Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
asmādanantaramudaracikitsitaṁ prakramyatē| sambandhaścāsya gulmōtpattau kila yathā vāyuḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ prāyaḥ, tathā sa ēvōdarāṇāmapi, ityāha-
Adhikarana udaracikitsitādhyāyaḥ udarē nityaṁ virēcanam (2-1) · Śloka 1
athāta udaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) dōṣātimātrōpacayātsrōtōmārganirōdhanāt|
sambhavatyudaraṁ tasmānnityamēnaṁ virēcayēt||1||
View original
अथात उदरचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) दोषातिमात्रोपचयात्स्रोतोमार्गनिरोधनात्|
सम्भवत्युदरं तस्मान्नित्यमेनं विरेचयेत्||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣāṇāmatimātramupacayō-vr̥ddhiḥ, tasmāt srōtasāṁ mārgāḥ-mukharūpāṇi chidrāṇi, tēṣāṁ nirōdhācca bhavatyudaraṁ yataḥ, tasmādēnaṁ-udariṇaṁ, abhīkṣṇaṁ virēcayēt| prāyēṇa vātapradhānatvādasya vyādhēḥ snigdhaṁ virēcanamāha-
Adhikarana udarē ēraṇḍatailam udarē gavyaṁ māhiṣaṁ vā udarē gōkarabhīkṣīravr̥ttiḥ (2-3) · Śloka 3
pāyayēttailamairaṇḍaṁ samūtraṁ sapayō'pi vā|
māsaṁ dvau vā'thavā gavyaṁ mūtraṁ māhiṣamēva vā||2||
pibēdgōkṣīrabhuk syādvā karabhīkṣīravartanaḥ|
dāhānāhātitr̥ṇmūrcchāparītastu viśēṣataḥ||3||
View original
पाययेत्तैलमैरण्डं समूत्रं सपयोऽपि वा|
मासं द्वौ वाऽथवा गव्यं मूत्रं माहिषमेव वा||२||
पिबेद्गोक्षीरभुक् स्याद्वा करभीक्षीरवर्तनः|
दाहानाहातितृण्मूर्च्छापरीतस्तु विशेषतः||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tailamairaṇḍaṁ gōmūtrānvitaṁ kṣīrayutaṁ vā māsamēkamathavā dvau māsau pāyayēt| dōṣādivaśād gavyaṁ mūtraṁ māhiṣaṁ vā mūtraṁ pibēt| athavā gōkṣīrabhugbhavēt| karabhīkṣīravartanō vā syāt| dāhādiyutastu viśēṣēṇaivaṁvr̥ttiḥ syāt|
Adhikarana udarē rūkṣatvādiyutē ghr̥tāni (4) · Śloka 4
rūkṣāṇāṁ bahuvātānāṁ dōṣasaṁśuddhikāṅkṣiṇām|
snēhanīyāni sarpīṁṣi jaṭharaghnāni yōjayēt||4||
View original
रूक्षाणां बहुवातानां दोषसंशुद्धिकाङ्क्षिणाम्|
स्नेहनीयानि सर्पींषि जठरघ्नानि योजयेत्||४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rūkṣādīnāṁ snēhanīyāni sarpīṁṣyudarahantr̥̄ṇi yōjayēt|
Adhikarana udarē ṣaṭphalaṁ daśamūlādisiddham (5) · Śloka 5
ṣaṭpalaṁ daśamūlāmbumastuhyāḍhakasādhitam|
|5|
View original
षट्पलं दशमूलाम्बुमस्तुह्याढकसाधितम्|
|५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-"pañcakōlayavakṣāra" (hr̥. ci. a. 5|22) iti ṣaṭpalaṁ daśamūlāmbunā mastunō hyāḍhakēna ca saṁdhitaṁ ghr̥taprasthaṁ ṣaṭpalōpalakṣaṇalakṣitaṁ yōjayēt|
Adhikarana udarē nāgarādi ghr̥tatailam (5-6) · Śloka 6
|
nāgaratripalaṁ prasthaṁ ghr̥tatailāttathā''ḍhakam||5||
mastunaḥ sādhayitvaitatpibētsarvōdarāpaham|
kaphamārutasambhūtē gulmē ca paramaṁ hitam||6||
View original
|
नागरत्रिपलं प्रस्थं घृततैलात्तथाऽऽढकम्||५||
मस्तुनः साधयित्वैतत्पिबेत्सर्वोदरापहम्|
कफमारुतसम्भूते गुल्मे च परमं हितम्||६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuṇṭhyāḥ palatrayaṁ, prasthaṁ ghr̥tatailāt, mastuna āḍhakamētatsādhayitvā sarvōdarāpahaṁ pibēt| kaphamārutōtthē ca gulmē suṣṭhu hitamētat|
Adhikarana udarē gōmūtra ghr̥tam (7) · Śloka 7
caturguṇē jalē mūtrē dviguṇē citrakātpalē|
kalkē siddhaṁ ghr̥taprasthaṁ sakṣāraṁ jaṭharī pibēt||7||
View original
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात्पले|
कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत्||७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarpiṣaḥ prasthaṁ tadapēkṣayā caturguṇē jalē gōmūtrē dviguṇē citrakapalē kalkē siddhaṁ sayavakṣāramudarī pibēt|
Adhikarana udarē yavādisiddhaṁ ghr̥tam (8) · Śloka 8
yavakōlakulatthānāṁ pañcamūlasya cāmbhasā|
surāsauvīrakābhyāṁ ca siddhaṁ vā pāyayēddhr̥tam||8||
View original
यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलस्य चाम्भसा|
सुरासौवीरकाभ्यां च सिद्धं वा पाययेद्धृतम्||८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yavādikvāthēna surākāñjikābhyāṁ siddhaṁ vā ghr̥taṁ pāyayēt|
Adhikarana udarē snigdhāya alpōktaṁ virēcanam (9) · Śloka 9
ēbhiḥ snigdhāya sañjātē balē śāntē ca mārutē|
srastē dōṣāśayē dadyātkalpadr̥ṣṭaṁ virēcanam||9||
View original
एभिः स्निग्धाय सञ्जाते बले शान्ते च मारुते|
स्रस्ते दोषाशये दद्यात्कल्पदृष्टं विरेचनम्||९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēbhiḥ snēhaiḥ snigdhāya narāya balē ca sañjātē sati pavanē ca śāntē srastē dōṣāśayē sati kalpōktaṁ virēcanaṁ dadyāt|
Adhikarana udarē paṭōlamūlādicūrṇam (10-12) · Śloka 12
paṭōlamūlaṁ triphalāṁ niśāṁ vēllaṁ ca kārṣikam|
kampillanīlinīkumbhabhāgān dvitricaturguṇān||10||
pibētsañcūrṇya mūtrēṇa pēyāpūrvaṁ tatō rasaiḥ|
viriktō jāṅgalairadyāttataḥ ṣaḍdivasaṁ payaḥ||11||
śr̥taṁ pibēdvyōṣayutaṁ pītamēvaṁ punaḥpunaḥ|
hanti sarvōdarāṇyētaccūrṇaṁ jātōdakānyapi||12||
View original
पटोलमूलं त्रिफलां निशां वेल्लं च कार्षिकम्|
कम्पिल्लनीलिनीकुम्भभागान् द्वित्रिचतुर्गुणान्||१०||
पिबेत्सञ्चूर्ण्य मूत्रेण पेयापूर्वं ततो रसैः|
विरिक्तो जाङ्गलैरद्यात्ततः षड्दिवसं पयः||११||
शृतं पिबेद्व्योषयुतं पीतमेवं पुनःपुनः|
हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकान्यपि||१२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paṭōlamūlādi kārṣikaṁ kampillādīnāṁ bhāgān kramēṇa dvitricaturguṇān sañcūrṇya gōmūtrēṇa pibēt| anantaraṁ viriktaḥ san pēyāṁ bhuktvā jāṅgalamāṁsarasaiḥ śālyādikamadyāt| tataḥ-anantaraṁ, ṣaḍdivasāni kvathitaṁ kṣīraṁ trikaṭuyutaṁ pibēt| ēvaṁ punaḥpunarētatpītaṁ sarvōdarāṇi jātasalilānyapi hanti|
Adhikarana udarē gavākṣyādi cūrṇam (13) · Śloka 13
gavākṣīṁ śaṅkhinīṁ dantīṁ tilvakasya tvacaṁ vacām|
pibētkarkandhumr̥dvīkākōlāmbhōmūtrasīdhubhiḥ||13||
View original
गवाक्षीं शङ्ख़िनीं दन्तीं तिल्वकस्य त्वचं वचाम्|
पिबेत्कर्कन्धुमृद्वीकाकोलाम्भोमूत्रसीधुभिः||१३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gavākṣyādikaṁ cūrṇaṁ karkandhvādijalamūtrasīdhvanyatamēna pibēt|
Adhikarana udarē nārāyaṇacūrṇam (14-21) · Śloka 21
yavāni hapuṣā dhānyaṁ śatapuṣpōpakuñcikā|
kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭhī vacā||14||
citrakō'jājikaṁ vyōṣaṁ svarṇakṣīrī phalatrayam|
dvau kṣārau pauṣkaraṁ mūlaṁ kuṣṭhaṁ lavaṇapañcakam||15||
viḍaṅgaṁ ca samāṁśāni dantyā bhāgatrayaṁ tathā|
trivr̥dviśālē dviguṇē sātalā ca caturguṇā||16||
ēṣa nārāyaṇō nāma cūrṇō rōgagaṇāpahaḥ|
nainaṁ prāpyābhivardhantē rōgā viṣṇumivāsurāḥ||17||
takrēṇōdaribhiḥ pēyō gulmibhirbadarāmbunā|
ānāhavātē surayā vātarōgē prasannayā||18||
dadhimaṇḍēna viṭsaṅgē dāḍimāmbhōbhirarśasaiḥ|
parikartē savr̥kṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇakē||19||
bhagandarē pāṇḍurōgē kāsē śvāsē galagrahē|
hr̥drōgē grahaṇīdōṣē kuṣṭhē mandē'nalē jvarē||20||
daṁṣṭrāviṣē mūlaviṣē sagarē kr̥trimē viṣē|
yathārhaṁ snigdhakōṣṭhēna pēyamētadvirēcanam||21||
View original
यवानि हपुषा धान्यं शतपुष्पोपकुञ्चिका|
कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शठी वचा||१४||
चित्रकोऽजाजिकं व्योषं स्वर्णक्षीरी फलत्रयम्|
द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्||१५||
विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा|
त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला च चतुर्गुणा||१६||
एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः|
नैनं प्राप्याभिवर्धन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः||१७||
तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्बदराम्बुना|
आनाहवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया||१८||
दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्भोभिरर्शसैः|
परिकर्ते सवृक्षाम्लैरुष्णाम्बुभिरजीर्णके||१९||
भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे|
हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कुष्ठे मन्देऽनले ज्वरे||२०||
दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे|
यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम्||२१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yavānyādīni viḍaṅgaparyantāni samāṁśāni| dantyā bhāgāstrayaḥ| trivr̥dviśālayōrdvau dvau bhāgau| sātalāyāśca catvāraḥ| ēṣa cūrṇō nārāyaṇō nāma rōgagaṇāpahaḥ| ēnaṁ cūrṇaṁ prāpya rōgā nābhivardhantē| kaṁ ka[iva] ? yathā viṣṇumivāsurāḥ| udaribhirēṣa takrēṇa pēyaḥ| gulmyādibhirbadarāmbvādibhiḥ pēyaḥ| bhagandarādiṣvētadyathārhaṁ snēhapītēna virēcanaṁ pēyam|
Adhikarana udarē hapuṣādicūrṇam (22-25) · Śloka 25
hapuṣāṁ kāñcanakṣīrīṁ triphalāṁ nīlinīphalam|
trāyantīṁ rōhiṇīṁ tiktāṁ sātalāṁ trivr̥tāṁ vacām||22||
saindhavaṁ kālalavaṇaṁ pippalīṁ cēti cūrṇayēt|
dāḍimatriphalāmāṁsarasamūtrasukhōdakaiḥ||23||
pēyō'yaṁ sarvagulmēṣu plīhni sarvōdarēṣu ca|
śvitrē kuṣṭhēṣvajarakē sadanē viṣamē'nalē||24||
śōphārśaḥpāṇḍurōgēṣu kāmalāyāṁ halīmakē|
vātapittakaphāṁścāśu virēkēṇa prasādhayēt||25||
View original
हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां नीलिनीफलम्|
त्रायन्तीं रोहिणीं तिक्तां सातलां त्रिवृतां वचाम्||२२||
सैन्धवं काललवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत्|
दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुख़ोदकैः||२३||
पेयोऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च|
श्वित्रे कुष्ठेष्वजरके सदने विषमेऽनले||२४||
शोफार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके|
वातपित्तकफांश्चाशु विरेकेण प्रसाधयेत्||२५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hapuṣādikamētacūrṇaṁ dāḍimādirasaiḥ pēyam| gulmādiṣu virēkēṇa caitadāśu vātapittakaphān samprasādhayēt| kālalavaṇaṁ-kr̥ṣṇalavaṇam|
Adhikarana udarē nīlinyādi cūrṇam (26) · Śloka 26
nīlinīṁ niculaṁ vyōṣaṁ kṣārau lavaṇapañcakam|
citrakaṁ ca pibēccūrṇaṁ sarpiṣōdaragulmanut||26||
View original
नीलिनीं निचुलं व्योषं क्षारौ लवणपञ्चकम्|
चित्रकं च पिबेच्चूर्णं सर्पिषोदरगुल्मनुत्||२६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nīlinyādikaṁ cūrṇaṁ sarṣiṣā pibēt| udaragulmaghnam|
Adhikarana udarē ātyayikē snēhavirēcakaḥ (27-28) · Śloka 28
pūrvavacca pibēddugdhaṁ kṣāmaḥ śuddhō'ntarā'ntarā|
kārabhaṁ gavyamājaṁ vādadyādātyayikē gadē||27||
snēhānēva virēkārthē durbalēbhyō viśēṣataḥ|
|28|
View original
पूर्ववच्च पिबेद्दुग्धं क्षामः शुद्धोऽन्तराऽन्तरा|
कारभं गव्यमाजं वादद्यादात्ययिके गदे||२७||
स्नेहानेव विरेकार्थे दुर्बलेभ्यो विशेषतः|
|२८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pūrvavacca-yathā paṭōlamūlādikē cūrṇē (ślō. 10) kathitaṁ, tathaiva śuddhaḥ kṣāmaḥ san jāṅgalarasādanantaramantarā'ntarā-madhyē madhyē, dugdhaṁ pibēt| kārabhaṁ gavyaṁ chāgaṁ vā kṣīram| sa0-ātyayikē rōgē virēkārthē snēhānēva dadyāt| durbalēbhyō vā viśēṣēṇa|
Adhikarana udarē ātyayikē harītakīghr̥tam (28-31) · Śloka 31
|
harītakīsūkṣmarajaḥprasthayuktaṁ ghr̥tāḍhakam||28||
agnau vilāpya mathitaṁ khajēna yavapallakē|
nidhāpayēttatō māsāduddhr̥taṁ gālitaṁ pacēt||29||
harītakīnāṁ kvāthēna dadhnā cāmlēna saṁyutam|
udaraṁ garamaṣṭhīlāmānāhaṁ gulmavidradhī||30||
hantyētatkuṣṭhamunmādamapasmāraṁ ca pānataḥ|
|31|
View original
|
हरीतकीसूक्ष्मरजःप्रस्थयुक्तं घृताढकम्||२८||
अग्नौ विलाप्य मथितं खजेन यवपल्लके|
निधापयेत्ततो मासादुद्धृतं गालितं पचेत्||२९||
हरीतकीनां क्वाथेन दध्ना चाम्लेन संयुतम्|
उदरं गरमष्ठीलामानाहं गुल्मविद्रधी||३०||
हन्त्येतत्कुष्ठमुन्मादमपस्मारं च पानतः|
|३१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-harītakīsūkṣmacūrṇaprasthayuktaṁ ghr̥tasyāḍhakamagnau vilāpya khajēnālōḍitaṁ yavapallakē-yavarāśimadhyē, nidhāpayēt| tatō māsādanantaramuddhr̥taṁ gālitaṁ harītakīnāṁ kvāthēna-sāmānyaparibhāṣōktapramāṇēna, amlēna dadhnā saṁyutaṁ ca pacēt| ētacca pānēnōdarādīn hanti|
Adhikarana udarē ātyayikē snukkṣīraghr̥tam (31-32) · Śloka 32
|
snuk''kṣīrayuktādgōkṣīrācchr̥taśītāt khajēnāhatāt||31||
yajjātamājyaṁ snuk''kṣīrasiddhaṁ tacca tathāguṇam|
|32|
View original
|
स्नुक्ऽऽक्षीरयुक्ताद्गोक्षीराच्छृतशीतात् ख़जेनाहतात्||३१||
यज्जातमाज्यं स्नुक्ऽऽक्षीरसिद्धं तच्च तथागुणम्|
|३२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snukṣīramiśritādgōkṣīrācchr̥taśītāt khajēnāhatāt yajjātaṁ sarpistatsnukkṣīrapakvaṁ pūrvaguṇam|
Adhikarana udarē ātyayikē trivr̥tsiddhaṁ ghr̥tam (32-33) · Śloka 33
|
kṣīradrōṇaṁ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṁ dadhi||32||
jātaṁ mathitvā tatsarpistrivr̥tsiddhaṁ ca tadguṇam|
|33|
View original
|
क्षीरद्रोणं सुधाक्षीरप्रस्थार्धसहितं दधि||३२||
जातं मथित्वा तत्सर्पिस्त्रिवृत्सिद्धं च तद्गुणम्|
|३३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kṣīradrōṇaṁ snukkṣīraprasthārghēna yutaṁ dadhi jātaṁ mathitvā tatsarpistrivr̥tāpakvaṁ pūrvaguṇam|
Adhikarana udarē ātyayikē payaḥ siddhaṁ ghr̥tam (33-34) · Śloka 34
|
tathā siddhaṁ ghr̥taprasthaṁ payasyaṣṭaguṇē pibēt||33||
snukkṣīrapalakalkēna trivr̥tāṣaṭpalēna ca|
|34|
View original
|
तथा सिद्धं घृतप्रस्थं पयस्यष्टगुणे पिबेत्||३३||
स्नुक्क्षीरपलकल्केन त्रिवृताषट्पलेन च|
|३४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā siddhaṁ-pūrvavatpakvaṁ, ghr̥taprasthaṁ kṣīrē'ṣṭaguṇē snukṣīrapalakalkēna trivr̥tāṣaṭpalēna ca siddhaṁ pibēt|
Adhikarana udarē ātyayikē ghr̥tādīnāṁ paścāt pēyādipānam (34) · Śloka 34
|
ēṣāṁ cānu pibētpēyāṁ rasaṁ svādu payō'thavā||34||
View original
|
एषां चानु पिबेत्पेयां रसं स्वादु पयोऽथवा||३४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēṣāṁ ca ghr̥tādīnāṁ paścāt pēyādīn pibēt|
Adhikarana udarē jīrṇē ghr̥tē viriktasya śuṇṭhī jalādi pānam (35) · Śloka 35
ghr̥tē jīrṇē viriktaśca kōṣṇaṁ nāgarasādhitam|
pibēdambu tataḥ pēyāṁ tatō yūṣaṁ kulatthajam||35||
View original
घृते जीर्णे विरिक्तश्च कोष्णं नागरसाधितम्|
पिबेदम्बु ततः पेयां ततो यूषं कुलत्थजम्||३५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ghr̥tē jīrṇē viriktaśca san kōṣṇaṁ śūṇṭhīsādhitaṁ jalaṁ pibēt| anantaraṁ pēyāṁ pibēt| kulatthayūṣaṁ ca pibēt|
Adhikarana udarē ēvaṁ tryahaṁ rūkṣatvē punaḥ punaḥ sarpiṣpānam (36) · Śloka 36
pibēdrūkṣastryahaṁ tvēvaṁ bhūyō vā pratibhōjitaḥ|
punaḥpunaḥ pibētsarpirānupūrvyā'nayaiva ca||36||
View original
पिबेद्रूक्षस्त्र्यहं त्वेवं भूयो वा प्रतिभोजितः|
पुनःपुनः पिबेत्सर्पिरानुपूर्व्याऽनयैव च||३६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvaṁ tryahaṁ rūkṣaḥ san punarapi pratibhōjitaḥ punaḥpunaranēnaiva kramēṇa sarpiḥ pibēt|
Adhikarana udarē ētāni ghr̥tāni gulmādīnāṁ śāntayē (37) · Śloka 37
ghr̥tānyētāni siddhāni vidadhyātkuśalō bhiṣak|
gulmānāṁ garadōṣāṇāmudarāṇāṁ ca śāntayē||37||
View original
घृतान्येतानि सिद्धानि विदध्यात्कुशलो भिषक्|
गुल्मानां गरदोषाणामुदराणां च शान्तये||३७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ētāni-prāguktāni, siddhāni ghr̥tāni kuśalō vaidyaḥ kurvīta gulmādīnāṁ śāntayē|
Adhikarana udarē ānāhabhēdanaṁ ghr̥tam (38) · Śloka 38
pīlukalkōpasiddhaṁ vā ghr̥tamānāhabhēdanam|
tailvakaṁ nīlinīsarpiḥ snēhaṁ vā miśrakaṁ pibēt||38||
View original
पीलुकल्कोपसिद्धं वा घृतमानाहभेदनम्|
तैल्वकं नीलिनीसर्पिः स्नेहं वा मिश्रकं पिबेत्||३८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pīlukalkapakvaṁ ghr̥tamānāhabhēdanaṁ pibēt| tailvakaṁ (hr̥. ci. a. 21|32) vā nīlinīghr̥taṁ (hr̥. ci. a. 14|55) miśrakaṁ (hr̥. ci. a. 14|89) vā snēhaṁ pibēt|
Adhikarana udarē hr̥tadōṣē śālyōdanam (39) · Śloka 39
hr̥tadōṣaḥ kramādaśnan laghuśālyōdanaprati|
|39|
View original
हृतदोषः क्रमादश्नन् लघुशाल्योदनप्रति|
|३९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hr̥tadōṣaḥ kramēṇa śālyōdanamatilaghuguṇayuktamalpaṁ khādēt| ēvaṁ saṁsarjanakrama ādaritavyaḥ|
Adhikarana udarē dōṣa śēṣanivr̥ttayē harītakīsahasram udarē dōṣa pippalīsahasram udarē dōṣa pippalīvardhamānam udarē dōṣa śilājatuḥ udarē dōṣa gugguluḥ udarē dōṣa tulyārdrakarasaṁ kṣīram (39-41) · Śloka 41
|
upayuñjīta jaṭharī dōṣaśēṣanivr̥ttayē||39||
harītakīsahasraṁ vā gōmūtrēṇa payōnupaḥ|
sahasraṁ pippalīnāṁ vā snuk''kṣīrēṇa subhāvitam||40||
pippalīvardhamānaṁ vā kṣīrāśī vā śilājatu|
tadvadvā gugguluṁ kṣīraṁ tulyārdrakarasaṁ tathā||41||
View original
|
उपयुञ्जीत जठरी दोषशेषनिवृत्तये||३९||
हरीतकीसहस्रं वा गोमूत्रेण पयोनुपः|
सहस्रं पिप्पलीनां वा स्नुक्ऽऽक्षीरेण सुभावितम्||४०||
पिप्पलीवर्धमानं वा क्षीराशी वा शिलाजतु|
तद्वद्वा गुग्गुलुं क्षीरं तुल्यार्द्रकरसं तथा||४१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jaṭharī dōṣaśēṣasya nivr̥ttayē harītakīsahasraṁ gōmūtrēṇāsakr̥dbhāvitaṁ payōnupaḥ san khādēt| athavā, snuhīdugdhēnāsakr̥dbhāvitaṁ pippalī sahasramupayuñjīta| pippalīvardhamānaṁ vā rasāyanavidhānēnōpayuñjīta| athavā, dugdhāśanaḥ sannadrijamupayuñjīta| tathaiva gugguluṁ prayuñjīta| tathā, tulyārdrakarasaṁ kṣīramupayuñjīta|
Adhikarana udarē dōṣa citrakadēvadārūkalkaḥ (42) · Śloka 42
citrakāmaradārubhyāṁ kalkaṁ kṣīrēṇa vā pibēt|
māsaṁ yuktastathā hastipippalīviśvabhēṣajam||42||
View original
चित्रकामरदारुभ्यां कल्कं क्षीरेण वा पिबेत्|
मासं युक्तस्तथा हस्तिपिप्पलीविश्वभेषजम्||४२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā, citrakadēvadāruṇōḥ kalkaṁ kṣīrēṇa pibēt| tathā, māsaṁ hastipippalīviśvabhēṣajakalkaṁ yuktō-niyataḥ san, kṣīrēṇa pibēt|
Adhikarana udarē viḍaṅgādikalkayuktaṁ payaḥ (43) · Śloka 43
viḍaṅgaṁ citrakō danti cavyaṁ vyōṣaṁ ca tai payaḥ|
kalkaiḥ kōlasamaiḥ pītvā pravr̥ddhamudaraṁ jayēt||43||
View original
विडङ्गं चित्रको दन्ति चव्यं व्योषं च तै पयः|
कल्कैः कोलसमैः पीत्वा प्रवृद्धमुदरं जयेत्||४३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viḍaṅgādibhiḥ kalkaiḥ kōlapramāṇairālōḍitaṁ payaḥ pītvā pravr̥ddhamudaraṁ jayēt|
Adhikarana udarē snuhīkṣīrādiyuktamnnam udarē snuhīkṣīrādikr̥tā utkārikā (44) · Śloka 44
bhōjyaṁ bhuñīta vā māsaṁ snuhīkṣīraghr̥tānvitam|
utkārikāṁ vā snukkṣīrapītapathyākaṇākr̥tām||44||
View original
भोज्यं भुञीत वा मासं स्नुहीक्षीरघृतान्वितम्|
उत्कारिकां वा स्नुक्क्षीरपीतपथ्याकणाकृताम्||४४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snukkṣīraghr̥tānvitaṁ bhōjyaṁ-āhāraṁ, māsaṁ vā bhuñjīta| snukkṣīrasiddhaṁ ghr̥taṁ snukkṣīraghr̥tam, snukkṣīrayutaṁ vā ghr̥taṁ snukkṣīraghr̥tam| utkārikāṁ vā snukkṣīrayutāṁ bhuñjīta| utkārikāṁ-rōṭikām|
Adhikarana udarē pārśvaśūlādau bilvakṣāstailamudarē pārśva ṭiṇkādikṣāratailam (45-46) · Śloka 46
pārśvaśūlamupastambhaṁ hr̥dgrahaṁ ca samīraṇaḥ|
yadi kuryāt tatastailaṁ bilvakṣārānvitaṁ pibēt||45||
pakvaṁ vā ṭiṇṭukabalāpalāśatilanālajaiḥ|
kṣāraiḥ kadalyapamārgatarkārījaiḥ pr̥thakkr̥taiḥ||46||
View original
पार्श्वशूलमुपस्तम्भं हृद्ग्रहं च समीरणः|
यदि कुर्यात् ततस्तैलं बिल्वक्षारान्वितं पिबेत्||४५||
पक्वं वा टिण्टुकबलापलाशतिलनालजैः|
क्षारैः कदल्यपमार्गतर्कारीजैः पृथक्कृतैः||४६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samīraṇaḥ pārśvaśūlādikaṁ yadi kuryāt tatastailaṁ bilvādiyutaṁ pibēt| athavā, mayūrajaṅghādijaiḥ kṣāraiḥ kadalyapāmārgatarkārījaiḥ pr̥thakkr̥taiḥ pakvaṁ tailaṁ pibēt|
Adhikarana udarē vātāvr̥tē kaphādau ēraṇḍatailam (47) · Śloka 47
kaphē vātēna pittē vā tābhyāṁ vā'pyāvr̥tē'nilē|
balinaḥ svauṣadhayutaṁ tailamēraṇḍajaṁ hitam||47||
View original
कफे वातेन पित्ते वा ताभ्यां वाऽप्यावृतेऽनिले|
बलिनः स्वौषधयुतं तैलमेरण्डजं हितम्||४७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphē vātēnāvr̥tē, tābhyāṁ-kaphapittābhyāṁ vā''vr̥tē'nilē sati, balinō narasya svauṣadhayutamēraṇḍatailaṁ hitam|
Adhikarana udarē vātāvr̥tē kaphādau dēvadārvādilēpaḥ (48) · Śloka 48
dēvadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ|
sāśvakarṇaiḥ sagōmūtraiḥ pradihyādudaraṁ bahiḥ||48||
View original
देवदारुपलाशार्कहस्तिपिप्पलिशिग्रुकैः|
साश्वकर्णैः सगोमूत्रैः प्रदिह्यादुदरं बहिः||४८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dēvadārvādibhirgōmūtrasahitairudaraṁ bāhyataḥ pralimpēt|
Adhikarana udarē vātāvr̥tē vr̥ścikālyādi kvāthasēcanam (49) · Śloka 49
vr̥ścikālīvacāśuṇṭhīpañcamūlapunarnavāt|
varṣābhūdhānyakuṣṭhācca kvāthairmūtraiśca sēcayēt||49||
View original
वृश्चिकालीवचाशुण्ठीपञ्चमूलपुनर्नवात्|
वर्षाभूधान्यकुष्ठाच्च क्वाथैर्मूत्रैश्च सेचयेत्||४९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vr̥ścikālyādīnāṁ kvāthairmūtraiśca jaṭharaṁ sēcayēt|
Adhikarana udarē viriktamlānē svēdō vēṣṭanaṁ ca (50) · Śloka 50
viriktamlānamudaraṁ svēditaṁ sālvaṇādibhiḥ|
vāsasā vēṣṭayēdēvaṁ vāyurnādhmāpayētpunaḥ||50||
View original
विरिक्तम्लानमुदरं स्वेदितं साल्वणादिभिः|
वाससा वेष्टयेदेवं वायुर्नाध्मापयेत्पुनः||५०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udaraṁ viriktamlānaṁ sālvaṇādibhiḥ svēditaṁ tatō vastrēṇa vēṣṭayēt| ēvaṁ kr̥tē sati vāyurna punarādhmāpayēt|
Adhikarana udarē punarādhmānē snigdhā nirūhāḥ (51) · Śloka 51
suviriktasya yasya syādādhmānaṁ punarēva tam|
susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ samupācarēt||51||
View original
सुविरिक्तस्य यस्य स्यादाध्मानं पुनरेव तम्|
सुस्निग्धैरम्ललवणैर्निरूहैः समुपाचरेत्||५१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-suviriktasya narasya yasya punarādhmānaṁ syāt, taṁ-udāriṇaṁ naraṁ, punarēva nirūhaiḥ susnigdhairamlalavaṇaiścōpācarēt|
Adhikarana udarē sāvaraṇē tīkṣṇā nirūhāḥ (52) · Śloka 52
sōpastambhō'pi vā vāyurādhmāpayati yaṁ naram|
tīkṣṇāḥ sakṣāragōmūtrāḥ śasyantē tasya bastayaḥ||52||
View original
सोपस्तम्भोऽपि वा वायुराध्मापयति यं नरम्|
तीक्ष्णाः सक्षारगोमूत्राः शस्यन्ते तस्य बस्तयः||५२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sahōpastambhēna-kaphādyādhārakēṇa, vartatē sōpastambhō vāyuryaṁ naramādhmāpayati, tasya tīkṣṇā bastayaḥ kṣāragōmūtrābhyāṁ saha śasyantē|
Adhikarana udarē iti sāmānyacikitsā (53) · Śloka 53
iti sāmānyataḥ prōktāḥ siddhā jaṭhariṇāṁ kriyāḥ|
|53|
View original
इति सामान्यतः प्रोक्ताः सिद्धा जठरिणां क्रियाः|
|५३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-ēvaṁ, sāmānyēnōdariṇāṁ kriyāḥ siddhāḥ prōktāḥ|
Adhikarana vātōdarē vidāryādighr̥tēna snigdhaṁ svēditaṁ tailvakādinā virēcayēt (53-54) · Śloka 54
|
vātōdarē'tha balinaṁ vidāryādiśr̥taṁ ghr̥tam||53||
pāyayēta tataḥ snigdhaṁ svēditāṅgaṁ virēcayēt|
bahuśastailvakēnainaṁ sarpiṣā miśrakēṇa vā||54||
View original
|
वातोदरेऽथ बलिनं विदार्यादिशृतं घृतम्||५३||
पाययेत ततः स्निग्धं स्वेदिताङ्गं विरेचयेत्|
बहुशस्तैल्वकेनैनं सर्पिषा मिश्रकेण वा||५४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātōdarē sati balavantaṁ puruṣaṁ vidāryādigaṇēna pakvaṁ ghr̥taṁ pāyayēt| anantaraṁ snigdhaṁ svēditaśarīramēnaṁ bahuśastailvakēna ghr̥tēna (hr̥. ci. a. 21|32) virēcayēt| miśrakēṇa (hr̥. ci. a. 14|89) vā ghr̥tēna virēcayēt|
Adhikarana udarē saṁsarjanē kr̥tē balārthaṁ kṣīram,udarē labdhē balē kṣīravarjanam (55) · Śloka 55
kr̥tē saṁsarjanē kṣīraṁ balārthamavacārayēt|
prāgutklēśānnivartyaṁ ca balē labdhē kramātpayaḥ||55||
View original
कृते संसर्जने क्षीरं बलार्थमवचारयेत्|
प्रागुत्क्लेशान्निवर्त्यं च बले लब्धे क्रमात्पयः||५५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥tē saṁsarjanē sati kṣīraṁ baladānāya dadyāt| utklēśāt prāk-prāyēṇa kaphōpacitērutklēśaṁ dr̥ṣṭvā'nantaraṁ, balē labdhē sati kramēṇa kṣīraṁ nivartayēt-na sahasaiva|
Adhikarana udarē tatō yūṣādibhiragnivardhanam udarē sōdāvartai āsthāpanam (56-57) · Śloka 57
yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairēdhitānalam|
sōdāvartaṁ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayēttataḥ||56||
tīkṣṇādhōbhāgayuktēna dāśamūlikabastinā|
|57|
View original
यूषै रसैर्वा मन्दाम्ललवणैरेधितानलम्|
सोदावर्तं पुनः स्निग्धस्विन्नमास्थापयेत्ततः||५६||
तीक्ष्णाधोभागयुक्तेन दाशमूलिकबस्तिना|
|५७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tataḥ-anantaramudīriṇaṁ yūṣādibhiḥ samiddhāgnimudāvartavantaṁ punarapi snigdhasvinnaṁ dāśamūlikabastinā nirūhayēt| dāśamūlikō bastiḥ-"dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayēt|" (hr̥. ka. a. 4|34) ityādiḥ kalpōktaḥ| tēna kimbhūtēna ? tīkṣṇādhōbhāgayuktēna| adhōbhāgō-adhastāccharīrē, yuktō-yōgyaḥ| tīkṣṇāścāsāvadhōbhāgayuktaśca, tēna|
Adhikarana udarē rūkṣatvādiyuktē anuvāsanam udarē avirēcyatvē śamanā bastvādayaḥ (57-59) · Śloka 59
|
tilōrubūkatailēna vātaghnāmlaśr̥tēna ca||57||
sphuraṇākṣēpasandhyasthipārśvapr̥ṣṭhatrikārtiṣu|
rūkṣaṁ baddhaśakr̥dvātaṁ dīptāgnimanuvāsayēt||58||
avirēcyasya śamanā bastikṣīraghr̥tādayaḥ|
|59|
View original
|
तिलोरुबूकतैलेन वातघ्नाम्लशृतेन च||५७||
स्फुरणाक्षेपसन्ध्यस्थिपार्श्वपृष्ठत्रिकार्तिषु|
रूक्षं बद्धशकृद्वातं दीप्ताग्निमनुवासयेत्||५८||
अविरेच्यस्य शमना बस्तिक्षीरघृतादयः|
|५९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rūkṣaṁ baddhaśakr̥dvātaṁ dīptānalaṁ tilairaṇḍatailēna vātaghnairdravyairamlaiśca śr̥tēnānuvāsayēt| sphuraṇādisadbhāvē satyavirēcyasyōdariṇō narasya śamanā bastyādayaḥ prayōjyāḥ| [ avirēcyāḥ- ] "na tu rēcyō navajvarī " (hr̥. sū. a. 18|10) ityādayō virēcanavidhāvuktāḥ|
Adhikarana pittōdarē svādusiddhaghr̥tēna snēhanam pittōdarē syāmādighr̥tēna virēcanam pittōdarē nyagrōdhādikāthēna virēcanam pittōdarē nyagrōdhādisnēhēna anuvāsanam (59-61) · Śloka 61
|
balinaṁ svādusiddhēna paittē saṁsnēhya sarpiṣā||59||
śyāmātribhaṇḍītriphalāvipakvēna virēcayēt|
sitāmadhughr̥tāḍhyēna nirūhō'sya tatō hitaḥ||60||
nyagrōdhādikaṣāyēṇa snēhabastiśca tacchr̥taḥ|
|61|
View original
|
बलिनं स्वादुसिद्धेन पैत्ते संस्नेह्य सर्पिषा||५९||
श्यामात्रिभण्डीत्रिफलाविपक्वेन विरेचयेत्|
सितामधुघृताढ्येन निरूहोऽस्य ततो हितः||६०||
न्यग्रोधादिकषायेण स्नेहबस्तिश्च तच्छृतः|
|६१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balavantaṁ puruṣaṁ paittē jaṭharē sati madhuravargasiddhēna ghr̥tēna saṁsnēhya śyāmādibhirvipakvēna sarpiṣā virēcayēt| śyāmā-mālavikā trivr̥t| tribhaṇḍī-kāśī trivr̥t| anantaraṁ śarkarāmākṣikaghr̥tabahulēna nyagrōdhādikaṣāyēṇāsya-āturasya, nirūhō hitaḥ| [ tathā, ] tēnaiva-nyagrōdhādinā, [śr̥tō- ] vipakvaḥ, snēhabastiḥ-anuvāsanō, hitaḥ| nanu, balinamityayuktam| yataḥ prāgabhyadhāyi (hr̥. ni. a. 12|4)- "naṣṭacēṣṭābalāhārāḥ" iti| atrōcyatē| bhēṣajavēgasahiṣṇumātratvamatra balavattvaṁ parikalpya balinamityuktam, na tu prakr̥ṣṭabalavantamityadōṣaḥ|
Adhikarana pittōdarē durbalasya pūrvamanuvāsya kṣīrabastibhiḥ śōdhanam (61) · Śloka 61
|
durbalaṁ tvanuvāsyādau śōdhayētkṣīrabastibhiḥ||61||
View original
|
दुर्बलं त्वनुवास्यादौ शोधयेत्क्षीरबस्तिभिः||६१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-durbalaṁ tu naraṁ prāganuvāsya kṣīrabastibhiḥ śōdhayēt|
Adhikarana pittōdarēagnibalē jātē punaḥ punaḥ trivr̥tkalkakṣīrādi nā virēcanam pittōdarē sakaphē samūtrakṣīrēṇa pittōdarē savātēsatiktājya kṣīrēṇa pittōdarē ēṣāmanyatamakṣīrēṇānnabhōjanam pittōdarē pāyasēna jaṭharōpanāhaḥ (62-64) · Śloka 64
jātē cāgnibalē snigdhaṁ bhūyō bhūyō virēcayēt|
kṣīrēṇa satrivr̥tkalkēnōrubūkaśr̥tēna vā||62||
sātalātrāyamāṇābhyāṁ śr̥tēnāragvadhēna vā|
sakaphē vā samūtrēṇa satiktājyēna sānilē||63||
payasā'nyatamēnaiṣāṁ vidāryādiśr̥tēna vā|
bhuñjīta jaṭharaṁ cāsya pāyasēnōpanāhayēt||64||
View original
जाते चाग्निबले स्निग्धं भूयो भूयो विरेचयेत्|
क्षीरेण सत्रिवृत्कल्केनोरुबूकशृतेन वा||६२||
सातलात्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा|
सकफे वा समूत्रेण सतिक्ताज्येन सानिले||६३||
पयसाऽन्यतमेनैषां विदार्यादिशृतेन वा|
भुञ्जीत जठरं चास्य पायसेनोपनाहयेत्||६४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-agnibalē ca jātē snigdhaṁ santaṁ punaḥpunarvirēcayēt| kēna ? kṣīrēṇa| trivr̥ccūrṇayutēnairaṇḍaśr̥tēna vā kṣīrēṇa sātalātrāyantībhyāṁ vā śr̥tēna karṇikārēṇa vā śr̥tēna| pittōdariṇaḥ sutarāṁ balāpēkṣitvād''durbalamityuktam| kaphayutē pittē samūtrēṇa kṣīrēṇaiṣāmanyatamēna śr̥tēna, sānilē pittē tiktājyēna saha payasā pūrvōktadravyāṇāmanyatamēna śr̥tēna virēcayēt| tiktadravyayutamājyaṁ tiktājyam, kuṣṭhōktaṁ tiktaghr̥taṁ vā| vidāryādiśr̥tēna vā payasā bhuñjīta-bhōjanaṁ kurvīta| jaṭharaṁ cāsya pāyasēnōpanāhayēt|
Adhikarana pittōdarē kṣīrabastivirēcanani punaḥpunaḥ (65) · Śloka 65
punaḥ kṣīraṁ punarbastiṁ punarēva virēcanam|
kramēṇa dhruvamātiṣṭhan yattaḥ pittōdaraṁ jayēt||65||
View original
पुनः क्षीरं पुनर्बस्तिं पुनरेव विरेचनम्|
क्रमेण ध्रुवमातिष्ठन् यत्तः पित्तोदरं जयेत्||६५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-punaḥ kṣīraṁ punarbastiṁ punarēva virēcanaṁ kramēṇa dhruvamātiṣṭhan-ācaran, yattō-yatnavān san, pittōdaraṁ jayēt| punaḥ kṣīramityādiṣu punaḥśabdō vīpsārthaḥ| ētacca kramēṇa dhruvamātiṣṭhannityatō labdham|
Adhikarana kaphōdarē vatsakādighr̥tēnasnēhanam kaphōdarē svignē snukṣīraghr̥tēna virēcanam kaphōdarē kaṭukṣārayuktairannaiḥ saṁsarjanam (66-67) · Śloka 67
vatsakādivipakvēna kaphē saṁsnēhya sarpiṣā|
svinnaṁ snukṣīrasiddhēna balavantaṁ virēcitam||66||
saṁsarjayētkaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ|
|67|
View original
वत्सकादिविपक्वेन कफे संस्नेह्य सर्पिषा|
स्विन्नं स्नुक्षीरसिद्धेन बलवन्तं विरेचितम्||६६||
संसर्जयेत्कटुक्षारयुक्तैरन्नैः कफापहैः|
|६७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphē-kaphōdarē, vatsakādivipakvēna sarpiṣā saṁsnēhya svinnaṁ santaṁ snukṣīrasiddhēna ghr̥tēna balinaṁ virēcitaṁ santaṁ saṁsarjayēt-pēyādyannairupakramēt| kimbhūtaiḥ ? kaṭukṣāradravyayutairannaiḥ kaphaghnaiḥ| kaṭukṣārayutānāṁ kaphaghnatvē'pi kaphaghnairityuktamatiśayārtham|
Adhikarana kaphōdarē muṣkakādikvāthēna nirūhaḥ kaphōdarē ētachr̥tasnēhēna anuvāsanam kaphōdarē vyōṣadugdhādinā bhōjanam (67-68) · Śloka 68
|
mūtratryūṣaṇatailāḍhyō nirūhō'sya tatō hitaḥ||67||
muṣkakādikaṣāyēṇa snēhabastiśca tacchr̥taḥ|
bhōjanaṁ vyōṣadugdhēna kaulatthēna rasēna vā||68||
View original
|
मूत्रत्र्यूषणतैलाढ्यो निरूहोऽस्य ततो हितः||६७||
मुष्ककादिकषायेण स्नेहबस्तिश्च तच्छृतः|
भोजनं व्योषदुग्धेन कौलत्थेन रसेन वा||६८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tataḥ-saṁsarjanādanantaraṁ, nirūhō gōmūtratrikaṭukatailabahulō muṣkakādivargakvāthēnāsya-kaphōdariṇō, hitaḥ| snēhabastiḥ-anuvāsanam, tēnaiva śr̥tō hitaḥ| bhōjanaṁ vyōṣayuktēna dugdhēna saha hitaṁ kulattharasēna vā|
Adhikarana kaphōdarē staimityādau ariṣṭakṣārāḥ (69) · Śloka 69
staimityārucihr̥llāsē mandē'gnau madyapāya ca|
dadyādariṣṭān kṣārāṁśca kaphastyānasthirōdarē||69||
View original
स्तैमित्यारुचिहृल्लासे मन्देऽग्नौ मद्यपाय च|
दद्यादरिष्टान् क्षारांश्च कफस्त्यानस्थिरोदरे||६९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyapāya narāya mandē'gnau staimityādau ca satyariṣṭān kṣārāṁśca dadyāt| kaphēna styānaṁ jaṭharaṁ yasya tasminnidaṁ kāryam|
Adhikarana kaphōdarē staimityādau hiṅgvādikṣārāḥau (70-73) · Śloka 73
hiṅgūpakulyē triphalāṁ dēvadāru niśādvayam|
bhallātakaṁ śigruphalaṁ kaṭukāṁ tiktakaṁ vacām||70||
śuṇṭhīṁ mādrīṁ ghanaṁ kuṣṭhaṁ saralaṁ paṭupañcakam|
dāhayējjarjarīkr̥tya dadhisnēhacatuṣkavat||71||
antardhūmaṁ tataḥ kṣārādbiḍālapadakaṁ pibēt|
madirādadhimaṇḍōṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ||72||
udaraṁ gulmamaṣṭhīlāṁ tūnyau śōphaṁ visūcikām|
plīhahr̥drōgagudajānudāvartaṁ ca nāśayēt||73||
View original
हिङ्गूपकुल्ये त्रिफलां देवदारु निशाद्वयम्|
भल्लातकं शिग्रुफलं कटुकां तिक्तकं वचाम्||७०||
शुण्ठीं माद्रीं घनं कुष्ठं सरलं पटुपञ्चकम्|
दाहयेज्जर्जरीकृत्य दधिस्नेहचतुष्कवत्||७१||
अन्तर्धूमं ततः क्षाराद्बिडालपदकं पिबेत्|
मदिरादधिमण्डोष्णजलारिष्टसुरासवैः||७२||
उदरं गुल्ममष्ठीलां तून्यौ शोफं विसूचिकाम्|
प्लीहहृद्रोगगुदजानुदावर्तं च नाशयेत्||७३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hiḍgvādikaṁ jarjarīkr̥tya dadhisnēhacatuṣkayutamantardhūmaṁ dāhayēt| tasmāt kṣārādbiḍālapadakaṁ madirādibhiḥ pibēt| ēṣa ca kṣāra udaragulmādīn nāśayēt|
Adhikarana kaphōdarē ariṣṭagōmūtrādayaḥ (74) · Śloka 74
jayēdariṣṭagōmūtracūrṇāyaskr̥tipānataḥ|
sakṣāratailapānaiśca durbalasya kaphōdaram||74||
View original
जयेदरिष्टगोमूत्रचूर्णायस्कृतिपानतः|
सक्षारतैलपानैश्च दुर्बलस्य कफोदरम्||७४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-durbalasya narasya kaphōdaramariṣṭādipānēna jayēt| ayaskr̥tiḥ-pramēhacikitsitē (a. 12|29) prōktā, kṣārayutatailapānaiśca jayēt|
Adhikarana kaphōdarē mūlakabījādibhirūpanāhaḥ kaphōdarē abhīkṣṇaṁ svēdaḥ (75) · Śloka 75
upanāhyaṁ sasiddhārthakiṇvairbījaiśca mūlakāt|
kalkitairudaraṁ svēdamabhīkṣṇaṁ cātra yōjayēt||75||
View original
उपनाह्यं ससिद्धार्थकिण्वैर्बीजैश्च मूलकात्|
कल्कितैरुदरं स्वेदमभीक्ष्णं चात्र योजयेत्||७५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, upanāhyaṁ jaṭharamasyaitaiḥ mūlakabījaiḥ kalkitaiḥ sasarṣapakiṇvaiḥ| tathā, nityaṁ svēdamatra yōjayēt|
Adhikarana sanipātōdarē pratyākhyāyakriyā (76) · Śloka 76
sannipātōdarē kuryānnātikṣīṇabalānalē|
dōṣōdrēkānurōdhēna pratyākhyāya kriyāmimām||76||
View original
सन्निपातोदरे कुर्यान्नातिक्षीणबलानले|
दोषोद्रेकानुरोधेन प्रत्याख़्याय क्रियामिमाम्||७६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sannipātōdarē-arthātsannipātōdaravati narē, nātikṣīṇabalānalē'dhidōṣānurōdhēna-tadvaśēnaiva, kriyāmimāṁ-anantarōktāṁ, kuryāt| kiṁ kr̥tvā ? pratyākhyāya,-ētadudaramaśakyapratīkāramityēvamuktvā| athōpakramamāha-
Adhikarana sanipātōdarē dantīdravantītailapānam (77) · Śloka 77
dantīdravantīphalajaṁ tailaṁ pānē ca śasyatē|
|77|
View original
दन्तीद्रवन्तीफलजं तैलं पाने च शस्यते|
|७७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dantyāditailaṁ pānē ca śasyatē|
Adhikarana sanipātōdarē kriyānivr̥ttē kākādanyādikalkaḥ (77-78) · Śloka 78
|
kriyānivr̥ttē jaṭharē tridōṣē tu viśēṣataḥ||77||
dadyādāpr̥cchya tajjñātīn pātuṁ madyēna kalkitam|
mūlaṁ kākādanīguñjākaravīrakasambhavam||78||
View original
|
क्रियानिवृत्ते जठरे त्रिदोषे तु विशेषतः||७७||
दद्यादापृच्छ्य तज्ज्ञातीन् पातुं मद्येन कल्कितम्|
मूलं काकादनीगुञ्जाकरवीरकसम्भवम्||७८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kriyāmatikrāntē jaṭharē viśēṣēṇa tridōṣajē tasya-udariṇō bandhūn, pr̥ṣṭvā-yathaitadviṣaṁ viṣamaṁ kiṁ jīvayatyuta mārayatīti sandēha ityādyuktvā, prayōjyaṁ vakṣyamāṇaṁ caitat| pātumityādi| kākādanyādijaṁ mūlaṁ kalkitaṁ madyēna pātuṁ dadyāt| kakādanī-kākaṇantikā|
Adhikarana sanipātōdarē kriyāsthāvaraṁ viṣaṁ sarpaviṣaṁ vā (79-81) · Śloka 81
pānabhōjanasaṁyuktaṁ dadyādvā sthāvaraṁ viṣam|
yasmin vā kupitaḥ sarpō vimuñcati phalē viṣam||79||
tēnāsya dōṣasaṅghātaḥ sthirō līnō vimārgagaḥ|
bahiḥ pravartatē bhinnō viṣēṇāśu pramāthinā||80||
tathā vrajatyagadatāṁ śarīrāntaramēva vā|
|81|
View original
पानभोजनसंयुक्तं दद्याद्वा स्थावरं विषम्|
यस्मिन् वा कुपितः सर्पो विमुञ्चति फले विषम्||७९||
तेनास्य दोषसङ्घातः स्थिरो लीनो विमार्गगः|
बहिः प्रवर्तते भिन्नो विषेणाशु प्रमाथिना||८०||
तथा व्रजत्यगदतां शरीरान्तरमेव वा|
|८१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā pānabhōjanasaṁyuktaṁ sthāvaraṁ viṣaṁ dadyāt| tēna yasmin phalē sarpaḥ kupitō viṣaṁ muñcati tadvā dadyāt| tēna-viṣēṇa pramāthinā, asya dōṣasaṅghātō bhinnō bahiḥ pravartatē| kimbhūtaḥ ? sthirastathā līnō dhātvādiṣu tathā unmārgagāmī| tathā-tēna prakārēṇānuṣṭhitēna, udaryagadatāṁ-nirvyādhitāṁ, vrajati| śarīrāntaraṁ vā yāti-mriyata ityarthaḥ|
Adhikarana sanipātōdarē hr̥tadōṣa śītāmbusnānaṁ payaḥ pānaṁ pēyāṁ vātētrivr̥cchākā dibhakṣaṇaṁ (81-83) · Śloka 83
|
hr̥tadōṣaṁ tu śītāmbusnātaṁ taṁ pāyayētpayaḥ||81||
pēyāṁ vā trivr̥taḥ śākaṁ maṇḍūkyā vāstukasya vā|
kālaśākaṁ yavākhyaṁ vā khādētsvarasasādhitam||82||
niramlalavaṇasnēhaṁ svinnāsvinnamanannabhuk|
māsamēkaṁ tataścaiva tr̥ṣitaḥ svarasaṁ pibēt||83||
View original
|
हृतदोषं तु शीताम्बुस्नातं तं पाययेत्पयः||८१||
पेयां वा त्रिवृतः शाकं मण्डूक्या वास्तुकस्य वा|
कालशाकं यवाख़्यं वा ख़ादेत्स्वरससाधितम्||८२||
निरम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्विन्नमनन्नभुक्|
मासमेकं ततश्चैव तृषितः स्वरसं पिबेत्||८३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hr̥tadōṣaṁ ca taṁ śītajalēna snātaṁ santaṁ payaḥ śītaṁ pāyayēt| pēyāmathavā trivr̥cchākaṁ maṇḍūkīśākaṁ vāstukaśākaṁ kālaśākaṁ yavaśākaṁ vā khādēt| kimbhūtam ? svarasēna sādhitam, tathā'mlalavaṇasnēhavarjitam, tathā svinnāsvinnam| anannabhōjī san, svinnāsvinnamiti "ktēna naviśiṣṭēna" iti samāsaḥ, māsamēkaṁ yāvadētadaśnīyāt| tr̥ṣitaḥ san svarasaṁ-prakr̥tatvāttacchākasya, pibēt|
Adhikarana sanipātōdarē ēvaṁ nirhatē dōṣē auṣṭraṁ kṣīram (84) · Śloka 84
ēvaṁ vinirhr̥tē śākairdōṣē māsāt paraṁ tataḥ|
durbalāya prayuñjīta prāṇabhr̥tkārabhaṁ payaḥ||84||
View original
एवं विनिर्हृते शाकैर्दोषे मासात् परं ततः|
दुर्बलाय प्रयुञ्जीत प्राणभृत्कारभं पयः||८४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvaṁ śākaviśēṣēṇa dōṣē nirhr̥tē-prāyēṇa jalākhyē, tataḥ-anantaraṁ, māsāt paraṁ duralāya puruṣāya kārabhaṁ kṣīraṁ prāṇakaraṁ prayuñjīta|
Adhikarana plīhōdarē vāmabāhau sirāmōkṣaḥ (85) · Śloka 85
plīhōdarē yathādōṣa snigdhasya svēditasya ca|
sirāṁ bhuktavatō dadhnā vāmabāhau vimōkṣayēt||85||
View original
प्लीहोदरे यथादोष स्निग्धस्य स्वेदितस्य च|
सिरां भुक्तवतो दध्ना वामबाहौ विमोक्षयेत्||८५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-plīhōdarē dōṣānusārēṇa snigdhasya svēditasya ca dadhnā bhuktavataḥ sirāṁ vāmē bāhau vimōkṣayēt|
Adhikarana plīhōdarē labdhabalē samudraśuktikṣāraḥ plīhōdarē labdhakarañjakṣāraḥ plīhōdarē labdha śigrukvāthaḥ plīhōdarē labdhahiṅgvādicūrṇakṣārājyam (86-88) · Śloka 88
labdhē balē ca bhūyō'pi snēhapītaṁ viśōdhitam|
samudraśuktijaṁ kṣāraṁ payasā pāyayēttathā||86||
amlasrutaṁ biḍakaṇācūrṇāḍhyaṁ naktamālajam|
saubhāñjanasya vā kvāthaṁ saindhavāgnikaṇānvitam||87||
hiḍgvādicūrṇaṁ kṣārājyaṁ yuñjīta ca yathābalam|
|88|
View original
लब्धे बले च भूयोऽपि स्नेहपीतं विशोधितम्|
समुद्रशुक्तिजं क्षारं पयसा पाययेत्तथा||८६||
अम्लस्रुतं बिडकणाचूर्णाढ्यं नक्तमालजम्|
सौभाञ्जनस्य वा क्वाथं सैन्धवाग्निकणान्वितम्||८७||
हिड्ग्वादिचूर्णं क्षाराज्यं युञ्जीत च यथाबलम्|
|८८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balē ca jātē punarapi snēhapītaṁ viśōdhitaṁ santaṁ kṣāraṁ samudraśuktayutthaṁ payasā pāyayēt| tathā karañjajaṁ kṣāramamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ srutaṁ, biḍakaṇācūrṇabhūyiṣṭhaṁ pāyayēt| athavā, saubhāñjanasya kvātham saindhavādiyutaṁ pibēt| hiḍgvādijaṁ cūrṇaṁ kṣāraṁ tathā ghr̥̄taṁ-ṣaṭpalādi, yathābalaṁ prayuñjīta| nanu, yathābalaṁ ihōcyatē| prāk cābhyadhāyi (hr̥. ni. a. 12|4)- "naṣṭacēṣṭābalāhārāḥ" iti| tadimē vākyē parasparaṁ vyāghnātē| brūmaḥ| balaśabdēnēha bhēṣajabalaṁ sōḍhuṁ śaktaṁ yadbalamātraṁ tadiha parikalpitam| pūrvaṁ ca prakr̥ṣṭaṁ yadbalaṁ tadvivakṣitamiti nātra pūrvāparavyāhatatvam|
Adhikarana plīhōdarē labdhabalē pippalyādicūrṇam (88-89) · Śloka 89
|
pippalīnāgaraṁ dantīsamāṁśaṁ dviguṇābhayam||88||
biḍārdhāṁśayutaṁ cūrṇamidamuṣṇāmbunā pibēt|
|89|
View original
|
पिप्पलीनागरं दन्तीसमांशं द्विगुणाभयम्||८८||
बिडार्धांशयुतं चूर्णमिदमुष्णाम्बुना पिबेत्|
|८९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pippalīnāgarayōrdvāvaṁśau, dantyā dvau bhāgau, harītakyāśca dvau bhāgau, biḍalavaṇasyārdhabhāgaḥ, ityēvaṁ cūrṇamuṣṇāmbunā pibēt|
Adhikarana plīhōdarēlabdhabalē viḍaṅgādibhūtiḥ (89-90) · Śloka 90
|
viḍaṅgaṁ citrakaṁ saktūn saghr̥tān saindhavaṁ vacām||89||
dagdhvā kapālē payasā gulmaplīhāpahaṁ pibēt|
|90|
View original
|
विडङ्गं चित्रकं सक्तून् सग़ृतान् सैन्धवं वचाम्||८९||
दग्ध्वा कपाले पयसा गुल्मप्लीहापहं पिबेत्|
|९०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viḍaṅgādikaṁ kapālē-karparē, dagdhvā kṣīrēṇa gulmaplīhaghnaṁ pibēt|
Adhikarana plīhōdarē labdhabalē badarakapatralēpaḥ (90-91) · Śloka 91
|
tailōnmiśrairbadarakapatraiḥ sammārditaiḥ samupanaddhaḥ||90||
musalēna pīḍitō'nu ca yāti plīhā payōbhujō nāśam|
|91|
View original
|
तैलोन्मिश्रैर्बदरकपत्रैः सम्मार्दितैः समुपनद्धः||९०||
मुसलेन पीडितोऽनु च याति प्लीहा पयोभुजो नाशम्|
|९१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-badarakasya patraistailamiśritaiḥ suṣru marditaiḥ samupanaddhaḥ, anu-paścācca, musalēna pīḍitaḥ plīhā kṣīrāśinō nāśaṁ vrajati| upagītiḥ|
Adhikarana plīhōdarēlabdhabalē rōhītakalatāyōgaḥ (91-92) · Śloka 92
|
rōhītakalatāḥ klr̥ptāḥ khaṇḍaśaḥ sābhayā jalē||91||
mūtrē vā''sunuyāttacca saptarātrasthitaṁ pibēt|
kāmalāplīhagulmārśaḥ kr̥mimēhōdarāpaham||92||
View original
|
रोहीतकलताः क्लृप्ताः ख़ण्डशः साभया जले||९१||
मूत्रे वाऽऽसुनुयात्तच्च सप्तरात्रस्थितं पिबेत्|
कामलाप्लीहगुल्मार्शः कृमिमेहोदरापहम्||९२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rōhītakalatāḥ latāḥ khaṇḍaṁ klr̥ptāḥ saharītakīrjalē mūtrē vā''sunuyāt| tacca saptarātraṁ sthitaṁ jalaṁ mūtraṁ vā pibēt| harītakyaśca lēhavadbhuñjīta| tatpītaṁ kāmalādighnam|
Adhikarana plīhōdarēlabdhabalē rōhītakaghr̥tam (93-95) · Śloka 95
rōhītakatvacaḥ kr̥tvā palānāṁ pañcaviṁśatīm|
kōladviprasthasaṁyuktaṁ kaṣāyamupakalpayēt||93||
pālikaiḥ pañcakōlaistu taiḥ samastaiśca tulyayā|
rōhītakatvacā piṣṭairghr̥taprasthaṁ vipācayēt||94||
plīhābhivr̥ddhiṁ śamayatyētadāśu prayōjitam|
|95|
View original
रोहीतकत्वचः कृत्वा पलानां पञ्चविंशतीम्|
कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत्||९३||
पालिकैः पञ्चकोलैस्तु तैः समस्तैश्च तुल्यया|
रोहीतकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||९४||
प्लीहाभिवृद्धिं शमयत्येतदाशु प्रयोजितम्|
|९५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rōhītakatvacaḥ palānāṁ pañcaviṁśatiṁ kr̥tvā badaraprasthadvayasaṁyuktaṁ kaṣāyamavatārayēt| pañcakōlaiḥ pālikaistaiḥ samastaiḥ pañcakōlaiḥ rōhītakatvacā tulyayā piṣṭairghr̥taprasthaṁ vipācayēt| ētaddhr̥taṁ prayōjitaṁ plīhābhivr̥ddhiṁ drāgēva śamayati|
Adhikarana plīhōdarēlabdhabalē kadalyāditailam (95-96) · Śloka 96
|
kadalyāstilanālānāṁ kṣārēṇa kṣurakasya ca||95||
tailaṁ pakvaṁ jayētpānātplīhānaṁ kaphavātajam|
|96|
View original
|
कदल्यास्तिलनालानां क्षारेण क्षुरकस्य च||९५||
तैलं पक्वं जयेत्पानात्प्लीहानं कफवातजम्|
|९६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kadalyādīnāṁ kṣārēṇa tailaṁ pakvaṁ pānēna kaphavātōtthaṁ plīhānaṁ parākarōti|
Adhikarana plīhōdarēlabdhabalē vātakaphōlbaṇē gulmavadagnikarma (96-97) · Śloka 97
|
aśāntau gulmavidhinā yōjayēdagnikarma ca||96||
aprāptapicchāsalilē plīhni vātakaphōlbaṇē|
|97|
View original
|
अशान्तौ गुल्मविधिना योजयेदग्निकर्म च||९६||
अप्राप्तपिच्छासलिले प्लीह्नि वातकफोल्बणे|
|९७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvamapyanupaśāntau vātakaphōtthē plīhnyasañjātapicchōdakē gulmavidhānēnāgnikarma yōjayēt|
Adhikarana plīhōdarē labdhabalē pittōlbaṇē jīvanīyasarpirādi (97-98) · Śloka 98
|
paittikē jīvanīyāni sarpīṁṣi kṣīrabastayaḥ||97||
raktāvasēkaḥ saṁśuddhiḥ kṣīrapānaṁ ca śasyatē|
|98|
View original
|
पैत्तिके जीवनीयानि सर्पींषि क्षीरबस्तयः||९७||
रक्तावसेकः संशुद्धिः क्षीरपानं च शस्यते|
|९८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
paittikē-pittēlbaṇē, plīhni jīvanīyagaṇasādhitāni sarpīṁṣi tathā kṣīrabastiraktāvasēkādi ca śasyatē| "sirāṁ bhuktavatō dadhnā vāmabāhau vimōkṣayēt|" (ślō. 85) ityanēnaiva raktāvasēkasyōktatvāt punarvacanaṁ prakarṣārtham| pittādhikyē hi raktātivr̥ddhiḥ| tasmādatiraktasrāvō yōjya iti pratipādanārthamētaduktam|
Adhikarana yakr̥dudarē dakṣiṇabhujē sirāmōkṣaḥ (98) · Śloka 98
|
yakr̥ti plīhavatkarma dakṣiṇē tu bhujē sirām||98||
View original
|
यकृति प्लीहवत्कर्म दक्षिणे तु भुजे सिराम्||९८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yakr̥ti plīhavat karma kāryam| sirāṁ punardakṣiṇē bāhau dadyāt|
Adhikarana yakr̥dudarē anyatsarvaṁ plīhavat baddhōdarē svēdā nrūhō'nuvāsanaṁ ca baddhōdarē paristraṁsīnyannāni baddhō tīkṣṇaṁ virēcanam baddhō udāvartaharaṁ vātandhaṁ ca karma (99-100) · Śloka 100
svinnāya baddhōdariṇē mūtratīkṣṇauṣadhānvitam|
satailalavaṇaṁ dadyānnirūhaṁ sānuvāsanam||99||
parīsraṁsīni cānnāni tīkṣṇaṁ cāsmai virēcanam|
udāvartaharaṁ karma kāryaṁ yaccānilāpaham||100||
View original
स्विन्नाय बद्धोदरिणे मूत्रतीक्ष्णौषधान्वितम्|
सतैललवणं दद्यान्निरूहं सानुवासनम्||९९||
परीस्रंसीनि चान्नानि तीक्ष्णं चास्मै विरेचनम्|
उदावर्तहरं कर्म कार्यं यच्चानिलापहम्||१००||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-baddhōdariṇē puruṣāya svinnāya gōmūtratīkṣṇauṣadhayutaṁ tailasaindhavābhyāṁ saha nirūhaṁ dadyāt, sānuvāsanaṁ-pūrvamanuvāsanaṁ paścāccētyarthaḥ| udarīṇaḥ svēdaniṣēdhādbaddhōdariṇaḥ svēdānujñānamapavāda iti naitatpūrvāparavyāhatam| parisraṁsīni-anulōmakāraṇyannāni, asmai ca-jaṭhariṇē, tīkṣṇaṁ ca virēcanaṁ dadyāt| udāvartaharaṁ karma kāryam| yacca vātghnaṁ tacca kāryam|
Adhikarana chidrōdarē svēdaṁ vinā kaphō daravat chidrō jātaṁ jātaṁ jalaṁ svāvyam (101) · Śloka 101
chidrōdaramr̥tē svēdācchlēṣmōdaravadācarēt|
jātaṁ jātaṁ jalaṁ srāvyamēvaṁ tadyāpayēdbhiṣak||101||
View original
छिद्रोदरमृते स्वेदाच्छ्लेष्मोदरवदाचरेत्|
जातं जातं जलं स्राव्यमेवं तद्यापयेद्भिषक्||१०१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-chidrōdaraṁ svēdamantarēṇa ślēṣmōdaravadupakramēt| yadā tu kathañcidrasaśchidrēbhyaḥ parisravan jaṭharamāpūrayitvā jalaṁ bhavēttadā tajjātaṁ salilaṁ srāvyam| na ca sakr̥dēva srāvyamiti pratipādanārthaṁ vīpsā, jātaṁ jātaṁ jalaṁ srāvyamiti| kiyantaṁ kālaṁ srāvyam ? ityāha-ēvamityādi| ēvaṁ-anēna prakārēṇa, tat-baddhōdaraṁ, yāpayēt| svāsthyamiti yōgyatayā'tra sambadhyatē, tēnaiva svāsthyaṁ prāpayēditi bōdhyam| na tu yāpyaṁ vidadhyāditi vyākhyēyam, na hi yāpyamudaramasti|
Adhikarana udakōdarē abdōṣaharāṇi udakōdarēdīpanīyaḥ kaphaghnaścāhāraḥ (102-103) · Śloka 103
apāṁ dōṣaharāṇyādau yōjayēdudakōdarē|
mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca||102||
dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācarēt|
|103|
View original
अपां दोषहराण्यादौ योजयेदुदकोदरे|
मूत्रयुक्तानि तीक्ष्णानि विविधक्षारवन्ति च||१०२||
दीपनीयैः कफघ्नैश्च तमाहारैरुपाचरेत्|
|१०३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udakōdarē pūrvamapāṁ dōṣaharāṇi yōjayēt| tāni sarvāṇi gōmūtrayuktāni tathā tīkṣṇāni tathā vividhāḥ kṣārā vidyantē yēṣu tāni vividhakṣāravanti, anēkakṣārayuktānītyarthaḥ| nanu, apāmityanarthakam, "yōjayēdudakōdarē" ityanēnaivōdakaharatvasya siddhatvāt| atrōcyatē| apāṁ ca harṇāni yaśca tatra saṁsr̥ṣṭō dōṣō'dbhistasya ca haraṇāni jalasaṁsr̥ṣṭadōṣaharaṇānīti pratipādayitumuktam| ādāviti nirdēśāt paścādvātādidōṣānusārēṇa cōpakramaḥ kārya iti dyōtayati| tathā bhōjanairdīpanīyaiḥ kaphāpahaiścōpācarēt|
Adhikarana udakōdarē chāgakarīṣakṣārādiguṭikāō (103-106) · Śloka 106
|
kṣāraṁ chōgakarīṣāṇāṁ srutaṁ mūtrē'gninā pacēt||103||
ghanībhavati tasmiṁśca karṣāṁśaṁ cūrṇitaṁ kṣipēt|
pippalī pippalīmūlaṁ śuṇṭhī lavaṇapañcakam||104||
nikumbhakumbhatriphalāsvarṇakṣīrīviṣāṇikāḥ|
svarjikākṣāraṣaḍgranthāsātalāyavaśūkajam||105||
kōlābhā guṭikāḥ kr̥tvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ|
pibēdajarakē śōphē pravr̥ddhē cōdakōdarē||106||
View original
|
क्षारं छोगकरीषाणां स्रुतं मूत्रेऽग्निना पचेत्||१०३||
घनीभवति तस्मिंश्च कर्षांशं चूर्णितं क्षिपेत्|
पिप्पली पिप्पलीमूलं शुण्ठी लवणपञ्चकम्||१०४||
निकुम्भकुम्भत्रिफलास्वर्णक्षीरीविषाणिकाः|
स्वर्जिकाक्षारषड्ग्रन्थासातलायवशूकजम्||१०५||
कोलाभा गुटिकाः कृत्वा ततः सौवीरकाप्लुताः|
पिबेदजरके शोफे प्रवृद्धे चोदकोदरे||१०६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kṣāraṁ chāgakarīṣāṇāṁ mūtrē srutaṁ cāgninā pacēt| asmiṁśca kṣārajalē ghanībhavati sati karṣāṁśaṁ rajīkr̥taṁ pippalyādikaṁ kṣipēt| tataḥ-tasmātkṣārāt, gulikāḥ kōlābhāḥ kr̥tvā sauvīrakālōḍitā ajarakādau pibēt|
Adhikarana baddhacchidrōdakōdarēṣu auṣadhairapraśamēṣu śastrakarma (107) · Śloka 107
ityauṣadhairapraśamē triṣu baddhōdarādiṣu|
prayuñjīta bhiṣak śastramārtabandhunr̥pārthitaḥ||107||
View original
इत्यौषधैरप्रशमे त्रिषु बद्धोदरादिषु|
प्रयुञ्जीत भिषक् शस्त्रमार्तबन्धुनृपार्थितः||१०७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-ēvaṁ, auṣadhairaśāntau satyāṁ triṣu baddhacchidrōdakōdarēṣu vaidya ārtajñātibhirnr̥pēṇa cābhyārthitaḥ san śastraṁ prayuñjīta|
Adhikarana baddhacchidrōdakōdarēṣu śastrakarma vidhiḥ (108-112) · Śloka 112
snigdhasvinnatanōrnābhēradhō baddhakṣatāntrayōḥ|
pāṭayēdudaraṁ muktvā vāmataścaturaṅgulāt||108||
caturaṅgulamānaṁ tu niṣkāsyāntrāṇi tēna ca|
nirīkṣyāpanayēdbālamalalēpōpalādikam||109||
chidrē tu śalyamuddhr̥tya viśōdhyāntraparisravam|
markōṭairdaṁśayēcchidraṁ tēṣu lagnēṣu cāharēt||110||
kāyaṁ mūrdhnō'nu cāntrāṇi yathāsthānaṁ nivēśayēt|
aktāni madhusarpirbhyāmatha sīvyēdbahirvraṇam||111||
tataḥ kr̥ṣṇamr̥dā''lipya badhnīyādyaṣṭimiśrayā|
nivātasthaḥ payōvr̥ttiḥ snēhadrōṇyāṁ vasēttataḥ||112||
View original
स्निग्धस्विन्नतनोर्नाभेरधो बद्धक्षतान्त्रयोः|
पाटयेदुदरं मुक्त्वा वामतश्चतुरङ्गुलात्||१०८||
चतुरङ्गुलमानं तु निष्कास्यान्त्राणि तेन च|
निरीक्ष्यापनयेद्बालमललेपोपलादिकम्||१०९||
छिद्रे तु शल्यमुद्धृत्य विशोध्यान्त्रपरिस्रवम्|
मर्कोटैर्दंशयेच्छिद्रं तेषु लग्नेषु चाहरेत्||११०||
कायं मूर्ध्नोऽनु चान्त्राणि यथास्थानं निवेशयेत्|
अक्तानि मधुसर्पिर्भ्यामथ सीव्येद्बहिर्व्रणम्||१११||
ततः कृष्णमृदाऽऽलिप्य बध्नीयाद्यष्टिमिश्रया|
निवातस्थः पयोवृत्तिः स्नेहद्रोण्यां वसेत्ततः||११२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-baddhakṣatāntrayōḥ-baddhōdarē chidrōdarē ca, snigdhasvinnaśarīrasya nābhēradha udaraṁ caturaṅgulādvāmēna muktvā caturaṅgulapramāṇaṁ pāṭayēt| tēna ca-chidrēṇa, antrāṇi bahirniṣkāsya bālamalalēpōpalādikamapanayēditi baddhōdarōpakramaḥ| chidrōdarōpakramamāha-chidrē tu parīsrāviṇi śalyamuddhr̥tya parisravamātraṁ viśōdhyānantaraṁ markōṭaiśchidraṁ daṁśayēt| tēṣu ca-markōṭēṣu, bhakṣayituṁ lagnēṣu mūrdhnaḥ-śirasō'paraṁ, kāyaṁ markōṭānāmākarṣēt| anu [ca]-paścācca, antrāṇi madhusarpirbhyāmaktāni yathāsthānaṁ sthāpayēt| [atha-] anantaraṁ, bahirvraṇaṁ sīvyēt| bahiḥśabdanirdēśādābhyantaragataṁ na sīvyēditi gamyatē| tataḥ-anantaraṁ, kr̥ṣṇamr̥dā madhuyaṣṭikāmiśrayā''lipya badhnīyāt| anantaraṁ nivātasthaḥ kṣīravr̥ttiḥ san snēhadrōṇyāṁ vasēt| adhunā jalōdarasyānyēṣāmapi jātajalānāṁ jaṭharāṇāṁ cikitsārthamāha-
Adhikarana sajalē udarē jalasrāvaṇavidhiḥ sajalē niḥsrutē pēyā (113-117) · Śloka 117
sajalē jaṭharē tailairabhyaktasyānilāpahaiḥ|
svinnasyōṣṇāmbunā''kakṣamudarē paṭṭavēṣṭitē||113||
baddhacchidrōditasthānē vidhyēdaṅgulamātrakam|
nidhāya tasminnāḍīṁ ca srāvayēdardhamambhasaḥ||114||
athāsya nāḍīmākr̥ṣya tailēna lavaṇēna ca|
vraṇamabhyajya badhvā ca vēṣṭayēdvāsasōdaram||115||
tr̥tīyē'hni caturthē vā yāvadāṣōḍaśaṁ dinam|
tasya viśramya viśramya srāvayēdalpaśō jalam||116||
vivēṣṭayēdgāḍhataraṁ jaṭharaṁ vāsasā ślatham|
niḥsrutē laṅghitaḥ pēyāmasnēhalavaṇāṁ pibēt||117||
View original
सजले जठरे तैलैरभ्यक्तस्यानिलापहैः|
स्विन्नस्योष्णाम्बुनाऽऽकक्षमुदरे पट्टवेष्टिते||११३||
बद्धच्छिद्रोदितस्थाने विध्येदङ्गुलमात्रकम्|
निधाय तस्मिन्नाडीं च स्रावयेदर्धमम्भसः||११४||
अथास्य नाडीमाकृष्य तैलेन लवणेन च|
व्रणमभ्यज्य बध्वा च वेष्टयेद्वाससोदरम्||११५||
तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा यावदाषोडशं दिनम्|
तस्य विश्रम्य विश्रम्य स्रावयेदल्पशो जलम्||११६||
विवेष्टयेद्गाढतरं जठरं वाससा श्लथम्|
निःस्रुते लङ्घितः पेयामस्नेहलवणां पिबेत्||११७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sajalē jaṭhariṇō jaṭharē tailaiḥ-tilānāṁ tailaiḥ sarṣapairaṇḍatailādibhiśca, anilaghnairabhyaktasya tathōṣṇāmbunā svinnasyākakṣaṁ-kakṣāntaṁ yāvat, udarē paṭṭēna-vastrēṇa vēṣṭitē, tadudaraṁ vastrēṇaiva vēṣṭayitvā baddhacchidrōdarayōryatkathitaṁ sthānaṁ tasmin sthānē'ṅgulapramāṇaṁ vidhyēt| tasmiṁśca chidrē nāḍīṁ nidhāya jalasyōdarasthasyārdhaṁ srāvayēt| jalasrāvādanantaramasya-udariṇō, nāḍīmākr̥ṣya salavaṇēna tailēna vraṇamabhyajya baddhvā ca vāsasā jaṭharaṁ vēṣṭayēt| tr̥tīyē divasē'thavā caturthē yāvadāṣōḍaśaṁ dinaṁ tasya-udariṇō, viśramya viśramyālpaśaḥ-alpamalpaṁ kr̥tvā, jalaṁ-dōṣaṁ, srāvayēt| sahasā hi pracurajalasrāvaṇādapāyaḥ syāt| tasmāt srutidivasādanantaraṁ tr̥tīyē caturthē pañcamādau vā dinē śarīrabalābalamapēkṣya ṣōḍaśadinaṁ maryādīkr̥tya jalasrāvaṇaṁ kāryam| jaṭharaṁ ca śithilaṁ vāsasā gāḍhataraṁ vivēṣṭayēt| niḥsrutē ca jalē'sau jaṭharī laṅghitaḥ san pēyāmasnēhalavaṇāṁ< pibēt| nañatra īṣadarthaḥ| īṣat snēhalavaṇaṁ klēdarakṣārthaṁ vātakōparakṣārthaṁ ca| anyathā hi 'rūkṣāṁ nirlavaṇāṁ pibēt' ityēvaṁ nirdēśamācāryaḥ kuryāt|
Adhikarana sajalē udarē āsaṁvatsaraṁ vartanakramaḥ (118-119) · Śloka 119
syātkṣīravr̥ttiḥ ṣaṇmāsāṁstrīn pēyāṁ payasā pibēt|
trīṁścānyān payasaivādyāt phalāmlēna rasēna vā||118||
alpaśō'snēhalavaṇaṁ jīrṇaṁ śyāmākakōdravam|
prayatō vatsarēṇaivaṁ vijayēta jalōdaram||119||
View original
स्यात्क्षीरवृत्तिः षण्मासांस्त्रीन् पेयां पयसा पिबेत्|
त्रींश्चान्यान् पयसैवाद्यात् फलाम्लेन रसेन वा||११८||
अल्पशोऽस्नेहलवणं जीर्णं श्यामाककोद्रवम्|
प्रयतो वत्सरेणैवं विजयेत जलोदरम्||११९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ṣaṇmāsān kṣīravr̥ttiḥ syāt| trīn māsān kṣīrapēyāṁ pibēt| trīṁścānyān māsān payasaiva jīrṇaṁ śyāmākakōdravamadyāt| phalāmlēna vā māṁsarasēna| katham ? alpamalpam| tathā, īṣat snēhalavaṇam| [ēvaṁ-] anēna prakārēṇa, prayataḥ salilōdaraṁ vatsarēṇa vijayēt|
Adhikarana sajalē udarē pathyē yantritō jitēndriyaścaudarē (120) · Śloka 120
varjyēṣu yantritō diṣṭē nātyadiṣṭē jitēndriyaḥ|
|120|
View original
वर्ज्येषु यन्त्रितो दिष्टे नात्यदिष्टे जितेन्द्रियः|
|१२०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-varjyēṣvāhāravihārādiṣvatyarthōṣṇāmlalavaṇādiṣu (ślō. 125) yantrita udarī syāt| diṣṭē-kathitē'nnapānādau, nātiyantritaḥ syāt| adiṣṭē-akathitē punarannapānādau, jitēndriyaḥ syāt-alōlupēna tatra bhavitavyamityarthaḥ| jalōdaracikitsāprasaṅgēna sarvōdaracikitsāmāha-
Adhikarana sarvōdarē vātādiśamanī kriyā (120-121) · Śloka 121
|
sarvamēvōdaraṁ prāyō dōṣasaṅghātajaṁ yataḥ||120||
atō vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyatē|
|121|
View original
|
सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्घातजं यतः||१२०||
अतो वातादिशमनी क्रिया सर्वत्र शस्यते|
|१२१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvamēvōdaraṁ bāhulyēna dōṣasaṅghātōtthaṁ yasmāttasmāt sarvatrōdarē vātādiśamanī kriyā praśasyatē| prāyōgrahaṇaṁ kiñcit prāktanakarmanimittamudaraṁ nāvaśyaṁ dōṣasaṅghātajamiti|
Adhikarana sarvōdarē dīpanō laghuścāhāraḥ (121-122) · Śloka 122
|
vahnirmandatvamāyāti dōṣaiḥ kukṣau prapūritē||121||
tasmādbhōjyāni bhōjyāni dīpanāni laghūni ca|
sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnēhakaṭūni ca||122||
View original
|
वह्निर्मन्दत्वमायाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते||१२१||
तस्माद्भोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च|
सपञ्चमूलान्यल्पाम्लपटुस्नेहकटूनि च||१२२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vahnirmandatvaṁ yata āgacchati dōṣairudarē prapūritē sati tasmātkāraṇāt bhōjyāni-āhārāḥ, bhōjyāni-bhakṣayitavyāni, jaṭharibhirdīpanāni laghūni ca| tathā saha pañcamūlēna tathā'lpāmlādayō yēṣu tāni|
Adhikarana sarvōdarē gōmūtrabhāvitaṣaṣṭikataṇḍulayavāgūbhōjanam (123-124) · Śloka 124
bhāvitānāṁ gavāṁ mūtrē ṣaṣṭikānāṁ ca taṇḍulaiḥ|
yavāgūṁ payasā siddhāṁ prakāmaṁ bhōjayēnnaram||123||
pibēdikṣurasaṁ cānu jaṭharāṇāṁ nivr̥ttayē|
svaṁ svaṁ sthānaṁ vrajantyēṣāṁ vātapittakaphāstathā||124||
View original
भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां च तण्डुलैः|
यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्||१२३||
पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये|
स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येषां वातपित्तकफास्तथा||१२४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gōmūtrē bhāvitānāṁ ṣaṣṭikānāṁ taṇḍulairyavāgūṁ kṣīrēṇa siddhāṁ prakāmaṁ-icchayā, naraṁ bhōjayēt| anu-paścāt, ikṣurasaṁ ca pibēdudarāṇāṁ śāntyartham| tathā vātapittakaphāścaiṣāṁ-udariṇāṁ, svaṁ svaṁ sthānaṁ vrajanti|
Adhikarana sarvōdarē tadanu dakṣurasapānam sarvō varjyāni (125-126) · Śloka 126
atyarthōṣṇāmlalavaṇaṁ rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru|
guḍaṁ tailakr̥taṁ śākaṁ vāri pānāvagāhayōḥ||125||
āyāsādhvadivāsvapnayānāni ca parityajēt|
|126|
View original
अत्यर्थोष्णाम्ललवणं रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु|
गुडं तैलकृतं शाकं वारि पानावगाहयोः||१२५||
आयासाध्वदिवास्वप्नयानानि च परित्यजेत्|
|१२६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atyarthōṣṇāmlalavaṇādikaṁ jaṭharī tyajēt| vāri pānāvagāhayōryadi tyajēt tarhi kiṁ pēyam ? ityāha-
Adhikarana sarvōdarē takrapānam aṣṭōdarēṣu takraviśēṣaḥ (126-129) · Śloka 129
|
nātyacchasāndramadhuraṁ takraṁ pānē praśasyatē||126||
sakaṇālavaṇaṁ vātē, pittē sōṣaṇaśarkaram|
yavānīsaindhavājājīmadhuvyōṣaiḥ kaphōdarē||127||
tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṁyutaṁ nicayōdarē|
madhutailavacāśuṇṭhīśatahvākuṣṭhasaindhavaiḥ||128||
plīhni, baddhē tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ|
sakr̥ṣṇāmākṣikaṁ chidrē, vyōṣavatsalilōdarē||129||
View original
|
नात्यच्छसान्द्रमधुरं तक्रं पाने प्रशस्यते||१२६||
सकणालवणं वाते, पित्ते सोषणशर्करम्|
यवानीसैन्धवाजाजीमधुव्योषैः कफोदरे||१२७||
त्र्यूषणक्षारलवणैः संयुतं निचयोदरे|
मधुतैलवचाशुण्ठीशतह्वाकुष्ठसैन्धवैः||१२८||
प्लीह्नि, बद्धे तु हपुषायवानीपट्वजाजिभिः|
सकृष्णामाक्षिकं छिद्रे, व्योषवत्सलिलोदरे||१२९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-takramīṣadacchasāndramadhuraṁ pānē praśasyatē| tacca pavanē sapippalīsaindhavaṁ śrēṣṭham| pittē samaricaśarkaram| yavānyādibhiḥ sahs kaphōdarē hitam| trikaṭukādibhiḥ saṁyuktaṁ sannipātōdarē| madhutailādibhiḥ plīhōdarē| hapuṣādibhiryutaṁ baddhōdarē| pippalīmadhuyutaṁ chidrōdarē| jalōdarē vyōṣayutaṁ śrēṣṭham|
Adhikarana aṣṭōdarēṣu gauravādiyuktānāṁ vātakaphārtānāṁ takrāmr̥̄tam (130) · Śloka 130
gauravārōcakānāhamandavahnyatisāriṇām|
takraṁ vātakaphārtānāmamr̥tatvāya kalpatē||130||
View original
गौरवारोचकानाहमन्दवह्न्यतिसारिणाम्|
तक्रं वातकफार्तानाममृतत्वाय कल्पते||१३०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātakaphārtānāṁ gauravārōcakādiyutānāṁ takramamr̥tatvāya kalpatē-sampadyatē| ētacca bruvan vātakaphayōḥ śuddhāvapi dēyamiti dyōtayati|
Adhikarana aṣṭōdarēṣu sarvēṣāṁ prayōgāṇāmanu kṣīram (131) · Śloka 131
prayōgāṇāṁ ca sarvēṣāmanu kṣīraṁ prayōjayēt|
sthairyakr̥tsarvadhātūnāṁ balyaṁ dōṣānubandhahr̥t||131||
View original
प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्|
स्थैर्यकृत्सर्वधातूनां बल्यं दोषानुबन्धहृत्||१३१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvēṣāṁ ca prayōgāṇāmanu kṣīraṁ prayōjayēt| tacca kṣīraṁ sarvadhātūnāṁ sthiratvaṁ karōti| tathā balyaṁ syāddōṣānubandhatvaṁ harati|
Adhikarana aṣṭōdarēṣu bhēṣajakṣīṇāṅgānāṁ kṣīraṁ amr̥tam (15) · Śloka 15
bhēṣajāpacitāṅgānāṁ kṣīramēvāmr̥tāyatē|
131 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē udaracikitsitaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
View original
भेषजापचिताङ्गानां क्षीरमेवामृतायते|
१३१ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने उदरचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhēṣajēnāpacitaṁ śarīraṁ yēṣāṁ tēṣāṁ kṣīramēvāmr̥tatvāya sampadyata iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē udaracikitsitaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||