Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అస్మాదనంతరం వాతరక్తచికిత్సితమారభ్యతే| యతో వాతశోణితాఖ్యో వ్యాధిః ప్రాయో వాతవ్యాధిరేవ| శోణితయుక్తేన వాయునా కృతత్వాద్బహువక్తవ్యాచ్చ పృథగస్యోపదేశః, ఇత్యత ఆహ-
Adhikarana వాతశోణితచికిత్సితాధ్యాయః వాతరక్తే అల్పాల్పం రక్తహరణం (౨-౧) · Śloka ౧
అథాతో వాతశోణితచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) వాతశోణితినో రక్తం స్నిగ్ధస్య బహుశో హరేత్| అల్పాల్పం పాలయన్ వాయుం యథాదోషం యథాబలం||1||
अथातो वातशोणितचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत्| अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम्||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతశోణితినో నరస్య స్నిగ్ధస్య సతో బహూన్ వారాన్ లోహితమల్పాల్పం హరేద్వాతకోపభయాత్| అత ఏవాహ,-పాలయన్ వాయుం, తథా యథాదోషం-దోషానతిక్రమేణ, తథా బలానతిక్రమేణ| యథాదోషమిత్యుపలక్షణార్థం, దూష్యాద్యనతిక్రమేణాపి రక్తం హరేత్|
Adhikarana వాతరక్తే రూగ్రాగాదియుతే జలౌకోభిః వాతరక్తే చిమచిమాదియుతే శృంగతుంబైః వాతరక్తే దేశాంతరగతే ప్రచ్ఛానసిరాభిః (౨-౩) · Śloka ౩
రుగ్రాగతోదదాహేషు జలౌకోభిర్వినిర్హరేత్| శృంగతుంబైశ్చిమిచిమాకండూరుగ్దూయనాన్వితం||2|| ప్రచ్ఛానేన సిరాభిర్వా దేశాద్దేశాంతరం వ్రజత్| |3|
रुग्रागतोददाहेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्| शृङ्गतुम्बैश्चिमिचिमाकण्डूरुग्दूयनान्वितम्||२|| प्रच्छानेन सिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजत्| |३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రుగ్రాగాదిషు సత్సు జలౌకోభీ రుధిరం హరేత్| చిమిచిమాద్యన్వితం రక్తం శృంగతుంబైర్హరేత్| దేశాద్దేశాంతరం గచ్ఛదసృక్ ప్రచ్ఛానేన సిరయా వా హరేత్|
Adhikarana వాతరక్తే అంగగ్లాన్యాదౌ రక్తస్త్రావనిషేధః వాతరక్తే రక్తక్షయాత్ గంభీరశోథాదయః (౩-౪) · Śloka ౪
| అంగగ్లానౌ తు న స్రావ్యం రూక్షే వాతోత్తరే చ యత్||3|| గంభీరం శ్వయథుం స్తంభం కంపం స్నాయుసిరామయాన్| గ్లానిమన్యాంశ్చ వాతోత్థాన్ కుర్యాద్వాయురసృక్షయాత్||4||
| अङ्गग्लानौ तु न स्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत्||३|| गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्| ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद्वायुरसृक्षयात्||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అంగగ్లానౌ తు సత్యాం న సాధ్యం స్యాత్| తథా రూక్షే వాతోత్తరే చ యద్రక్తం తదపి న స్రావ్యం| రూక్షే సతి వాతచికిత్సితం సేవేత| నను, కస్మాద్రక్తస్రావో న విధీయతే ? ఇత్యాహ-వాయురసృక్క్షయాద్గంభీరశోఫాదీన్ కుర్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే విరేచ్యే స్నేహవిరేచనం (౫) · Śloka ౫
విరేచ్యః స్నేహయిత్వా తు స్నేహయుక్తైర్విరేచనైః| |5|
विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| |५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విరేచనయోగ్యః పురుషః స్నేహయిత్వా విరేచనద్రవ్యేః స్నేహయుతైర్విరేచనీయః|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికే పురాణం ఘృతం (౫) · Śloka ౫
వాతోత్తరే వాతరక్తే పురాణం పాయయేద్ఘృతం| ||5||
वातोत्तरे वातरक्ते पुराणं पाययेद्घृतम्| ||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాతోత్తరే వాతరక్తే పురాణం ఘృతం పాయయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికే శ్రావణ్యాదిఘృతం (౬) · Śloka ౬
శ్రావణీక్షీరకాకోలీక్షీరిణీజీవకైః సమైః| సిద్ధం సర్షభకైః సర్పిః సక్షీరం వాతరక్తనుత్||6||
श्रावणीक्षीरकाकोलीक्षीरिणीजीवकैः समैः| सिद्धं सर्षभकैः सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्||६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్రావణ్యాదిభిః ఋషభయుక్తైః కల్కీకృతైః సిద్ధం ఘృతం దుగ్ధయుక్తం వా వాతశోణితహృత్|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికే ద్రాక్షాదిఘృతం వాతరక్తే వాతాధికే గుడూచీసిద్ధణ్ క్షీరం వాతరక్తే వాతాధికే తైలపయః శర్కరామిశృణం (౭-౮) · Śloka ౮
ద్రాక్షామధూకవరిభ్యాం సిద్ధం వా ససితోపలం| ఘృతం పిబేత్తథా క్షీరం గుడూచీస్వరసే శృతం||7|| తైలం పయః శర్కరాం చ పాయయేద్వా సుమూర్చ్ఛితం| |8|
द्राक्षामधूकवरिभ्यां सिद्धं वा ससितोपलम्| घृतं पिबेत्तथा क्षीरं गुडूचीस्वरसे शृतम्||७|| तैलं पयः शर्करां च पाययेद्वा सुमूर्च्छितम्| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్రాక్షామధూకయోః క్వాథే సిద్ధం వా ఘృతం సశర్కరం పిబేత్| క్షీరం చ గుడూచీస్వరసే క్వథితం పిబేత్| తైలాది వా సమ్మిశ్రితం పాయయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికే బలాదిక్షీరం (౮-౯) · Śloka ౯
| బలాశతావరీరాస్నాదశమూలైః సపీలుభిః||8|| శ్యామైరండస్థిరాభిశ్చ వాతార్తిఘ్నం శృతం పయః| |9|
| बलाशतावरीरास्नादशमूलैः सपीलुभिः||८|| श्यामैरण्डस्थिराभिश्च वातार्तिघ्नं शृतं पयः| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలాదిభిః శృతం పయో వాతరుజానాశనం స్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికే దోషనులోమనం క్షీరం (౯) · Śloka ౯
| ధారోష్ణం మూత్రయుక్తం వా క్షీరం దోషానులోమనం||9||
| धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధారోష్ణం క్షీరం గోమూత్రయుక్తం వా దోషానులోమనం స్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తాధికే శతావర్యాదిక్వాథఃవాతరక్తే పిత్తాస్వదుతిక్తసిద్ధం ధృతం క్షీరం వా (౧౦) · Śloka ౧౦
పైత్తే పక్త్వా వరీతిక్తాపటోలత్రిఫలామృతాః| పిబేద్ధృతం వా క్షీరం వా స్వాదుతిక్తకసాధితం||10||
पैत्ते पक्त्वा वरीतिक्तापटोलत्रिफलामृताः| पिबेद्धृतं वा क्षीरं वा स्वादुतिक्तकसाधितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పైత్తే-పిత్తాధికే వాతశోణితే, శతావర్యాదీన్ పక్త్వా పిబేత్| స్వాదుతిక్తద్రవ్యైః సాధితం ఘృతం క్షీరం వా పిబేత్|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తాబహుదోషే విరేకార్థ ఏరండతైలం (౧౧) · Śloka ౧౧
క్షీరేణైరండతైలం చ ప్రయోగేణ పిబేన్నరః| బహుదోషో విరేకార్థే జీర్ణే క్షీరౌదనాశనః||11||
क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिबेन्नरः| बहुदोषो विरेकार्थे जीर्णे क्षीरौदनाशनः||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బహుదోషో నరో విరేకార్థమేరండతైలం క్షీరేణ పిబేత్| జీర్ణే తస్మిన్ క్షీరౌదనాశీ స్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తాదోషే హరీతకీ కషాయః,వాతరక్తే పిత్తాదోషే త్రివృతాచూర్ణం (౧౨) · Śloka ౧౨
కషాయమభయానాం వా పాయయేద్ధృతభర్జితం| క్షీరానుపానం త్రివృతాచూర్ణే ద్రాక్షారసేన వా||12||
कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम्| क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णे द्राक्षारसेन वा||१२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా, హరీతకీనాం క్వాథం ఘృతభర్జితం పాయయేత్| త్రివృతామూలచూర్ణం క్షీరానుపానం ద్రాక్షారసేన వా పాయయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తదోషే క్షీరబస్తయః వాతరక్తే పిత్తదోషేబస్తిప్రశంసా (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
నిర్హరేద్వా మలం తస్య సఘృతైః క్షీరబస్తిభిః| న హి బస్తిసమం కించిద్వాతరక్తచికిత్సితం||13|| విశేషాత్ప్యుపార్శ్వోరుపర్వాస్థిజఠరార్తిషు| |14|
निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः| न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्||१३|| विशेषात्प्युपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु| |१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా తస్య-వాతరక్తవతో, మలం క్షీరబస్తిభిర్ఘృతాన్వితైర్నిర్హరేత్| యస్మాద్బస్తితుల్యం నాన్యద్వాతరక్తచికిత్సితమస్తి| విశేషేణ పాథ్వాదిపీడాసు బస్తిర్హితః|
Adhikarana వాతరక్తే కఫాధికే ముస్తాదికథః (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
| ముస్తాధాత్రీహరిద్రాణాం పిబేత్క్వాథం కఫోల్బణే||14|| సక్షౌద్రం త్రిఫలాయా వా గుడూచీం వా యథాతథా| |15|
| मुस्ताधात्रीहरिद्राणां पिबेत्क्वाथं कफोल्बणे||१४|| सक्षौद्रं त्रिफलाया वा गुडूचीं वा यथातथा| |१५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముస్తాదీనాం క్వాథం మాక్షికాన్వితం కఫోత్తరే వాతశోణితే పిబేత్| త్రిఫలాయాః క్వాథం వా సమాక్షికం పిబేత్| సర్వేణ ప్రకారేణ గుడూచీం వా పిబేత్|
Adhikarana వాతరక్తేరక్తే కఫాధికే త్రిఫలాక్వాథః,వాతరక్తే కఫాధికే గుడూచీక్వాథాది వాతరక్తే కఫాధికే రక్తేస్నేహో వమనం రూక్షణం చ వాతరక్తే త్రిదోషజే శూలాన్వితే త్రిఫలాదికల్కః (౧౫-౧౮) · Śloka ౧౮
| యథార్హస్నేహపీతం చ వామితం మృదు రూక్షయేత్||15|| త్రిఫలావ్యోషపత్రైలాత్వక్క్షీరీచిత్రకం వచాం| విడంగం ం పిప్పలీమూలం లోమశాం వృషకం త్వచం||16|| ఋద్ధిం లాంగలికీం చవ్యం సమభాగాని పేషయేత్| కల్యే లిప్త్వాఽఽయసీం పాత్రీం మధ్యాహ్నే భక్షయేదిదం||17|| వాతాస్రే సర్వదోషేఽపి పరం శూలాన్వితే హితం| |18|
| यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्||१५|| त्रिफलाव्योषपत्रैलात्वक्क्षीरीचित्रकं वचाम्| विडङ्गम् ं पिप्पलीमूलं लोमशां वृषकं त्वचम्||१६|| ऋद्धिं लाङ्गलिकीं चव्यं समभागानि पेषयेत्| कल्ये लिप्त्वाऽऽयसीं पात्रीं मध्याह्ने भक्षयेदिदम्||१७|| वातास्रे सर्वदोषेऽपि परं शूलान्विते हितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యో యస్యార్హః స్నేహస్తం పీతవంతం కృతవమనం చ మృదు కృత్వా రూక్షయేత్| స0-త్రిఫలాదీని సమాంశాని జలేన పేషయేత్| పిష్ట్వా చ ప్రభాతే లౌహీం పాత్రీం లిప్త్వా మధ్యాహ్న ఇదం భక్షయేత్| ఏతచ్చ వాతరక్తే సర్వదోషేఽపి పరం శూలాన్వితే హితం|
Adhikarana వాతరక్తే త్రిదోషజే కోకిలాక్షకక్వాథః (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
| కోకిలాక్షకనిర్యూహః పీతస్తచ్ఛాకభోజినా||18|| కృపాభ్యాస ఇవ క్రోధం వాతరక్తం నియచ్ఛతి| |19|
| कोकिलाक्षकनिर्यूहः पीतस्तच्छाकभोजिना||१८|| कृपाभ्यास इव क्रोधं वातरक्तं नियच्छति| |१९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కోకిలాక్షభోజినా కోకిలాక్షకక్వాథః పీతో వాతరక్తం శమయతి| కృపాభ్యాసః క్రోధం యథా|
Adhikarana వాతరక్తే త్రిదోషజే లేలీతకీవసా (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
| పంచమూలస్య ధాత్ర్యా వా రసైర్లేలీతకీం వసాం||19|| ఖుడం సురూఢమప్యంగే బ్రహ్మచారీ పిబన్ జయేత్| |20|
| पञ्चमूलस्य धात्र्या वा रसैर्लेलीतकीं वसाम्||१९|| ख़ुडं सुरूढमप्यङ्गे ब्रह्मचारी पिबन् जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచమూలస్య రసైరామలకరసైర్వా లేలీతకీం వసాం బ్రహ్మచారీ పిబన్ శరీరే ఖుడం సుస్థిరీభూతమపి జయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే ఇత్యాభ్యంతరం కర్మం వాతరక్తే అతః పరం బాహ్యం (౨౦) · Śloka ౨౦
| ఇత్యాభ్యంతరముద్దిష్టం కర్మబాహ్యమతః పరం||20||
| इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टं कर्मबाह्यमतः परम्||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-ఏవం, అభ్యంతరం కర్మ-చికిత్సితముక్తం| స0-అతః పరం బాహ్యం కర్మోచ్యతే|
Adhikarana వాతరక్తే జ్వరదాహార్తౌ ఆరనాలతైలం (౨౧) · Śloka ౨౧
ఆరనాలాఢకే తైలం పాదసర్జరసం శృతం| ప్రభూతే ఖజితం తోయే జ్వరదాహార్తినుత్పరం||21||
आरनालाढके तैलं पादसर्जरसं शृतम्| प्रभूते ख़जितं तोये ज्वरदाहार्तिनुत्परम्||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాంజికస్యాఢకే తైలం చతుర్థభాగసర్జరసం పక్వం ప్రభూతే జలే మథితం పరం జ్వరదాహార్తినుత్|
Adhikarana వాతరక్తే రూజాయాం పిండతైలం (౨౨) · Śloka ౨౨
సమధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠం ససర్జరససారివం| పిండతైలం తదభ్యంగాద్వాతరక్తరుజాపహం||22||
समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्| पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పూర్వోక్తం తైలం పక్వం సహ మధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠాసర్జరససారివాభిరావాపరూపాభిర్వర్తతే యత్తదేవభూతం సత్పిండతైలముచ్యతే| తచ్చాభ్యంగాద్వాతరక్తరుజాహరం|
Adhikarana వాతరక్తే రూజాయాం దశమూలశృతక్షీరేణ పరిషేకః,వాతరక్తే రూజాయాం కోష్ణసర్పిషా (౨౩) · Śloka ౨౩
దశమూలశృతం క్షీరం సద్యః శూలనివారణం| పరిషేకోఽనిలప్రాయే తద్వత్కోష్ణేన సర్పిషా||23||
दशमूलशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्| परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा||२३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దశమూలేన క్షీరం సిద్ధం శీఘ్రమేవ శూలహృత్, పరిషేకేణేత్యర్థాదవగమ్యతే| అత ఏవాహ-పరిషేకోఽనిలప్రాయే| తథేవ కోష్ణేన సర్పిషా-ఘృతేన, హితః|
Adhikarana వాతరక్తే స్తంభాద్యార్తే మధురసిద్ధస్నేహైః పరిషేకః (౨౪) · Śloka ౨౪
స్నేహైర్మధురసిద్ధైర్వా చతుర్భిః పరిషేచయేత్| స్తంభాక్షేపకశూకార్తం కోష్ణైర్దాహే తు శీతలైః||24||
स्नेहैर्मधुरसिद्धैर्वा चतुर्भिः परिषेचयेत्| स्तम्भाक्षेपकशूकार्तं कोष्णैर्दाहे तु शीतलैः||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా స్తంభాదిభిరార్తం నరం చతుర్భిర్మధురద్రవ్యసాధితైః స్నేహైః కోష్ణైః పరిషేచయేత్| దాహే పునస్తైరేవ శీతైః పరిషేచయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే స్తంభాద్యార్తేగవ్యాదిక్షీరైః (౨౫) · Śloka ౨౫
తద్వద్గవ్యావికచ్ఛాగైః క్షీరైస్తైలవిమిశ్రితైః| |25|
तद्वद्गव्याविकच्छागैः क्षीरैस्तैलविमिश्रितैः| |२५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథవా, గవ్యావికచ్ఛాగైః క్షీరైస్తైలవిమిశ్రితైః కోష్ణైః స్తంభాక్షేపకశూలార్తం తద్వత్-ప్రాగ్వత్, పరిషేచయేత్| దాహే పునరేతైరేవ క్షీతైః పరిషేచయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే స్తంభాద్యార్తేజీవనీయక్వాథైఃవాతరక్తే స్తంభాలఘుపంచమూలక్వాథైః (౨౫) · Śloka ౨౫
| నిఃక్వాథైర్జీవనీయానాం పంచమూలస్య వా లఘోః||25||
| निःक्वाथैर्जीवनीयानां पञ्चमूलस्य वा लघोः||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవనీయానాం ద్రవ్యాణాం నిఃక్వాథైర్లఘోర్వా పంచమూలస్య క్వాథైః కోష్ణైః స్తంభాద్యార్తం పరిషేచయేత్| దాహే తు శీతలైః|
Adhikarana వాతరక్తే స్తంభద్యార్తేద్రాక్షేక్షురసాద్యైః (౨౬) · Śloka ౨౬
ద్రాక్షేక్షురసమద్యాని దధిమస్త్వమ్లకాంజికం| సేకార్థం తండులక్షౌద్రశర్కరాంభశ్చ శస్యతే||26||
द्राक्षेक्षुरसमद्यानि दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकम्| सेकार्थं तण्डुलक्षौद्रशर्कराम्भश्च शस्यते||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దాహే ద్రాక్షారస ఇక్షురస మద్యాని దధిమస్త్వమ్లకాంజికం సేకార్థం శస్యతే| తథా, తండులాంభః క్షౌద్రాంభః శర్కరాంభశ్చ సేకార్థం శస్యతే|
Adhikarana వాతరక్తే దాహరూక్ల్కమేషు ప్రియనారీస్పర్శః (౨౭) · Śloka ౨౭
ప్రియాః ప్రియంవదా నార్యశ్చందమార్ద్రకరస్తనాః| స్పర్శశీతాహ్ సుఖస్పర్శా ఘ్నంతి దాహం రుజం క్లమం||27||
प्रियाः प्रियंवदा नार्यश्चन्दमार्द्रकरस्तनाः| स्पर्शशीताह् सुखस्पर्शा घ्नन्ति दाहं रुजं क्लमम्||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నార్యః ప్రియాః-వల్లభాః, ప్రియవచసశ్చందనోనార్ద్రాః కరాః స్తనాశ్చ యాసాం తాం ఏవంవిధాః స్పర్శేన శీతాః సుఖస్పర్శాశ్చ్ దాహం [ రుజం ] క్లమం చ ఘ్నంతి|
Adhikarana వాతరక్తే సరాగాదికే ప్రపౌండరీకాదిలేపః (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
సరాగే సరుజే దాహే రక్తం హృత్వా ప్రలేపయేత్| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాదార్వీమధుకచందనైః||28|| సితోపలైరకాసక్తుమసూరోశీరపద్మకైః| లేపో రుగ్దాహవీసర్పరాగశోఫనిబర్హణః||29||
सरागे सरुजे दाहे रक्तं हृत्वा प्रलेपयेत्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठादार्वीमधुकचन्दनैः||२८|| सितोपलैरकासक्तुमसूरोशीरपद्मकैः| लेपो रुग्दाहवीसर्परागशोफनिबर्हणः||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దాహే సరాగే సతి రక్తం హృత్వా ప్రపౌండరీకాదిభిర్లేపః కార్యః| స చ లేపో రుగ్దాహాదినిబర్హణః| దార్వీ-దారుహరిద్రా| మధుకం-యష్టీమధు| సితోపలా-శర్కరా| ఏరకాసక్తుః-ఏరకాబీజసక్తుః|
Adhikarana వాతరక్తే శూలే వారంధసిద్ధః కృశరో ఉపనాహనం (౩౦) · Śloka ౩౦
వాతఘ్నైః సాధితః స్నిగ్ధః కృశరో ముద్గపాయసః| తిలసర్షపపిండైశ్చ శూలఘ్నముపనాహనం||30||
वातघ्नैः साधितः स्निग्धः कृशरो मुद्गपायसः| तिलसर्षपपिण्डैश्च शूलघ्नमुपनाहनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృశరః-తిలముద్గాదికృతో, వాతఘ్నైః సాధితో ముద్రపాయసో-ముద్రక్షీరే యో మిశ్రితః, తిలసర్షపపిండైశ్చైతదుపనాహనం శూలఘ్నం|
Adhikarana వాతరక్తే స్తంభాదికే ఔదకాదివేసవారాః వాతరక్తే స్తంభాఔదకాదివసా (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
ఔదకప్రసహానూపవేసవారాః సుసంస్కృతాః| జీవనీయౌషధైః స్నేహయుక్తాః స్యురుపనాహనే||31|| స్తంభతోదరుగాయామశోఫాంగగ్రహనాశనాః| జీవనీయౌషధైః సిద్ధా సపయస్కా వసాఽపి వా||32||
औदकप्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्कृताः| जीवनीयौषधैः स्नेहयुक्ताः स्युरुपनाहने||३१|| स्तम्भतोदरुगायामशोफाङ्गग्रहनाशनाः| जीवनीयौषधैः सिद्धा सपयस्का वसाऽपि वा||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఔదకాద్యా జీవనీయౌషధైః సాధితాః స్నేహయుక్తాః సుసంస్కృతా ఉపనాహేన స్తంభాదినాశనాః స్యుః| అథవా, ఔదకాదీనాం వసా జీవనీయౌషధైః సిద్ధా సపయస్కా స్తంభాదినాశనా స్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే స్తంభాద్యార్తే ఘృతాదిలేపః వాతరక్తే స్తంభా భృష్టతిలలేపః (౩౩) · Śloka ౩౩
ఘృతం సహచరాన్మూలం జీవంతీ ఛాగలం పయః| లేపః పిష్టాస్తిలాస్తద్వద్భృష్టాః పయసి నివృతాః||33||
घृतं सहचरान्मूलं जीवन्ती छागलं पयः| लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निवृताः||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సహచరజీవంతీమూలకల్కో ఘృతచ్ఛాగపయోమిశ్రో లేప ఉపయోగీ భవతి| పిష్టాస్తిలా భృష్టాః-భజితాః, పయసి-క్షీరే, నివృతాః-ప్రక్షిప్తాః, తద్వత్-ప్రాగ్వత్ ప్రలేపే యోజ్యాః|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికేధికే శూలే ఉమైరండ్లేపౌ (౩౪) · Śloka ౩౪
క్షారప్రిష్టక్షుమాం లేపమేరండస్య ఫలాని వా| కుఘార్చ్ఛూలనివృత్త్యర్థం శతాహ్వాం వాఽనిలేఽధికే||34||
क्षारप्रिष्टक्षुमां लेपमेरण्डस्य फलानि वा| कुघार्च्छूलनिवृत्त्यर्थं शताह्वां वाऽनिलेऽधिके||३४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షుమాం-అతసీం, క్షీరేణ పిష్టామధికేఽనిలే శూలనివృత్యర్థం లేపం కుర్యాత్| యద్వా, ఏరండస్య ఫలాని క్షీరపిష్టాని శూలనివృత్త్యర్థం లేపం కుర్యాత్| యద్వా, శతపుష్పాం క్షీరే పిష్ట్వా శూలనివృత్త్యర్థం లేపం కుర్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికేమూత్రాదిపవ్కం ఘృతం అమ్యంజనం (౩౫) · Śloka ౩౫
మూత్రక్షారసురాపక్వం ఘృతమభ్యంజనే హితం| |35|
मूत्रक्षारसुरापक्वं ग़ृतमभ्यञ्जने हितम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూత్రాదిభిః సిద్ధం ఘృతమధికేఽనిలేఽభ్యంజనే హితం|
Adhikarana వాతరక్తే వాతాధికే సిద్ధం శుక్తం సేకాభ్యంగే (౩౬) · Śloka ౩౬
| సిద్ధం సమధు శుక్తం వా సేకాభ్యంగే|35| |36|
| सिद्धं समधु शुक्तं वा सेकाभ्यङ्गे|३५| |३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్తం-చుక్రం, సిద్ధం సమాక్షికం సేకే పరిషేకేఽభ్యంగే చ హితం||36||
Adhikarana వాతరక్తేరక్తే కఫోత్తరే శూలే గృహధూమాదిలేపః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| కఫోత్తరే||35|| గృహధూమో వచా కుష్ఠం శతాహ్వా రజనీద్వయం| ప్రలేపః శూలనుద్వాతరక్తే|36|
| कफोत्तरे||३५|| गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम्| प्रलेपः शूलनुद्वातरक्ते|३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫోత్తరే వాతరక్తే గృహధూమాదిప్రలేపో హితో భవతి| శతాహ్వా-శతపుష్పా| రజనీద్వయం-హరిద్రే ద్వే|
Adhikarana వాతరక్తే వాతరక్తేకఫోత్తరే మధుశిప్రుబీజలేపః (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
| వాతకఫోత్తరే||36|| మధుశిగ్రోర్హితం తద్వద్బీజం ధాన్యామ్లసంయుతం| |37|
| वातकफोत्तरे||३६|| मधुशिग्रोर्हितं तद्वद्बीजं धान्याम्लसंयुतम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతకఫోత్తరే వాతరక్తే మధుశిగ్రోర్బీజం కాంజికసంయుక్తం తద్వత్-ప్రలేపే హితం|
Adhikarana వాతరక్తే వాతరక్తే అమ్లైః సేచనం (౩౭) · Śloka ౩౭
| ముహూర్తలిప్తమమ్లైశ్చ సించేద్వాతకఫోత్తరే||37||
| मुहूर्तलिप्तमम्लैश्च सिञ्चेद्वातकफोत्तरे||३७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతకఫోత్తరే వాతరక్తే ముహూర్తలిప్తమర్థాదేవ కాంజికపిష్టమధుశిగ్రుబీజేన లిప్తమమ్లైః-శుక్తాదిభిః, సించేత్|
Adhikarana వాతరక్తే ఉత్తానే లేపాదయః (౩౮) · Śloka ౩౮
ఉత్తానం లేపనాభ్యంగపరిషేకావగాహనైః| |38|
उत्तानं लेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్తానం వాతరక్తం లేపాదిభిరాచరేత్-చికిత్సేత్|
Adhikarana వాతరక్తే గంభీరే లేపాదయః (౩౮) · Śloka ౩౮
| విరేకాస్థాపనస్నేహపానైర్గంభీరమాచరేత్||38||
| विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గంభీరం వాతశోణితం విరేకాదిభిరాచరేత్|
Adhikarana వాతరక్తే వాతరక్తేష్లేష్మోత్తరే కోష్ణా లేపాద్యాః శీతలేపనాద్యౌర్విదాహాదివృద్ధి (౩౯) · Śloka ౩౯
వాతశ్లేష్మోత్తరే కోష్ణా లేపద్యాస్తత్ర శీతలైః| విదాహశోఫరుక్కండూవివృద్ధిః స్తంభనాద్భవేత్||39||
वातश्लेष्मोत्तरे कोष्णा लेपद्यास्तत्र शीतलैः| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతశ్లేష్మోత్తర ఉత్తానే వాతశోణితే లేపాద్యాః కోష్ణా హితాః| తత్ర-తస్మిన్ వాతశ్లేష్మోత్తరే, శీతలైర్లేపనైః స్తంభనాత్ విదాహాదీనాం వివృద్భిర్భవతి|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తరక్తోత్తరే హిమాలే పాద్యాః ఉష్ణైః ల్పోషాదయః (౪౦) · Śloka ౪౦
పిత్తరక్తోత్తరే వాతరక్తే లేపాదయో హిమాః| ఉష్ణైః ప్లోషోషరుగ్రాగస్వేదావదరణోద్భవః||40||
पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||४०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతరక్తే పిత్తరక్తోత్తరే హిమాః శీతా లేపాదయో హితాః| తత్ర పిత్తరక్తోత్తరే వాతరక్త ఉష్ణైర్లేపైః ప్లేషాదయో భవంతి|
Adhikarana వాతరక్తే మధుయష్టీతైలం (౪౧-౪౪) · Śloka ౪౪
మధుయష్ట్యాః పలశతం కషాయే పాదశేషితే| తైలాఢకం సమక్షీరం పచేత్కల్కైః పలోన్మితైః||41|| స్థిరాతామలకీదూర్వాపయస్యాభీరుచందనైః| లోహహంసపదీమాంసీద్విమేదామధుపర్ణిభిః||42|| కాకోలీక్షీరకాకోలీశతపుష్పర్ద్ధిపద్మకైః| జీవకర్షభజీవంతీత్వక్ఽఽపత్రనఖవాలకైః||43|| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాసారివైంద్రీవితున్నకైః| చతుష్ప్రయోగం వాతసృక్ఽఽపిత్తదాహజ్వరార్తినుత్||44||
मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते| तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः||४१|| स्थिरातामलकीदूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| लोहहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः||४२|| काकोलीक्षीरकाकोलीशतपुष्पर्द्धिपद्मकैः| जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्ऽऽपत्रनख़वालकैः||४३|| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातसृक्ऽऽपित्तदाहज्वरार्तिनुत्||४४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధుయష్ట్యాః పలశతం క్వాథకల్పనయా క్వథితం తస్మింకషాయే పాదశేషితే చతుర్భాగావశిష్టే తైలస్యాఢకం సమక్షీరమాఢకప్రమాణేన క్షీరేణ తుల్యం స్థిరాదిభిః పలోన్మితైః కల్కీకృతైర్యుక్తం పచేత్| తత్తైలం చతుష్ప్రయోగం-పానే నస్యేఽనువాసనే బస్తౌ చ యోజితం, వాతాసృగాదీనామర్తినుద్భవేత్| స్థిరా-శాలిపర్ణీ| తామలకీ-భూధాత్రీ| పయస్యా-అర్కపుష్పీ| అభీరుః-శతావరీ| లోహం-అగరు| హంసపదీ-కీటమారీ| మధుపర్ణీ-గుడూచీ| ఐంద్రీ-విశాలా| వితున్నకం-పరిపేలవం|
Adhikarana వాతరక్తే బలాతైలం (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
బలాకషాయకల్కాభ్యాం తైలం క్షీరసమం పచేత్| సహస్రశతపాకం తద్వాతాసృగ్వాతరోగనుత్||45|| రసాయనం ముఖ్యతమమింద్రియాణాం ప్రసాదనం| జీవనం బృహణం స్వర్యం శుక్రాసృగ్దోషనాశనం||46||
बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्| सहस्रशतपाकं तद्वातासृग्वातरोगनुत्||४५|| रसायनं मुख़्यतममिन्द्रियाणां प्रसादनम्| जीवनं बृहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्||४६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలాకషాయేణ కల్కేన చ తైలం క్షీరేణ సమం తుల్యం పచేత్| తత్-తైలం, సహస్రపాకం శతపాకం వా వాతశోణితవాతరోగహరం| తథా, ముఖ్యతమం-శ్రేష్ఠం, తద్రసాయనమింద్రియాణాం-చక్షురాదీనాం, ప్రసాదనం-ప్రసాదజనకం| జీవనం-ప్రాణధారణం| బృంహణం-ఉపచయకరం| స్వర్యం-స్వరకరం| శుక్రాసృగ్దోషాణాం నాశనం|
Adhikarana వాతరక్తే మార్గసంరోధాత్కుపిఏ వాతే ఆఢ్చవాతోక్తం కర్మ, తతః స్నేహనాది (౪౭-౪౮) · Śloka ౪౮
కుపితే మార్గసంరోధాన్మేదసో వా కఫస్య వా| అతివృద్ధ్యాఽనిలే శస్తం నాదౌ స్నేహనబృంహణం||47|| కృత్వా తత్రాఢ్యవాతోక్తం వాతశోణితికం తతః| భేషజం స్నేహనం కుర్యాద్యచ్చ రక్తప్రసాదనం||48||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्ध्याऽनिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्||४७|| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనిలే-వాతే, మేదసోఽతివృద్ధ్యా కఫస్య వాఽతివృద్ధ్యా మార్గసంరోధాత్ కారణాత్ కుపితే స్నేహనబృంహణమౌషధమాదౌ న శస్తం| తత్ర-మేదసావృతే కఫావృతే వా వాతే, ఆఢ్యవాతోక్తం యచ్చికిత్సితముక్తం తత్కార్యం| తతః-అనంతరం, వాతశోణితికం స్నేహనం భేషజం కుర్యాత్| యచ్చాపి రక్తస్య ప్రసాదనం తదపి కుర్యాత్| వాతశోణితచికిత్సితముక్త్వా ప్రాణాదిచికిత్సామాహ-
Adhikarana ప్రాణాద్యావృతవాతరక్తేచికిత్సా (౪౯) · Śloka ౪౯
ప్రాణాదికోపే యుగపద్యథోద్దిష్టం యథామయం| యథాసన్నం చ భైషజ్యం వికల్ప్యం స్యాద్యథాబలం||49||
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नं च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||४९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణాదీనాం పంచానాం యుగపత్-తుల్యకాలం కోపే, యథోద్దిష్టం-యథోక్తవాతవ్యాధిచికిత్సానతిక్రమేణ, యథామయం-ప్రాణాదికోపజనితరోగాద్యపేక్షయా, యథాసన్నం-ప్రాణాదీనామన్యతమమాసన్నమనతిక్రమ్య, యస్మిన్నేవ రోగే య ఏవ ప్రాణాదీనామన్యతమ ఆసన్నస్తమేవ చికిత్సేత్| యథాబలం-బలానతిక్రమేణ, ప్రాణాదీనామన్యతమస్య బలినః పూర్వప్రతీకారం కుర్యాత్| ఇత్యేవమత్ర భైషజ్యం-ఔషధం, వికల్ప్యం-వికల్పనీయం, స్యాత్-భవేత్|
Adhikarana వాతే సామే స్వేదాదయః (౫౦) · Śloka ౫౦
నీతే నిరామతాం సామే స్వేదలంఘనపాచనైః| రూక్షైశ్చాలేపసేకాద్యైః కుర్యాత్కేవలవాతనుత్||50||
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्घनपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||५०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సామే వాతే స్వేదాదిభిస్తథా రూక్షైః సేకలేపాదిభిర్నిరామతాం నీతే పశ్చాత్ కేవలవాతనుత్-శుద్ధవాతచికిత్సితం, కుర్యాత్|
Adhikarana శోషాదయో వాతరక్తేరోగా నవాః సాధ్యాః (౫౧-౫౩) · Śloka ౫౩
శోషాక్షేపణసంకోచస్తంభస్వపనకంపనం| హనుస్రంసోఽర్దితం ఖాంజ్యం పాంగుల్యం ఖుడవాతతా||51|| సంధిచ్యుతిః పక్షవధో మేదోమజ్జాస్థిగా గదాః| ఏతే స్థానస్య గాంభీర్యాత్సిధ్యేయుర్యత్నతో నవాః||52|| తస్మాజ్జయేన్నవానేతాన్ బలినో నిరుపద్రవాన్| |53|
शोषाक्षेपणसङ्कोचस्तम्भस्वपनकम्पनम्| हनुस्रंसोऽर्दितं ख़ाञ्ज्यं पाङ्गुल्यं ख़ुडवातता||५१|| सन्धिच्युतिः पक्षवधो मेदोमज्जास्थिगा गदाः| एते स्थानस्य गाम्भीर्यात्सिध्येयुर्यत्नतो नवाः||५२|| तस्माज्जयेन्नवानेतान् बलिनो निरुपद्रवान्| |५३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శోషః-అంగశోషః| ఆక్షేపణం-ఆయామః| సంకోచః-అంగావయవానాం| స్తంభో-దండవత్ స్తబ్ధతా| స్వపనం-అచైతన్యం| కంపనం-వేపథుః| హనుస్రంసో-హనుభ్రంశః| అర్దిత్తం-వాయునా వక్రీకృతం వక్రార్ధం| ఖాంజ్యం-ఖంజతా| పాంగుల్యం-పంగుతా| ఖుడవాతో-వాతశోణితం| సంధిచ్యుతిః-స్థానాద్భ్రంశః| పక్షవధః-పక్షాఘాతః| తథా, యే గదాః-రోగాః, మేదఆదిస్థానస్థా భవంతి త ఏతే స్థానస్య గాంభీర్యభావేన జాతా నవాః-అచిరకాలోత్పన్నాః, యత్నతః సిధ్యేయుః, బలినః పుంసః| తస్మాదేతాన్ శోషాదీన్ నిరుపద్రవాన్ [ నవాన్- ] శీఘ్రజన్మనో, జయేత్-చికిత్సేత్|
Adhikarana వాతే పిత్తావృతే పర్యాయేణ శీతోష్ణా క్రియా వాతే పిత్తావృతే జీవనీయం సర్పిః ధన్వమాంసాది చ (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
| వాయౌ పిత్తావృతే శీతాముష్ణాం చ బహుశః క్రియాం||53|| వ్యత్యాసాద్యోజయేత్సర్పిర్జీవనీయం చ పాయయేత్| ధన్వమాంసం యవాః శాలిర్విరేకః క్షీరవాన్ మృదుః||54||
| वायौ पित्तावृते शीतामुष्णां च बहुशः क्रियाम्||५३|| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवाः शालिर्विरेकः क्षीरवान् मृदुः||५४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాయౌ పిత్తావృతే వ్యత్యాసాత్-పర్యాయేణ, శీతాముష్ణాం చ క్రియాం బఃఉశః-శతశో, యోజయేత్| తథా, జీవనీయం సర్పిస్తమాతురం పాయయేత్| అత్ర చ పిత్తావృతే వాయౌ ధన్వమాంసం-జాంగలం పిశితం, యోజ్యం| యవాః శాలయశ్చ, తథా క్షీరవాన్-క్షీరయుక్తో, మృదుర్విరేకో యోజ్యః|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తా సక్షీరా బస్తయోఽను వాసనం చ (౫౫) · Śloka ౫౫
సక్షీరా బస్తయః క్షీరం పంచమూలబలాశృతం| కాలేఽనువాసనం తైలైర్మధురౌషధసాధితైః||55||
सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः||५५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్రాపి పిత్తావృతే వాయౌ బస్తయః సక్షీరా యోజ్యాః| పంచమూలం-మహత్, తేన బలాసహితేన శృతం క్షీరం ప్రయోక్తవ్యం| కాలే-యథావసరమనువాసనయోగ్యే, మధురౌషధసాధితైస్తైలైరనువాసనం దేయం|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తా మధుయష్టీతైలాదినా సేచనం (౫౬) · Śloka ౫౬
యష్టీమధుబలాతైలఘృతక్షీరైశ్చ సేచనం| పంచమూలకషాయేణ వారిణా శీతలేన వా||56||
यष्टीमधुबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||५६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధుయష్టితైలేన బలాతైలేన ఘృతేన క్షీరేణ చ సేచనం హితం| పంచమూలస్య కషాయేణ-క్వాథేన, వా శీతలేన వారిణా పిత్తావృతే వాతే సేచనం యోజ్యం|
Adhikarana వాతరక్తేకఫావృతే యవాన్నాది స్వేదనిరూహాదయః పురాణ ఘృతాది చ (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
కఫావృతే యవాన్నాని జాంగలా మృగపక్షిణః| స్వేదాస్తీక్ష్ణా నిరూహాశ్చ వమనం సవిరేచనం||57|| పురాణసర్పిస్తైలం చ తిలసర్షపజం హితం| |58|
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||५७|| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| |५८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫావృతే యవాన్నాని హితాని| జాంగలా మృగాః పక్షిణశ్చ తథా స్వేదా హితాః| తీక్ష్ణా నిరూహాః-ఆస్థాపనవిశేషాశ్చ| తీక్ష్ణం వమనం సవిరేచనం హితం| పురాణం చ సర్పిః, తిలసర్షపజం చ తైలం హితం|
Adhikarana వాతే కఫావృతే ఆదౌ పిత్తజయః (౫౮) · Śloka ౫౮
| సంసృష్టే కఫపిత్తాభ్యాం పిత్తమాదౌ వినిర్జయేత్||58||
| संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫపిత్తాభ్యాం ద్వాభ్యాం సంసృష్టే వాత ఆదావేవ పిత్తం వినిర్హరేత్| పశ్చాత్ కఫం వాతయుక్తం జయేత్|
Adhikarana వాతే రక్తావృతే వాతరక్తేశోణితికీక్రియా (౫౯) · Śloka ౫౯
కారయేద్రక్తసంసృష్టే వాతశోణితికీం క్రియాం| |59|
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| |५९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తసంసృష్టే వాతే వాతశోణితికీం క్రియాం కారయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే మాంసావృతే స్వేదాదయః (౫౯) · Śloka ౫౯
| స్వేదాభ్యంగరసాః క్షీరం స్నేహో మాంసావృతే హితం||59||
| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहो मांसावृते हितम्||५९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసావృతే స్వేదాభ్యంగమాంసరసాః క్షీరం స్నేహశ్చ యథాయోగమేతద్ధితం|
Adhikarana వాతరక్తే అస్థింజ్జస్థే స్వేదాదయః,వాతరక్తే రేతసావృతే శుక్రస్థవాతోక్తం (౬౦) · Śloka ౬౦
ప్రమేహమేదోవాతఘ్నమాఢ్యవాతే భిషగ్జితం| మహాస్నేహోఽస్థిమజ్జస్థే పూర్వోక్తం రేతసాఽఽవృతే||60||
प्रमेहमेदोवातघ्नमाढ्यवाते भिषग्जितम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसाऽऽवृते||६०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆఢ్యవాతే-మేదసాఽఽవృతే వాయౌ, ప్రమేహనం మేదోఘ్నం వాతఘ్నం చ భిషగ్జితం-ఔషధం, హితం| స0-అస్థిమజ్జస్థే వాతే మహస్నేహో-ఘృతమజ్జావసాతైలైః సిద్ధో, యద్వా నారాయణాదిర్హితః| రేతసాఽఽవృతే పూర్వోక్తం-వాతవ్యాధౌ శుక్రస్తవాతోక్తం (హృ. చి. అ. 21|20) , హితం|
Adhikarana వాతరక్తే అన్నావృతే పాచనీయాది (౬౧) · Śloka ౬౧
అన్నావృతే పాచనీయం వమనం దీపనం లఘు| |61|
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लघु| |६१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నేనావృతే పాచనీయమౌషధం వమనం హితం| దీపనీయం-ఆగ్నేయం, యదౌషధం లఘు చ-ప్రకృత్యా, తత్సర్వం హితం|
Adhikarana వాతరక్తే మూత్రావృతే మూత్రలాది (౬౧) · Śloka ౬౧
| మూత్రావృతే మూత్రలాని స్వేదాశ్చోత్తరబస్తయః|61|
| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरबस्तयः|६१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూత్రేణావృతే వాతే మూత్రలాని-త్రపుసాదీని, స్వేదాశ్చోత్తరబస్తయోః హితాః|
Adhikarana వాతరక్తే పురీషావృతే ఏరండతైలాది (౬౧) · Śloka ౬౧
ఏరండతైలం వర్చఃస్థే బస్తిస్నేహాశ్చ మేదినః| ||61||
एरण्डतैलं वर्चःस्थे बस्तिस्नेहाश्च मेदिनः| ||६१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వర్చసాఽఽవృతే వాత ఏరండతైలం బస్తయశ్చ స్నేహాశ్చ మేదినో హితాః|
Adhikarana వాతరక్తే వాతే సర్వకుష్ఠేషు స్థానావృతే కఫాపిత్తావిరూద్ధం వాతాధికేనులోమనం స్త్రోతః శుద్ధికరం బస్తివిరేచనం రసాయనాని శిలాజతు ఇత్యాది (౬౨-౬౬) · Śloka ౬౬
| కఫపిత్తావిరుద్ధం యద్యశ్చ వాతానులోమనం||62|| సర్వస్థానావృతేఽప్యాశు తత్కార్యం మాతరిశ్వని| అనభిష్యంది చ స్నిగ్ధం స్రోతసాం శుద్ధికారణం||63|| యాపనా బస్తయః ప్రాయో మధురాః సానువాసనాః| ప్రసమీక్ష్య బలాధిక్యం మృదు కార్యం విరేచనం||64|| రసాయనానాం సర్వేషాముపయోగః ప్రశస్యతే| శిలాహ్వస్య విశేషేణ పయసా శుద్ధగుగ్గులోః||65|| లేహో వా భార్గవస్తద్వదేకాదశసితాశితః| |66|
| कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्||६२|| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्||६३|| यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्||६४|| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः||६५|| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशितः| |६६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వస్థానావృతే మాతరిశ్వని-వాయౌ, ఆశు-శీఘ్రమేవ, యదౌషధం కఫపిత్తయోరవిరుద్ధం వాతస్య చానులోమనం తత్కార్యం|స0-తస్మిన్ సర్వధాత్వావృతే మాతరిశ్వని యదనభిష్యంది స్నిగ్ధం స్రోతసాం యచ్ఛుద్ధికరం తత్సర్వమన్నపానౌషధం యోజ్యం| యాపనసంజ్ఞా బస్తయో బాహుల్యేన మధురాః సానువాసనాః-స్నేహబస్తయశ్చ, హితాః| బలస్యాధిక్యం ప్రసమీక్ష్య-బుద్ధ్వా, మృదు విరేచనం హితం| సర్వేషాం రసాయనప్రయోగాణాముపయోగః ప్రశస్యతే| తథా శుద్ధస్య గుగ్గులోః ప్రయోగః, భార్గవో లేహో-బ్రాహ్మరసాయనోక్తశ్చ్యవనప్రాశో వా, తద్వదేకాదశసితాశితో-బ్రాహ్మరసాయనోక్తః (?), ప్రశస్యతే|
Adhikarana వాతరక్తే అపానే ఆవృతే దీపనాది (౬౬-౬౭) · Śloka ౬౭
| అపానే త్వావృతే సర్వం దీపనం గ్రాహి భేషజం||66|| వాతానులోమనం కార్యం మూత్రాశయవిశోధనం| |67|
| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||६६|| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्| |६७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపానే వాయౌ యేనకేనచిదావృతే సర్వం భేషజం దీపనం-అగ్నేః, గ్రాహి-సంగ్రహణం, వాతస్యానులోమనం మూత్రాశయస్య-బస్తేః, విశోధనం తత్సర్వం కార్యం|
Adhikarana వాతరక్తే ప్రాణాదావావృత్తే సర్వకుష్ఠేషు ం విచార్య (౬౭-౬౮) · Śloka ౬౮
| ఇతి సంక్షేపతః ప్రఓక్తమావృతానాం చికిత్సితం||67|| ప్రాణాదీనాం భిషక్కుర్యాద్వితర్క్య స్వయమేవ తత్| |68|
| इति सङ्क्षेपतः प्रओक्तमावृतानां चिकित्सितम्||६७|| प्राणादीनां भिषक्कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| |६८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-అనంతరోక్తేన ప్రకారేణ, ఆవృతానాం సంక్షేపతశ్చికిత్సితం-ఔషధం, ప్రోక్తం| యత్ ప్రాణాదీనాం పంచానామావృతానాం చికిత్సితం తత్-పూర్వోక్తం, భిషక్ స్వయమేవ వితర్క్య-విచార్య, కుర్యాత్|
Adhikarana వాతరక్తే ఉదానే ఆవృతే ఊర్ధ్వం యోజయేత్వాతరక్తే అపానే ఆవృతే అనులోమనం వాతరక్తే సమానే అవృతే శమనం వాతరక్తే వ్యానే ఆవృతే రిధాయోజయేత్ వాతరక్తే ప్రాణవాయోశ్చతుర్భో రక్షణీయత్వం వాతరక్తే ఏవమావృతవాతాధికేనాం స్వస్థాననయనమ (౬౮-౭౦) · Śloka ౭౦
| ఉదానం యోజయేదూర్ధ్వమపానం చానులోమయేత్||68|| సమానం శమయేద్విద్వాంస్త్రిధా వ్యానం తు యోజయేత్| ప్రాణో రక్ష్యశ్చతుర్భ్యోఽపి తత్స్థితౌ దేహసంస్థితిః||69|| స్వం స్వం స్థానం నయేదేవం వృతాన్ వాతాన్ విమార్గగాన్| |70|
| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||६८|| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानं तु योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः||६९|| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्| |७०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉదానాఖ్యం వాయుమూర్ధ్వమేవ యోజయేత్-యతోఽసౌ సదైవోర్ధ్వగామీ, తథా ప్రయతేత యథోర్ధ్వగామీ భవతి| అపానాఖ్యం చానిలమనులోమయేత్-అధోగతిర్హ్యయం సదైవ సమీరణస్తస్మాదధోగమనం యథాఽస్య సంపద్యేత తథా చికిత్సితం కార్యమిత్యర్థః| సమానాఖ్యం వాయుం విద్వాన్ వైద్యో వాతఘ్నైరౌషధైః శమయేత్| అయమభిప్రాయో గ్రంథకృతః-కిల నాస్యోర్ధ్వగామితా నైవాధోగామితా యథా సంపద్యతే తథా చికిత్సితం హితం, కిం తర్హి స్వస్థానప్రతిపత్తిరేవేత్యేవం చికిత్సా కార్యేతి| వ్యానాఖ్యం తు వాయుం త్రిధా యోజయేత్-ఊర్ధ్వాధోమధ్యగమనం యథాఽస్య శరీరే సంపద్యతే తథా చికిత్సా కార్యేతి| తథా, ప్రాణో వాయుశ్చతుర్భ్యోఽపి-ఉదానాపానసమానవ్యానేభ్యోఽపి, సర్వప్రయత్నేన రక్ష్యః-య్థోదానాదిభిర్నాస్య బాధా సంపద్యతే తథా చికిత్సా కార్యేత్యర్థః| యతస్తస్య-ప్రాణస్య, స్థితౌ సత్యాం దేహస్య-శరీరస్య, సంస్థితిః-జీవనం భవతి, ప్రాణం వినా న జీవతీత్యథః| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వాతాన్ విమార్గగానావృతాన్ స్వం స్వం స్థానం నయేత్|
Adhikarana వాతరక్తే సర్వావరేణే పిత్తరక్తవర్జితే లశునరసాయనం (౭౦-౭౧) · Śloka ౭౧
| సర్వం చావరణం పిత్తరక్తసంసర్గవర్జితం||70|| రసాయనవిధానేన లశునో హంతి శీలితః| |71|
| सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्||७०|| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| |७१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వమేవావరణం వాతానాం పిత్తరక్తసంసర్గవర్జితం రసాయనవిధినా శీలితో లశునో హంతి| ఏతేన పిత్తరక్తసంసృష్టమావరణం వర్జయిత్వా సర్వావరణాన్యన్యాని లశునః కేవల ఏవ నిహంతి|
Adhikarana వాతరక్తే పిత్తావృతే పిత్తహరాదే (౭౧) · Śloka ౭౧
| పిత్తావృతే పిత్తహరం మరుతశ్చానులోమనం||71||
| पित्तावृते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्||७१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తావృత ఉదానాదౌ పిత్తహరం పవనస్య చానులోమనం హితం|
Adhikarana వాతరక్తే రక్తావృతే తద్వత్ ఖుడోక్తం చ (౭౨) · Śloka ౭౨
రక్తావృతేఽపి తద్వచ్చ ఖుడోక్తం యచ్చ భేషజం| రక్తపిత్తానిలహరం వివిధం చ రసాయనం||72||
रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| रक्तपित्तानिलहरं विविधं च रसायनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తావృతే తద్వత్-పిత్తహరం తథైవ మారుతానులోమనం, హితం| యచ్చ ఖుడోక్తం-వాతశోణితోక్తం, భేషజం తథా పిత్తరక్తానిలహరం చ హితం, వివిధం రసాయనం చ| వివిధం-నానాప్రకారం, సర్వదోషదూష్యాదికం చాలోక్య యథాయోగం విధేయం|
Adhikarana ఏవం చ్చికిత్సితస్థానం ఆయుర్వేదఫలభూతం (౭౩) · Śloka ౭౩
యథానిదానం నిర్దిష్టమితి సమ్యక్ చికిత్సితం| ఆయుర్వేదఫలం స్థానమేతత్సద్యోఽర్తినాశనాత్||73||
यथानिदानं निर्दिष्टमिति सम्यक् चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनात्||७३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, యథానిదానం-నిదానానతిక్రమేణ, యథోద్దేశస్తథా నిర్దేశః| అనయా రీత్యా సర్వమేవ చికిత్సితం నిర్దిష్టం| ఏతచ్చాయుర్వేదఫలభూతం స్థానం, ఏతదుపదేశేన సద్యోఽర్తినాశనాద్ధేతోః|
Adhikarana ఔషధస్య పర్యాయాః ఇతి చికిత్సితస్థానం (౨౨) · Śloka ౨౨
చికిత్సితం హితం పథ్యం ప్రాయశ్చిత్తం భిషగ్జితం| భేషజం శమనం శస్తం పర్యాయైః స్మృతమౌషధం||74|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతశోణితచికిత్సితం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||
चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||७४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातशोणितचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చికిత్సితాదయ ఔషధస్య పర్యాయాః స్మృతా ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే వాతశోణితచికిత్సితం నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 22||