२३. आश्चातनाञ्जनविधिरध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

त्रयोविंशाध्यायारम्भो जत्रूर्ध्वरोगप्रस्तावाल्लोचनरोगप्रतिषेधार्थमाह

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आश्चोतनं चाञ्जनं च, तयोर्विधिर्यस्मिन्नध्याये स एवम्| शेषं पूर्ववत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-आश्चोतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख्यातुं प्रतिजानीते-अथेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सकलानामपि नयनामयानां प्रथममाश्चोतनं-परिषेको, हितम्| यतस्तदाश्चोतनमुपयुक्तं रुजादिघ्नं स्यात्| सङ्ग्रहे चोक्तम् (सू.अ.३२)-"अव्यक्तेष्वेव रुजादिषु तुल्यगुणं पक्ष्मपरिहारेणाश्चोतनेनैवाक्षिकोशालेपनम्| तच्च बिडालकसंज्ञम्|" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-आश्चोतनस्य विषयमाह-सर्वेषामिति| सङ्ग्रहेतु (सू.अ.३२)-"नानाद्रव्यकल्पनया च रागाश्रुघर्षरुग्दाहतोदभेदपाकशोफकण्डूघ्नम्| अव्यक्तेष्वेवंगुणमेव पक्ष्मपरिहारेणाक्षिकोशालेपनम्| तच्च पुनर्बिडालसंज्ञम्| तयोरकालो रात्रिः| कालस्तु सर्वमहर्वेदनोत्पत्तिर्वा|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्-आश्चोतनं, मरुत्युष्णं, कफे किञ्चिदुष्णं, रक्ते पित्ते च शीतं, हितम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-आश्चोतनस्य दोषभेदेनोष्नत्वादि विधत्ते| उष्णमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-निवातस्थानस्थितस्यातुरस्य वैद्यो वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनमपाङ्गदेशे भाजनं निधय, अन्येन-दक्षिणकरेण, पिचुवर्त्या शुक्त्यां प्रलम्बया दश द्वादश वा बिन्दून् द्व्यङ्गुलात्-नातिनिकटान्नातिदूरात्, कनीनिकेऽवसेचयेत्| तत इति अनन्तरं, कोमलेन वस्त्रखण्डेन प्रमृज्य-शोधयित्वा, अन्येन-शोधनात्, चैलेन कोष्णजलप्लुतेनाक्षि मृदु स्वेदयेत्-नातिशयेन| कयोर्दोषयोः? वातकफयोः,-न तु पित्तरक्तयोरित्यर्थः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-आश्चोतनविधिमाह-निवातस्थस्येति| अन्येन-दक्षिणेन हस्तेन| शुक्तौ प्रलम्बया-शुक्तिस्थद्रवनिमग्नार्द्धया| कनीनके-नासासंलग्ननेत्रान्ते| व्द्यङ्गुलात्-नेत्रवर्त्यग्रयोर्व्द्यङ्गुलमन्तरं कृत्वा| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.३२)-"एवमस्य न बिन्दुपातेनाक्षिताडनाद्रागादयो जायन्ते|" इति| आश्चोतनान्तरं कृत्यमाह-ततः प्रमृज्येति| प्रमार्जनं सर्वत्र| कफवातयोस्त्वन्येन चैलेन स्वेदनं च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अत्यर्थमुष्णमतितीक्ष्णं वाऽऽश्चोतनं रुजे-रोगाय, रागाय-लोहितिम्रे, दृग्विनाशाय च स्यात्| अतिशीतं त्वक्षिसेचनं निस्तोदादीन् विधत्ते| निस्तोदः-सूच्यव व्यधः| स्तम्भः अक्ष्णः स्तम्भनमिव| वेदना-शूलम्| कषायवर्त्मत्वं कुरुते| घर्षो-वर्त्मनोः परस्परं संश्लेषः| बहु-अतिमात्रं, आश्चोतनं कृच्छ्रेणोन्मेषणं विधत्ते| अत्यल्पमक्षिसेचनं विकारवृद्धिं कुरुते| अपरिस्रुतमक्षिसेचनं संरम्भं-वेत्रक्षोभं, विधत्ते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अत्युष्णतीक्ष्णस्याश्चोतनस्य दोषमाह-अत्युष्णतीक्ष्णमिति| अतिशीतस्य दोषमाह-अतिशीतं त्विति| अतिमात्रस्य दोषमाह-कषायवर्त्मतामिति| कषायवर्त्मतां रूक्षवर्त्मत्वम्| अत्यल्पस्य दोषमाह-विकारवृद्धिमिति| नेत्रादपरिस्रुतस्य दोषमाह-संरम्भमिति| संरम्भं-शोफादिप्रादुर्भावम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सन्ध्यादीनां द्वन्द्वः| ततः स्रोतःशब्देन षष्ठीसमासः| सन्धिशब्देनेहाक्षिकोशसम्बन्धिनः सन्धयो गृह्यन्ते| तेन-अक्षिकोशसन्धिस्रोतांसि शिरास्रोतांसि मुखस्रोतांसि गत्वा नयने क्षिप्तभौषधमूर्ध्वगान् मलानपवर्तयते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-आश्चोतनस्य फलमाह-गत्वेति| नेत्रे न्यस्तमौषधं सन्ध्यादीन् गत्वा जत्रूर्ध्वगान् रोगान् हन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथ-आश्चोतनादनन्तरं, अञ्जनं प्रयोक्तव्यम्| कीदृशस्यातुरस्य? शुद्धा तनुर्यस्य सः, तस्य| मले नेत्रमात्राश्रये-न त्वधिकशरीरव्यापिनि| तथा, पक्वलिङ्गे| पक्वलिङ्गता कथं वेद्या? इति विशेषणद्वारेणाह-अल्पशोफेनातिकण्ड्वा पैच्छिल्येन च लक्षिते-अवगते, 'पक्वलिङ्गे सति| कीदृशेऽक्षिण? मन्दाः-अल्पाः, घर्षाश्रुरागा यस्य तस्मिन्| तथा, घना दूषिका-नेत्रमलो, यस्मिन्नयने तस्मिन्| एतदपि पक्वलिङ्गमेव| पित्तेन कफेन रक्तेन चातुरे, मारुतेन चातुरे विशेषेणाञ्जनं प्रयोज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अञ्जनस्य विषयमाह-अथाञ्जनमिति| शोफाल्पत्वाद्युपलक्षीते पकलक्षणे सति, तथा घर्षाद्यल्पत्वे दूषिकाघनत्वे च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अञ्जनं च लेखनादिभेदेन त्रिधा| लिख्यते-शस्त्रेणेव, शुक्रार्मादीनीति लेखनम्| रोप्यते-संरोह्यते, अभिष्यन्दादीनीति रोपणम्| प्रसाद्यते-निर्मलीक्रियते, अनेनेति प्रसादनम्| दृष्टेः प्रसादनं दृष्टिप्रसादनम्| सङ्ग्रहे यत् स्नेहनमञ्जनं कथितं तदिह रोपणदृष्टिप्रसादनयोरेवान्तर्भूतत्वात् पृथङ्नोक्तम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अञ्जनस्य भेदानाह-लेखनमिति| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.अ ३२)-"न दोषवेगोदये, न चानिर्हृतदोषे| तत्र हि दोषोत्क्लेशेन रागादिवृद्धिः शुक्रपाकतिमिरोत्पत्तिश्च|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र-तेषु त्रिष्वञ्जनेषु मध्यात्, लेखनमञ्जनं कषायादिभिर्द्रव्यैः शुक्रार्मादिषु प्रयोज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-लेखनस्य द्रव्याण्याह-लेखनमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रोपणमञ्जनं तिक्तकैर्द्रव्यैः स्यात्| तिक्तग्रहणमुपलक्षणार्थम्| तेन-कषायद्रव्यैः संस्नेहैः रोपणमञ्जनं वेद्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-रोपणस्य द्रव्याण्याह-रोपणमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्वादुशीतैर्द्रव्यैः प्रसादनमञ्जनं भवति| प्रसादनमेव स्वादुशीतद्रव्यैश्रूर्णं तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते चक्षुषि प्रयुज्यमानं प्रत्यञ्जनसंज्ञां लभते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-दृष्टिप्रसादनस्य द्रव्याण्याह-स्वादुशीतैरिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दशाङ्गुला राजमाषस्थूला शलाका प्रशस्ता| मध्ये तनुः| तथा, मुकुलाकारे आनने-मुखे द्वेऽपि, यस्याः सा मुकुलानना| लेखनाञ्जने ताम्री शलाका प्रशस्ता| रोपणे च काललोहोत्था(लोहजा)-कृष्णशस्त्रोद्भवा| अङ्गुली च-हस्तावयवविशेषो, रोपण एव शस्तः| एवं प्रसादनेऽञ्जने सुवर्णोत्था कनकोद्भवा, रजतोद्भवा च शलाका प्रशस्ता|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-शलाकामाह-दशाङ्गुलेति| लेखने शलाकामाह-लेखने ताम्रीति| रोपणे शलाकामाह-रोपण इति| प्रसादने शलाकामाह-सुवर्णोत्थेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पिण्डादिभेदेन त्रिप्रकाराऽञ्जनकल्पना स्यात्| पिण्डादयो बहुदोषादिषु क्रमेण प्रयोज्याः| गुरौ दोषे पिण्डः प्रयोज्यो, मध्ये दोषे रसक्रिया, लघौ दोषे चूर्ण इत्यर्थः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अञ्जनकल्पनाभेदानाह-पिण्डैति| पिण्डोगुटिका| रसक्रिया-अवलेहः| कल्पनात्रयस्य विषयत्रयमाह-गुराविति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तीक्ष्णद्रव्यकृतस्य पिण्डस्य हरेणुमात्रं प्रमाणं कथयन्ति| मृदुद्रव्यकृतस्य पिण्डस्य तत् द्विगुणं प्रमाणं-द्विहरेणुमात्रं, वदन्ति| रसक्रियाया विडङ्गप्रमाणमाहुः| [मृदुद्रव्यकृताया रसक्रियाया द्विवेल्लमात्रम्|]

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णयोः पिण्डरसक्रिययोर्मात्रामाह-हरेणुमात्रेति| हरेणुः-रेणुका| वेल्लं-विडङ्गम्| मृद्योः पिण्डरसक्रिययोर्मात्रामाह-द्विगुणमिति| मृदुनः-मृदुद्रव्यकृतस्य| तस्य-पिण्डरसक्रियारूपस्याञ्जनस्य| द्विगुणं प्रमाणं-पिण्डस्य हरेणुद्वयं, रसक्रियाया वेल्लद्वयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-चूर्णे तीक्ष्णे द्विगुणां शलाकं, मृदौ त्रिगुणां शलाकामभिदधुः| तन्त्रान्तरे चोक्तम्-"लेखनमञ्जनं ताम्ररजतकांस्याद्यन्यतमेषु धार्यम्| रोपणं सुवर्णवटशङ्खान्यतमेषु| प्रसादनं स्फटिकप्लक्षचन्दनान्यतमेषु धार्यम्| एवं ह्यञ्जनमव्यापन्नगुणं भवति| वर्तेर्घर्षणार्थं शिला निम्रमध्याऽनुद्गारिणी पञ्चाङ्गुलायता त्र्यङ्गुलविस्तारा|" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णस्य चूर्णस्य मात्रामाह-चूर्णितस्येति| मृदोश्चूर्णस्य मात्रामाह-तिम्र इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-निशि-रात्रौ, अञ्जनं न प्रयोज्यम्| तथा स्वप्ने-स्वप्नकाले, अञ्जनं न प्रयोज्यम्| तथा, मध्यंदिनेऽञ्जनं न प्रयोज्यम्| न च म्लाने लोचनेऽञ्जनं प्रयोज्यम्| केन (काभिः) म्लाने ? उष्णाभिर्दीधितिभिः| यस्मादेषु कालेष्वञ्जनेन प्रयुक्तेन दोषा वृद्धिं नीताः, तथाऽन्यस्थानगत्त्वादुत्पीडिताः, तथा द्रुताः- कालस्योष्णत्वाद्विलयं गताः, अक्षिरोगाय स्युः| तस्मादेषु कालेष्वञ्जनं न प्रयोज्यम्| प्रातरित्यादि| यतः पूर्वोक्तेषु कालेषु पूर्वोक्ता दोषाः| तस्मात् पूर्वाह्णेऽपराह्णे च तच्छान्त्यै-तस्याक्षिरोगस्योपशमाय, वितगाभ्रे रवौ सदैव नेत्रेऽञ्जयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अञ्जनस्य कालद्वयमाह-निशीति| रात्रौ निद्रया वर्द्धिता दोषा अक्षिरोगाय स्युः, अतः प्रातरञ्जएय्त्| अम्ध्याह्ने पानान्नाभ्यामुत्पीडिताः सूर्यश्मिभिर्द्रवीकृता अक्षिरोगाय स्युः, अतः सायमञ्जयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अन्ये त्वाचार्या एवं वदन्ति| यत् तीक्ष्णमञ्जनं दिवा न प्रयोज्यम्| कुतः ? यस्माच्चक्षुरादित्यं प्राप्य सीदति| किम्भूतं ? विरेकदुर्बलम्, तीक्ष्णाञ्जनेन विरेचितत्वात्| तस्माद्दिवसे तीक्ष्णमञ्जनं न प्रयोज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णाञ्जनस्य दिवा-निषेधमाह-वदन्तीति| निषेधे युक्तिमाह-विरेकदुर्बलमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यस्मात्स्वप्नेन रात्रौ तर्पिता, तथा कालस्य-रात्र्याख्यस्य, सौ म्यत्वेन तर्पिता दृष्टिः पुनह् स्थैर्यं प्राप्नोति, तीक्ष्णाञ्जनक्षोभिताऽपि| कीदृग्दृष्टिः ? आग्नेयी,- अग्न्युत्कटभूतसम्भवा, तथा शीतसात्म्या| तस्माद्रात्रावञ्जनं प्रयोज्यम्| आग्नेयीति "सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः" इति ढक्| शीतं सात्म्यं यस्याः, पैत्तिकज्वरस्येव|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णस्य रात्रिप्रयोगे युक्तिमाह-स्वप्नेनेति| दृष्टिस्तावदाग्नेयत्वात्सन्तापपीडिता| अत एव शीतसात्म्या| सा च तीक्ष्णाञ्जनेनातिसन्तप्ता रात्रौ स्वप्नेन सौम्येन कालेन च गतसन्तापा पुनः स्थिरतां लभते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अत्युत्कृष्टे कफे, अथवा लेखनार्हे-शुक्रार्मादौ, रोगे दिनेऽपि नात्युष्णे तीक्ष्णमञ्जनं प्रयोजयेत्| कामं-अनुमतमेतत्| कालस्यात्यौष्ण्यादञ्जनस्य तैक्ष्ण्याच्चातियोगेन दृष्ट्युपघातः स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-कफोद्रके लेखनसाध्ये च रोगे दिवाऽपि तीक्ष्णं योज्यमित्याह-अत्युद्रिक्त इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अश्मनः-पाषाणात्, शस्त्रस्योत्पत्तिः| तस्मादेव चाश्मनः श्लक्ष्णतादियोगात्तीक्ष्णता| उपघातोऽपि-कुण्ठत्वादिकः, तेनैव-पाषाणेन, न केवलं तैक्ष्ण्यम्| तथा-तेनैवाश्मशस्त्रन्यायेन, नेत्रस्य तेजसः-अग्नेरश्मस्थानीयाज्जन्म| रविसंज्ञात्तेजसः सकाशात्तीक्ष्णता-दर्शनपटुत्वम्| अत्युष्णेन तु तेन तस्योपघातः| तस्मात् यदन्ये वदन्ति सामान्येनैव दिवाऽञ्जनं न प्रयोज्यमिति, तदसदेव|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तैजसस्य तेजःसहकृतस्य च नेत्रस्य कथं तेजसोपघातः ? इत्यत आह-अश्मन इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रात्रावपि नेत्रे कफाधिक्येनातिशीते-कण्डूपैच्छित्याद्यनुमिते, तीक्ष्णमञ्जनं न प्रयोज्यम्| यतो निशि तीक्ष्णमञ्जनमुपयुक्तं कालस्य सौ म्यत्वात् दोषं-स्रावण्योग्यं, अस्रावयेत्| अञ्जनं स्तब्धं कण्डूजाड्यादिकृत् स्यात्, न तु शमकारि| तस्मात् "शीतसात्म्या दृगाग्नेयी स्थिरतां लभते पुनः|" इत्येतदप्यसत्| तस्मात् पूर्वोक्तमेवानवद्यमिति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-रात्रावप्यतिशीते तीक्ष्णाञ्जनं निषेधति-न रात्राविति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भीतादीनामक्षिणी वैद्यो नाञ्जयेत्| अशितोऽत्र सद्योभुक्तो वेद्यः| सद्योभुक्तस्य नरस्य नयने नाञ्जयेदित्यर्थः| तान्ते-सूक्ष्मभासुरादिदर्शनादभिघाताद्वा ग्लाने, अक्षिणी यस्य सः, तस्मिन्| अदृष्टेऽर्के, जलदच्छन्नत्वात्| तथा, शिरःस्नातादिषु|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-भीतादीनामञ्जनं निषेधति-नाञ्जयेदिति| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. ३२)-"एष्वञ्जनादूष्मोर्ध्वगः संरम्भाश्रुवेदनाविलत्वोषारागदूषिकानिस्तोदकृच्छ्रोन्मीलनश्वयथुशुक्रतिमिरादीन् जनयेत्|" इति| तान्तं-उष्णादिना ग्लानमक्षि|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतिशब्दस्य तीक्ष्णादिभिर्घनान्तैः सम्बन्धः| अत्यर्थशीतलमित्येतस्मादत्यर्थशब्दस्तप्तमित्यत्रानुवृत्तिकृतेन सम्बन्धेन योज्यः| अतितीक्ष्णादिगुणमञ्जनं न प्रयोजयेत्| तन्त्रान्तते चाञ्जनविधिरुक्तः-"सुखोपविष्टस्यातुरस्य सुखोपविष्टो वैद्यो वामाङ्गुष्ठेनोत्तरं वर्त्मोत्क्षिप्य कृष्णभागस्याधः कनीनिकादपाङ्गं यावदञ्जनं नयेत्|" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अतितीक्ष्णादि नवविधमञ्जनं निषेधति-अतितीक्ष्णेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथ-एवमञ्जनस्वरूपमवेत्य, नेत्रेऽञ्जिते सति दृष्टिगोलकमनुन्मीलयन् मध्ये शनैः शनैः सञ्चारयेत्| किञ्चित् वर्त्मनी चालयेत्| एवं तीक्ष्णाञ्जनं नेत्रं व्याप्नोति-अनुप्रविशति| न च सहसा-विध्यतिक्रमेण, उन्मेषनिमेषणं कुर्यात्| चशब्दोऽवधारणे, नैव समाचरेदित्यर्थः| वर्त्मभ्यां च निष्पीडनं न समाचरेत्| वाशब्दोऽवधारणे, क्षालनं च नैव कुर्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- आञ्जनानन्तरं कृत्यमाह-अथेति| अञ्जिते नेत्रे दृष्टिमनुन्मीलयन् अन्तरेव समन्ततः सञ्चारयेत्| वर्त्मनी च किञ्चिच्चालयेत्| उक्तकृत्यस्य फलमाह-एवमञ्जनमिति| मृदु शनिर्व्याप्नोतीत्यर्थलभ्यम्| अञ्जितनेत्रस्योन्मेषादि निषेधति-न चेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अपेतः-अपगतः औषधसंरम्भो-भेषजक्षोभो, यस्मान्नेत्रात्तदेवम्| यतोऽपेतौषधसंरम्भमत एव निर्वृतं-अपेतदुःखानुबन्धि, यदा लोचनं स्यात्, तदा व्याध्यादियोग्यैर्जलैः प्रक्षालयेत्| तत्र व्याधिः-अभिष्यन्दादिः, दोषो-वातादिः, ऋतुः-वसन्तादिः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-क्षालनकालमाह-अपेतौषधसंरम्भमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ततो-नयनप्रक्षालनादनन्तरं, दक्षिणाङ्गुष्ठेन सवस्रेण वामं नयनमूर्ध्ववर्त्मनि सम्यगादाय शोधनीयम्| वामेनाङ्गुष्ठेन सवाससा, इतरत्-दक्षिणं, ऊर्ध्ववर्त्मनि सङ्गृह्य शोध्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-क्षालनानन्तरं शोधनमाह-दक्षिणाङ्गुष्ठकेनेति| सवस्त्रेण दक्षिणाङ्गुष्ठेन वामं संशोध्यम्, वामेन दक्षिणम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतोऽन्यथा-अशोध्यमाने, वर्त्मनि प्राप्तं च तदञ्जनं च वर्त्मप्राप्ताञ्जनं, तस्मात् दोषो रोगान् कुर्यात्| तस्मात्तच्छोध्यं नयनम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- क्षालनशोधनाकरणे दोषमाह-वर्त्मप्राप्त इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कण्डूश्च जाड्यं चेति समाहारद्वन्द्वः| तस्मिन् सति तीक्ष्णाञ्जनं योजयेत्| अथवा तीक्ष्णं धूमं योजयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अञ्जनासम्यग्योगजयोः कण्डूजाड्ययोः प्रतीकारमाह-कण्डूजाड्य इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पुनस्तीक्ष्णेनाञ्जनेनाभितप्ते लोचने चूर्णं प्रत्यञ्जनं पूर्वोक्तं, हितमिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने आश्चोतनाञ्जनविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः|| २३||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णाञ्जनातियोगे प्रतीकारमाह-तीक्ष्णाञ्जनाभितप्ते त्विति| प्रत्यञ्जनमित्यस्याञ्जनस्य संज्ञा| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| सेकाञ्जनप्रकरणं सामस्त्येन निरूपितम्|| २३||