం రక్తస్రుతివిరేచనాదిభిరుపక్రమః, ధాతోర్వృద్ధిక్షయకరణప్రకారః (౩౦-౩౩) · Śloka ౩౩
దోషాణాం విశేషచికిత్సేహ నోక్తా, దోషోపక్రమణీయే వక్ష్యమాణత్వాత్| రసచికిత్సా చ "రసోఽపి శ్లేష్మవత్" ఇత్యుక్తేర్నేహ పునర్నిర్దిష్టా| అతో రక్తాదీనాం చికిత్సామాహ - - - - విశేషాద్రక్తవృద్ధ్యుత్థాన్ రక్తస్రుతివిరేచనైః| మాంసవృద్ధిభవాన్ రోగాన్ శస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః||30|| స్థౌల్యకార్శ్యోపచారేణ మేదోజానస్థిసంక్షయాత్| జాతాన్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతర్బస్తిభిస్తథా||31|| విడ్వృద్ధిజానతీసారక్రియయా, విట్క్షయోద్భవాన్| మేషాజమధ్యకుల్మాషయవమాషద్వయాదిభిః||32|| మూత్రవృద్ధిక్షయోత్థాంశ్చ మేహకృచ్ఛ్రచికిత్సయా| వ్యాయామాభ్యంజనస్వేదమద్యైః స్వేదక్షయోద్భవాన్||33||
दोषाणां विशेषचिकित्सेह नोक्ता, दोषोपक्रमणीये वक्ष्यमाणत्वात्| रसचिकित्सा च "रसोऽपि श्लेष्मवत्" इत्युक्तेर्नेह पुनर्निर्दिष्टा| अतो रक्तादीनां चिकित्सामाह - - - - विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् रक्तस्रुतिविरेचनैः| मांसवृद्धिभवान् रोगान् शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः||३०|| स्थौल्यकार्श्योपचारेण मेदोजानस्थिसङ्क्षयात्| जातान् क्षीरघृतैस्तिक्तसंयुतर्बस्तिभिस्तथा||३१|| विड्वृद्धिजानतीसारक्रियया, विट्क्षयोद्भवान्| मेषाजमध्यकुल्माषयवमाषद्वयादिभिः||३२|| मूत्रवृद्धिक्षयोत्थांश्च मेहकृच्छ्रचिकित्सया| व्यायामाभ्यञ्जनस्वेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान्||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృద్ధిక్షయోపక్రమే ఏవం స్థితేఽపి విశేషేణ రక్తవృద్ధ్యుత్థాన్ రక్తస్రుతివిరేచనైరుపక్రమేత| మాంసవృద్ధిజాన్ శస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః| మేదోవృద్ధిక్షయాభ్యాం జాతాన్-మేదోజానితి మధ్యమపదలోపోఽత్ర ద్రష్టవ్యః| మేదోవృద్ధిజాన్ వికారాన్ స్థౌల్యోపచారేణ ద్వివిధోపక్రమణీయోక్త్యా స్థౌల్యచికిత్సయా, మేదఃక్షయజాన్ కార్శ్యోపచారేణోపాచరేత్| అస్థిక్షయజాన్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతైః, బస్తిభిస్తథా-తథారూపైస్తిక్తసంయుతైరిత్యర్థః| నను, యాని వాతకృంతి ద్రవ్యాణి తాన్యస్థిక్షయోద్భవవికారాణాం వృద్ధికరణానీతి తద్ద్రవ్యోపయోగోఽత్ర న యుక్తః, తిక్తస్య వాతకృతత్వాత్| అత్రోచ్యతే| యద్ద్రవ్యం స్నిగ్ధం శోషణం ఖరత్వముత్పాదయతి తదస్థ్నో వర్ధనం యుక్తం, ఖరస్వభావత్వాదస్థ్నాం| న చైవంవిధమేకం ద్రవ్యమస్తి, యత్ స్నిగ్ధం శోషణం చ| తస్మాత్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతైర్బస్తిభిశ్చ తిక్తసంయుతైశ్చేత్యుపదిష్టం| క్షీరఘృతస్య తిక్తయుక్తస్య ఖరస్వభావత్వాత్| విడ్వృద్ధిజాన్-పురీషవృద్ధిజాన్, అతీసారచికిత్సయా సాధయేత్| విట్క్షయోద్భవాన్ మేషాజమధ్యాదిభిః సాధయేత్| మేష-ఉరభ్రః, అజః-చ్ఛాగః, తయోర్మధ్యం-అంతరాధిః| కుల్మాషః-అర్ధస్విన్నో మాషాదిర్హింగుఘృతాదిసంస్కృతః| మాషద్వయం-మాషో రాజమాషశ్చ| ఆదిశబ్దేన కాకాండోలాత్మగుప్తాదీనాం గ్రహణం| మూత్రవృద్ధ్యుత్థాన్ మేహచికిత్సయా, మూత్రక్షయోత్థాన్ మూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సయా, స్వేదక్షయజాన్ వ్యాధీన్ వ్యాయామాదిభిః సాధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర రక్తవృద్ధిజానాహవిశేషాదితి| రక్తస్రుతిః-శిరావ్యధాదిః| మాంసవృద్ధిజానాహ-మాంసవృద్ధిభవానితి| మేదోజానాహ-స్థౌల్యేతి| మేదోవృద్ధిజాన్ స్థౌల్యోపచారేణ-ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయోక్తేన| మేదఃక్షయనాన్ కార్శ్యోపచారేణ| అస్థిక్షయజానాహ-అస్థిసంక్షయాదితి| తథేతి తిక్తసంయుతైః| తథా చ ఖారణాదిః-"పంచకర్మాణి సర్పీషి సతిక్తా బస్తయస్తథా| పయః" ఇతి| న చైవం తిక్తసంయుతైరితి బస్తీనామేవ విశేషణం వక్తుం యుక్తం, "బస్తయః క్షీరసర్పీషి తిక్తకోపహితాశ్ఛ యే|" ఇతి చరకవచనాత్ (సూ. అ. 28/24)| విడ్వృద్ధిజానాహ-విడ్వృద్ధిజానితి| అతీసారక్రియయా అతీసారచికిత్సితేన| విట్క్షయజానాహ-విట్క్షయోద్భవానితి| మేషాజయోర్మధ్యం-అంతరాధిః| మాషద్వయం-మాషో రాజమాషశ్ఛ| ఆదిశబ్దాన్మత్స్యమాంసాదయః| మూత్రవృద్ధిక్షయజానాహ-మూత్రేతి| మూత్రవృద్ధిజాన్ ప్రమేహచికిత్సయా| మూత్రక్షయజాన్ కృచ్ఛ్రచికిత్సయా| స్వేదక్షయజానాహ-వ్యాయామేతి|
Adhikarana ధాతుజానాముపక్రమాంతరం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
స్వస్థానస్థస్య కాయగ్నేరంశా ధాతుషు సంశ్రితాః| తేషాం సాదాతిదీప్తిభ్యాం ధాతువృద్ధిక్షయోద్భవః||34|| పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్దృద్ధః క్షీణశ్చ తద్విధం| |35|
स्वस्थानस्थस्य कायग्नेरंशा धातुषु संश्रिताः| तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुवृद्धिक्षयोद्भवः||३४|| पूर्वो धातुः परं कुर्याद्दृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్వస్థానం కాయాగ్నేః-పక్వామాశయయోర్మధ్యం| యథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 12|10) - "పిత్తం పంచాత్మకం తత్ర పక్వామాశయమధ్యగం|" ఇత్యాది యావత్ "పాచకం నామ తత్ స్మృతం|" ఇతి| తత్ర పక్వామాశయమధ్యే తిష్ఠతీతి స్వస్థానస్థః, తస్యైవంవిధస్య కాయాగ్నేః-జాఠరానలస్య, అంశాః-భాగాః, ధాతుషు-రసాదిషు సంశ్రితాః| తేషాం-అగ్న్యంశానాం, సాదేన-మాంద్యేన, ధాతూనాం వృద్ధ్యుద్భవః| తథా తేషామంశానామతిదీప్త్యా-అతితైక్ష్ణ్యాత్, ధాతుక్షయోద్భవః| పూర్వో-రసాఖ్యో, ధాతుర్వృద్ధో భూత్వా పరం-రక్తాఖ్యం, ధాతుం వృద్ధం కుర్యాత్| పూర్వశ్చ క్షీణో ధాతుః పరం ధాతుం తద్విధం-క్షీణమేవ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ధాతుజానాముపక్రమాంతరమాహ-స్వస్థానస్థస్యేతి| స్వస్థానస్థత్య-గ్రహణీస్థస్య| కాయాగ్నేః-అన్నపక్తుః| అంశాః-క్షుద్రాణి రూపాంతరాణి| ధాతుషు-ధాత్వాశయేషు, సర్వధాత్వగ్నయ ఇత్యర్థః| తేషాం సాదేన-మాంద్యేన ధాతువృద్ధయుద్భవః, అతిదీప్త్యా ధాతుక్షయశ్ఛ| ధాతువృద్ధౌ మాంద్యోపక్రమః, ధాతుక్షయే తైక్ష్ణ్యోపక్రమః కార్య ఇత్యర్థః| తథా, పూర్వో ధాతుర్వృద్ధః పరం వృద్ధం కుర్యాత్, క్షీణః క్షీణం| పరధాతోర్వృద్ధౌ పూర్వస్య క్షయః కార్యః, క్షయే వ్రుద్ధిరిత్యర్థః| ఇత్యుపశయప్రకరణం|
Adhikarana వృద్ధిక్షయవికారసంప్రాప్తిః, మలాయనాని (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| దోషా దుష్టా రసైర్ధాతూన్ దూషయంత్యుభయే మలాన్||35|| అధో ద్వే, సప్త శిరసి, ఖాని స్వేదవహాని చ| మలా మలాయనాని స్యుర్యథాస్వం తేష్వతో గదాః||36||
| दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्||३५|| अधो द्वे, सप्त शिरसि, खानि स्वेदवहानि च| मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||३६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషా దుష్టా రసైః-మధురాదిభిర్మిథ్యాయోగాతియోగసేవితైః కుపితాః, ధాతూన్ దూషయంతి| ఉభయే-దోషా ధాతవశ్చ, మలాన్ దూషయంతి| మలా మలాయనాని దూషయంతీతి సంబంధః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 7|42) - "మలాయనాని బాధ్యంతే దుష్టైర్మాత్రాధికైర్మలైః|" ఇతి| కాని మలాయనాని ? ఇత్యాహ-అధో ద్వే ఇత్యాది| అధో ద్వే-గుదమేఢ్రాఖ్యే, సప్త శిరసి ఖాని-ద్వే అక్షిణీ ద్వౌ కర్ణౌ ద్వౌ నాసాపుటావాస్యం చేతి, తథా స్వేదవహాని-రోమకూపాఖ్యాని ఛిద్రాణి సర్వశరీరగతాని, మలాయనాని స్యుః| అతో-దూషణాత్కారణాత్, తేషు-మలాయనేషు దుష్టేషు, యథాస్వం గదాః-రోగాః స్యుః| యో యస్య స్వో- యథాస్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వృద్ధిక్షయవికారసంప్రాప్తిమాహ-దోషా దుష్టా ఇతి| రసైః-మధురాదిభిః, దుష్టా దోషాః-వాతాదయో,ధాతూన్-రసాదీన్, దూషయంతి| రసగ్రహణం వీర్యాదీనాముపలక్షణం| ఉభయే-దోషా ధాతవశ్ఛ, మలాన్-పురీషాదీన్, దూషయంతి| తే మలా మలాయనాని-స్రోతాంసి, దూషయంతి| కాని పునస్తాని? అధో ద్వే-గుహ్యం గుదశ్ఛ| సప్త శిరసి-కర్ణౌ నేత్రే నాసికే ముఖం చ| స్వేదవహాని ఖాని-రోమకూపాః, తేషామసంఖ్యత్వాత్సంఖ్యానుక్తిః| అతో-దుష్టేరనంతరం, తేషు-దుష్టేషు దోషధాతుమలమలాయనేషు, గదాః స్యుః| కథం? యథాస్వం,- స్వస్థానానతిక్రమేణ| స్థానవిభాగ ఉక్తః సంగ్రహే (సూ.అ. 19)-"వక్ష్యంతే వాతజాస్తత్ర నిదానే వాతరోగికే| పిత్తం త్వచి స్థితం కుర్యాద్విస్ఫోటకమసూరికాః|| రక్తే విసర్పం దాహం చ మాంసే మాంసపాకకోథనం| సదాహాన్ మేదసి గ్రంథీన్ స్వేదాత్యుద్వమనం తృషం|| అస్థ్ని దాహం భృశం మంజ్ఞి హారిద్రనఖనేత్రతాం| పూతి పీతావభాసం చ శుక్రం శుక్రసమాశ్రితం|| శిరాగతం క్రోధనతాం ప్రలాపం స్రాయుగం తృషం| కోష్ఠగం మదతృట్దాహాన్ వ్యాపినోఽన్యాంశ్ఛ యక్ష్మణః| శ్లేష్మా త్వచి స్థితః కుర్యాత్స్తంభంశ్వేతావభాసతాం| పాండ్వామయం శోణితగో మాంససంస్థోఽర్బుదాపచీ|| ఆర్ద్రచర్మావనద్ధాభగాత్రతాం చాతిగౌరవం| మేదోగః స్థూలతాం మేహమస్థ్నాం స్తబ్ధత్వమస్థిగః|| మజ్జగః శుక్లనేత్రత్వం శుక్రస్థః శుక్రసంచయం| విబంధం గౌరవం చాతి శిరాస్థః స్తబ్ధగాత్రతాం|| స్రాయుగః సంధిశూన్యత్వం కోష్ఠగో జఠరోన్నతిం| అరోచకావిపాకౌ చ తాంస్తాంశ్ఛ కఫజాన్ గదాన్|| విణ్మూత్రయోః సాశ్రయయోస్తత్ర తత్రోపదేక్ష్యతే| ఉపతాపోపఘాతౌ చ స్వాశ్రయేంద్రియగైర్మలైః||" ఇతి|
Adhikarana ఓజసః ప్రాధాన్యం (౩౭-౩౯) · Śloka ౩౯
దోషధాతుమలానాం సమవిషమావస్థా గదితా| ఓజసస్తు నిరూపయన్నాహ - - - - ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం శుక్రాంతానాం పరం స్మృతం| హృదయస్థమపి వ్యాపి దేహస్థితినిబంధనం||37|| స్నిగ్ధం సోమాత్మకం శుద్ధమీషల్లోహితపీతకం| యన్నాశే నియతం నాశో యస్మింస్తిష్ఠతి తిష్ఠతి||38|| నిష్పద్యంతే యతో భావా వివిధా దేహసంశ్రయాః| |39|
दोषधातुमलानां समविषमावस्था गदिता| ओजसस्तु निरूपयन्नाह - - - - ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्| हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्||३७|| स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धमीषल्लोहितपीतकम्| यन्नाशे नियतं नाशो यस्मिंस्तिष्ठति तिष्ठति||३८|| निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः| |३९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసాదీనాం ధాతూనాం శుక్రాంతానాం యత్పరం-ఉత్కృష్టం, తేజస్తదోజః స్మృతం, [న తు శుక్రస్యైవ మలః|] తథా,హృదయస్థమపి వ్యాపి| సకలశరీరవ్యాపినస్తస్య షడ్బిందుకస్య విశేషేణ హృదయం స్థానం| తథా, దేహస్య స్థితిర్దేహస్థితిస్తస్యా నిబంధనం-జీవితాధిష్ఠానమిత్యర్థః| అన్యే త్వాహుః, పరశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-అన్యదప్యోజోఽస్తి న తద్ధాతూనాం శుక్రాంతానాం తేజః, శ్లేష్మాఖ్యమితి| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 19) - "తేజో యత్సర్వధాతూనామోజస్తత్ పరముచ్యతే| మృదు సోమాత్మకం శుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం||" ఇత్యాది| యన్నాశే-యస్యౌజసోఽభావే, నియతం-నిశ్చితం, ప్రాణినో నాశః-అభావః| యస్మిన్నోజసి తిష్ఠతి-విద్యమానే, తిష్ఠతి-ప్రాణితి, దేహీతి శేషః| యతో-యస్మాత్, భావాః-పదార్థాః, నిష్పద్యంతే-జాయంతే| కింభూతాః ? వివిధాః-అనేకప్రకారాః| తథా, దేహః సంశ్రయో యేషాం తే దేహసంశ్రయాః| లక్షణమోజసో మునినాఽభ్యధాయి (చ. సూ. అ. 17|74) - "హృది తిష్ఠతి యచ్ఛుద్ధం స్నిగ్ధమీషత్సపీతకం| ఓజః శరీరే సంఖ్యాతం తన్నాశే నా వినశ్యతి||" ఇత్యాది|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథౌజోవిజ్ఞానం, తస్యాపి మలత్వాత్| వక్ష్యతి హి (హృ. శా. అ. 3/63) -"కఫః పిత్తం మలాః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః||" ఇతి| యత్తుక్తం సంగ్రహే (శా. అ. 6) -"శుక్రస్య సార ఓజః| అత్యంతషుద్ధతయా చాస్మిన్ మలత్వాభావః| అన్యే పునరత ఏవ తస్య నేచ్ఛంతి పాకం|" ఇతి| తన్నరశరీరచరశుక్రవిషయం| యత్తు సంభోగాదంగనాగర్భాశయగతమార్తవేనైకత్ర లోలీభూతం జీవాధిష్ఠితం శుక్రం, తస్య పాకాద్రసాదివన్మలసారౌ స్తః| తత్ర మల ఓజః, సారో గర్భః| వక్ష్యతి హి (హృ. శా. అ. 3/63) -"రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రజాయతే||" ఇతి| మలత్వం చ గర్భాపేక్షయా, రసాద్యపేక్షయా తు సాఆత్వమేవేతి| అత ఏవాహ చరకః (సూ. అ. 30/9, సంగ్రహే చ సూ. అ. 19) -"యత్సారమాదౌ గర్భస్య యచ్చ గర్భరసాద్రసః| సంవర్తమానం హృదయం సమావిశతి యత్పురా|| యచ్ఛరీరరసస్నేహః ప్రాణా యత్ర ప్రతిష్ఠితాః|" ఇతి| న చైవమోజోనేకత్వం వాచ్యం| యదేవ హి శుక్రమలరూపమోజః, తదేవ గర్భహృదయమనుప్రవిష్టమష్టబిందుప్రమాణమార్తవానువిద్ధత్వాదీషద్రక్తపీతం జీవానువిద్ధం జీవశోణితముచ్యతే| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే-"ప్రాణాశ్రయస్యౌజసోఽష్టౌ బిందవో హృదయాశ్రితాః|" ఇతి| తథా చరకోఽపి (సూ. అ. 17/74) -"హృది తిష్ఠతి యచ్ఛుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం| ఓజః శరీరే వ్యాఖ్యాతం తన్నాశాన్మ్రియతే నరః||" ఇతి| తదేవాహారరసేన సమానగుణత్వాదాప్యాయితమర్ధాంజలిపరిమాణం సర్వదేహవ్యాపి రసాత్మకముచ్యతే| యద్వక్ష్యతి (హృ. శా. అ. 3/18) -"దశమూలశిరా హృత్స్థాస్తాః సర్వం సర్వతో వపుః| రసాత్మకం వహంత్యోజస్తన్నిబద్ధం హి చేష్టితం||' ఇతి| ఖారణాదిరప్యాహ-"రసధాతోః పరం ధామ పచ్యమానాత్ప్రసీదతి| సౌమ్యస్వభావం రక్తాగ్రే యత్తదోజః ప్రకీర్తితం||" ఇతి| తదేవ సర్వాన్ ధాతూననుప్రవిష్టం తేషాం ప్రభావాతిశయమాదధానం తత్తేజ ఉచ్యతే| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 15/23) -"రసాదీనాం శుక్రాంతానాం ధాతూనాం యత్పరంతేజః తదోజస్తద్బలమిత్యుచ్యతే|" ఇతి| తదేవ పునః పాకాచ్చామీకరమివాపేతోపాధిమలమత్యంతం శుక్రసార ఉచ్యతే| తస్మాచ్ఛుక్రమలరూపం మూలభూతమేవాజ ఇతి స్థితం| యత్తూక్తం చరకేణా (సూ. అ. 17/115) -"ప్రాకృతస్తు బలం శ్లేష్మా వికృతో మల ఉచ్యతే| స చైవోజః స్మృతః కాయే" ఇతి| తదోజో హేతుత్వాత్ శ్లేష్మణ ఓజస్త్వం, ఆయుర్ఘృతమితివత్| ఏతేనైతదుపపన్నం, "ధాతూనాం తేజసి రసే తథా జీవితశోణితే| శ్లేష్మణి ప్రాకృతే వైద్యైరోజఃశబ్దః ప్రకీర్తితః||" ఇతి| ఓజసో మలత్వేఽపి పృథక్వథనం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| ప్రాధాన్యే హేతుమాహ-ఓజస్త్వితి| ఓజః పునః పరం-ప్రధానం స్మృతం| తద్ధి శుక్రాంతానాం ధాతూనాం పరం తేజః| శుక్రాంతానాం గ్రహణం సర్వధాతుప్రాప్త్యర్థం| తథా, హృదయస్థం| న కేవలం తత్స్థం వ్యాప్యపి| దేహస్థితినిబంధన,- దేహస్య స్థితయో-నానావస్థాః, తాసాం నిబంధనం-కారణం| కారణత్వమేవ వివృణోతి-యన్నాశ ఇతి|
Adhikarana ఓజఃక్షయలక్షణం చికిత్సా (౩౯-౪౧) · Śloka ౪౧
| ఓజః క్షీయేత కోపక్షుద్ధ్యానశోకశ్రమాదిభిః||39|| బిభేతి దుర్బలోఽభీక్ష్ణం ధ్యాయతి వ్యథితేంద్రియః| దుఃచ్ఛాయో దుర్మనా రూక్షో భవేత్క్షామశ్చ తత్క్షయే||40|| జీవనీయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం| |41|
| ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||३९|| बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुःच्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत्क्षामश्च तत्क्षये||४०|| जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఓజః కోపాదిభిః క్షీయేత| తత్క్షయే-తస్యౌజసః క్షయే, బిభేతి దుర్బల ఇత్యాదిలక్షణం| జీవనీయౌషధాద్యాస్తత్ర భేషజం| జీవనీయౌషధాని-జీవంత్యాదీని దశ జీవనసంజ్ఞాని (హృ. సూ. అ. 15|8) తథాఽన్యాని యాని మధురాణి క్షీరాదీని ద్రవ్యాణి| క్షీరస్య జీవనీయత్వేనైవ గ్రహణే సిద్ధే పృథక్పాఠోఽతిశయార్థః, అతిశయేనాత్ర క్షీరమౌషధమితి| రసో-మాంసరసః| ఆది (ద్య)-గ్రహణేన కాకాండోలాత్మగుప్తాఘృతాదిపరిగ్రహః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షయహేతూనాహ-ఓజః క్షీయేతేతి| క్షుత్-బుభుక్షా| ధ్యానం-చింతా| ఆదిశబ్దాత్-భ్రమోంత్రాసకటురూక్షభోజనాదయః| ఓజఃక్షయం లక్షయతి-బిభేతీతి| బిభేతి-త్రస్యతి| దుర్బలో-హీనబలో భవతి| అభీక్ష్ణం-పునఃపునరకస్మాత్| ధ్యాయతి-చింతయతి| వ్యథితేంద్రియః-హృదయాదిస్థానేషు వ్యాథావాన్| దుఃచ్ఛాయో-మలినకాంతిః| దుర్మనాః-గతోత్సాహః| రూక్షో-నిస్నేహాంగః| క్షామః-కృశాంగః| క్షయౌషధభంగ్యా వృద్ధిహేతూనాహ-జీవనీయేతి| జీవనీయాః-జీవంత్యాదయః| రసో-మాంసరసః| ఆది(ద్య) శబ్దేన శర్కరాదయః|
Adhikarana ఓజోవృద్ధిలక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
| ఓజోవృద్ధౌ హి దేహస్య తుష్టిపుష్టిబలోదయః||41||
| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఓజోవివృద్ధౌ సత్యాం దేహస్య తుష్టిః-ప్రహర్షః, పుష్టిః-వృద్ధిః, బలం-సామర్థ్యం, ఏషాముదయః-సమ్యగ్వృద్ధిర్భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఓజోవృద్ధిం లక్షయతి-ఓజోవృద్ధావితి| తుష్టిః సంతోషః| పుష్టిః-స్థౌల్యం| బలోదయః-శక్త్యుత్కర్షః| ఓజోవృద్ధేస్తుష్ట్యాదిహేతుత్వాన్న వాతాదివృద్ధికారకారిత్వం| వ్రూద్ధమపి యదా త్వోజో వ్యాపద్యతే స్వస్థానాద్విస్రంసతే వా, తదా వాతాదివద్వికారకారిత్వం| తథా చ సుశ్రుతః (సూ. అ. 15/30) -"త్రయో దోషా బలస్యోక్తా వ్యాపద్విస్రంసనక్షయాః|" ఇతి| బలం-ఓజః|
Adhikarana సంక్షేపేణ వృద్ధిక్షయభేషజకథనం (౪౨) · Śloka ౪౨
ఇదానీం సంక్షేపేణ వృద్ధిక్షయభేషజం కథయన్నాహ - - - - యదన్నం ద్వేష్టి యదపి ప్రార్థయేతావిరోధి తు| తత్తత్త్యజన్ సమశ్నంశ్చ తౌ తౌ వృద్ధిక్షయౌ జయేత్||42||
इदानीं सङ्क्षेपेण वृद्धिक्षयभेषजं कथयन्नाह - - - - यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యదన్నం పురుషో ద్వేష్టి-నాభినందతి, యదప్యన్నం ప్రార్థయేత, తత్తదన్నం ద్విష్టం త్యజన్-పరిహరన్, ఇష్టమన్నం సమశ్నన్-భక్షయన్, దోషాణాం సంబంధినౌ వృద్ధిక్షయౌ తౌ తౌ-యౌ యస్య దోషస్యాత్మీయౌ వృద్ధిక్షయౌ, తౌ తౌ జయేత్| నను, కిమవిశేషేణైతత్ ప్రార్థితమశ్నన్ దోషక్షయం జయేత్ ? నేత్యాహ-అవిరోధి తు| తురవధారణే| అవిరోధ్యేవ| తత్తథావిధమన్నమశ్నన్ దోషాణాం క్షయం జయేత్, న తు విరోధ్యన్నమశ్నన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వృద్ధిక్షయౌ జ్ఞాత్వా యదనుష్ఠేయం తత్సంక్షేపేణాహ-యదన్నమితి| యద్యదన్న ద్వేష్టి తత్తత్త్యజన్ తథా యద్యత్ప్రార్థయేత తత్తత్సమశ్నన్ తౌ తౌ వృద్ధిక్షయౌ జయేత్| కిం తత్సర్వం ? నేత్యాహ-అవిరోధి త్వితి| యత్ప్రార్థయేత్ తచ్చేదవిరోధి-అపథ్యం న భవతి, తత్సమశ్నీయాదిత్యర్థః| తచ్ఛబ్దేఽపి వీప్సాకరణాత్ యచ్ఛబ్దేఽపి వీప్సా జ్ఞేయా|
Adhikarana యథారుచ్యుపచారస్య నానుచితత్వం, వాతాదీనాం విపరీతసమానయో రుచికరత్వం (౪౩) · Śloka ౪౩
నను, ద్వేష్యాన్నత్యాగేనేష్టాన్నభక్షణేన | చ ] కుతో హేతోర్దోషాణాం వృద్ధిక్షయౌ జయేత్ ? ఇత్యాహ - - - - కుర్వతే హి రుచిం దోషా విపరీతసమానయోః| వృద్ధాః క్షీణాశ్చ భూయిష్ఠం లక్షయంత్యబుధాస్తు న||43||
ननु, द्वेष्यान्नत्यागेनेष्टान्नभक्षणेन | च ] कुतो हेतोर्दोषाणां वृद्धिक्षयौ जयेत् ? इत्याह - - - - कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधास्तु न||४३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, దోషాః-వాతాదయో, విపరీతసమానయోః రుచిం కుర్వంతి| కింభూతాః సంతః ? వృద్ధాః క్షీణాశ్చ, యథాక్రమం| వృద్ధాః-ప్రమాణాధికాః సంతః, స్వగుణేభ్యో యద్విపరీతగుణమన్నం తేషాం క్షపణహేతుః, తద్విషయాం రుచిం-ప్రీతిముత్పాదయంతి| భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన| క్షీణాః-స్వప్రమాణాపచితాః సంతో, యత్స్వసమానగుణమాహారజాతం తేషాం వర్ధనహేతుః, తద్విషయాం ప్రీతిముత్పాదయంతి| యథా,-వాతో వృద్ధః స్నిగ్ధామ్లమధురమన్నమభిలషతి|పిత్తం వృద్ధం శీతమధురరుక్షతిక్తకశాయమన్నభిలషతి| శ్లేష్మా వృద్ధో రూక్షోష్ణకటుతిక్తకషాయమన్నమభిలషతి| వాతః క్షీణో రూక్షకషాయాద్యన్నమభిలషతి| పిత్తం క్షీణమమ్లలవణకటుకమన్నమభిలషతి| శ్లేష్మా క్షీణః స్నిగ్ధమధురామ్లలవణమన్నమభిలషతి| భూయిష్ఠమిత్యనేన ప్రాయికత్వమస్యా వ్యవస్థాయా దర్శయతి| తేన దోషగతివైచిత్ర్యాదన్యథాఽపి క్వచిద్భవతి| యథా,-కస్యచిన్నరస్య వాతోఽపి క్షీణః స్నిగ్ధమధురాద్యన్నమభిలషతి, పిత్తమపి వృద్ధమమ్లలవణాద్యన్నమభిలషతి, శ్లేష్మాఽపి వృద్ధో మధురామ్లాద్యన్నమభిలషతీతి వ్యభిచారాత్| అత ఏవాబుధాః-అపండితాః, న లక్షయంతి-న విదంతి, యథా-కిమయ దోషః క్షీణ ఉత వృద్ధ ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-న చ యథారుచ్యుపచారస్యానుచితత్వమాశంకనీయమిత్యాహ-కుర్వతే హీతి| హి-యస్మాత్, వృద్ధా దోషాః విపరీతే రుచిం కుర్వతే, క్షీణాః సమానే| చకారాద్దృద్ధా దోషాః సమానే ద్వేషం కుర్వతే, క్షీణాస్తు విపరీతే, ఇత్యపి జ్ఞేయం| అయమర్థః,-యదా వాయోర్వృద్ధిస్తదా తద్విపరీతానాం స్నిగ్ధాదిగుణానాం రుచిస్తత్సమానానాం రూక్షాదిగుణానాం ద్వేష ఉత్పద్యతే, అత ఇష్టసేవనాద్ద్విష్టత్యాగాద్వాయోర్వృద్ధిం జయేత్| యదా తు వాయోః క్షయస్తదా తత్సమానానాం రూక్షాదిగుణానాం రుచిస్తద్విపరీతానాం స్నిగ్ధాదిగుణానాం ద్వేష ఉత్పద్యతే, అత ఇష్టసేవనాద్ద్విష్టత్యాగాద్వాయోః క్షయం జయేత్| ఏవం పిత్తాదిష్వపి| దోషశబ్దో దోషధాతుమలానాముపలక్షణం| భూయిష్ఠం-ప్రాయేణ, కదాచిదన్యథాఽపి రుచిద్వేషౌ భవతః| యథా వక్ష్యతి (హృ. ని. అ. 16/30) సామే వాయౌ-"కటురూక్షాభిలాషేణ తద్విధోపశయేన చ|" ఇతి| ఏవం సత్యప్యేతాదృశీం స్థితిమబుధా న లక్షయంతి| ఏతేన బుద్ధిమతా భిషజా పరీక్ష్యాయముపచారః కార్యః| మందబుద్ధీనాం తు యథోపదేశమిత్యుక్తం భవతి| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 15) -"యథోక్తనుసరణమేవ తు శ్రేయో మందబుద్ధేః|" ఇతి|
Adhikarana ఉక్తయో రుచిద్వేషయోరుపపత్తిః (౪౪) · Śloka ౪౪
న చానేనైవ లక్షణేన వృద్ధాః క్షీణాశ్చ లక్షణీయాః| కిం తర్హి ? అన్యదపి లక్షణమస్తీత్యాహ - - - - యథాబలం యథాస్వం చ దోషా వృద్ధా వితన్వతే| రూపాణి, జహతి క్షీణాః, సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే||44||
न चानेनैव लक्षणेन वृद्धाः क्षीणाश्च लक्षणीयाः| किं तर्हि ? अन्यदपि लक्षणमस्तीत्याह - - - - यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि, जहति क्षीणाः, समाः स्वं कर्म कुर्वते||४४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథాబలం-బలానతిక్రమేణ, యథాస్వం చ-యద్యదాత్మీయం యథా, రూపాణి-గుణకర్మలక్షణాని, దోషా వృద్ధా వితన్వతే-విస్తారయంతి| క్షీణాశ్చ బలానతిక్రమేణ యథాస్వం రూపాణి జహతి-త్యజంతి| యథా,-వాయుర్వృద్ధో రౌక్ష్యశైత్యపారుష్యస్రంసవ్యాసాదీని విస్తారయతి| క్షీణస్తు వాయుః పూర్వోక్తాని రౌక్ష్యాదీని జహాతి, అత ఏవ న వ్యంజయతి| అథ సమా దోషాః కిం విదధతి ? ఇత్యాహ-సమా ఇత్యాది| యదా న వృద్ధా న చ క్షీణాః-సమా దోషాః,-స్వప్రమాణస్థాః, తదా స్వం కర్మ-ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసాదికం యథోక్తం కుర్వతే| తల్లక్షణత్తే లక్షణీయాః| తదేవం వృద్ధక్షీణసమా దోషా వేద్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తయో రుచిద్వేషయోరుపపత్తిమాహ-యథాబలమితి| వృద్ధా దోషా రూపాణి-రౌక్ష్యాదీని, వితన్వతే-విశేషేణ ప్రకటయంతి| తాన్యేవ క్షీణా జహతి-న్యూనాని దర్శయంతీత్యర్థః| యథాబలం-వృద్ధా అధికాని, వృద్ధతరా అధికతరాణి, వృద్ధతమా అధికతమానీత్యర్థః| ఏవం క్షీణేష్వపి| యథాస్వం-వాయూ రాక్ష్యాదీని, పిత్తమౌష్ణ్యాదీని, శ్లేష్మా స్నేహాదీనీత్యర్థః| ఏతదుక్తం భవతి,- శరీరే యో యో గుణోఽధికో భవతి తస్య తస్య ద్వేష ఉత్పద్యతే, యో యో హీనస్తస్య తస్య రుచిః| వాయో వృద్ధే రూక్షాదయః శరీరే అధికా భవంతి, తతస్తేషాం ద్వేష ఉత్పద్యతే, క్షీణేఽత ఏవ హీనాః, అతస్తేషాం రుచిః| ఏవం పిత్తాదిష్వపి| సమేషు పునర్దోషేష్వపూర్వౌ రుచిద్వేషౌ నోత్పద్యేతే ఇత్యాహ-సమాః స్వమితి| స్వశబ్దేన జాతివయోదేశకాలానురూపం శారీరం కర్మోచ్యతే, న దోషకర్మ| తస్య యథాస్వమిత్యనేనైవ లబ్ధత్వాత్| తస్మాజ్జాత్యాదివశాద్యస్య యథా రుచిద్వేషౌ తస్య తథైవానువర్తయంతి సమా దోషాః, నాన్యథా కుర్వంతీత్యర్థః|
Adhikarana దోషవైషమ్యానుత్పాదనే యత్నః (౧౧) · Śloka ౧౧
క్షీణా దోషాః క్షీణత్వాదేవాకించిత్కరత్వాత్ కదాచిత్పీడాం నోత్పాదయంత్యేవ, ఇతి విచింత్యాల్పమతయో వైద్యాః క్షీణదోషవర్ధనార్థం కదాచిదనాదరం కుర్యురిత్యాహ - - - - య ఏవ దేహస్య సమా వివృద్ధ్యై త ఏవ దోషా విషమా వధాయ| యస్మాదతస్తే హితచర్యయైవ క్షయాద్వివృద్ధేరివ రక్షణీయాః||45|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసునూశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||
क्षीणा दोषाः क्षीणत्वादेवाकिञ्चित्करत्वात् कदाचित्पीडां नोत्पादयन्त्येव, इति विचिन्त्याल्पमतयो वैद्याः क्षीणदोषवर्धनार्थं कदाचिदनादरं कुर्युरित्याह - - - - य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हितचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||४५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसुनूश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-య ఏవ దోషాః సమాః సంతో దేహస్య వివృద్ధ్యై-వర్ధనాయ భవంతి, త ఏవ దోషా విషమాః-స్వప్రమాణాదధికా హీనా వా సంతో, వధాయ-దేహవిఘాతాయ స్యుః| యస్మాదేవం తతస్తే దోషా హితచర్యయైవ క్షయాత్-హీనత్వాద్రక్షణీయాః| కుత ఇవ ? వివృధేరివ| యథా వివృద్ధేః-విశేషేణ వర్ధనాత్తే రక్ష్యంతే, తథా క్షయాదపి రక్షణీయా ఇతి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానీయాధ్యాయ ఏకాదశః సమాప్తః|| 11||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దోషవైషమ్యానుత్పాదనే యత్నం విధత్తే-య ఏవ దేహస్యేతి| హితచర్యయా-పథ్యాభ్యామాహారవిహారాభ్యాం, చరతేర్గతిభక్షణార్థత్వాత్| ఏవశబ్దేన హితచర్యాయా అయోగః, అహితచర్యాయాశ్ఛ యోగో వ్యవచ్ఛిద్యతే| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| దోషాదీనాం ప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 11||