१५. उदरचिकित्सिताध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

अस्मादनन्तरमुदरचिकित्सितं प्रक्रम्यते| सम्बन्धश्चास्य गुल्मोत्पत्तौ किल यथा वायुः प्रधानं कारणं प्रायः, तथा स एवोदराणामपि, इत्याह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दोषाणामतिमात्रमुपचयो-वृद्धिः, तस्मात् स्रोतसां मार्गाः-मुख़रूपाणि छिद्राणि, तेषां निरोधाच्च भवत्युदरं यतः, तस्मादेनं-उदरिणं, अभीक्ष्णं विरेचयेत्| प्रायेण वातप्रधानत्वादस्य व्याधेः स्निग्धं विरेचनमाह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तैलमैरण्डं गोमूत्रान्वितं क्षीरयुतं वा मासमेकमथवा द्वौ मासौ पाययेत्| दोषादिवशाद् गव्यं मूत्रं माहिषं वा मूत्रं पिबेत्| अथवा गोक्षीरभुग्भवेत्| करभीक्षीरवर्तनो वा स्यात्| दाहादियुतस्तु विशेषेणैवंवृत्तिः स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रूक्षादीनां स्नेहनीयानि सर्पींष्युदरहन्तॄणि योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-"पञ्चकोलयवक्षार" (हृ. चि. अ. ५|२२) इति षट्पलं दशमूलाम्बुना मस्तुनो ह्याढकेन च संधितं घृतप्रस्थं षट्पलोपलक्षणलक्षितं योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शुण्ठ्याः पलत्रयं, प्रस्थं घृततैलात्, मस्तुन आढकमेतत्साधयित्वा सर्वोदरापहं पिबेत्| कफमारुतोत्थे च गुल्मे सुष्ठु हितमेतत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्पिषः प्रस्थं तदपेक्षया चतुर्गुणे जले गोमूत्रे द्विगुणे चित्रकपले कल्के सिद्धं सयवक्षारमुदरी पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यवादिक्वाथेन सुराकाञ्जिकाभ्यां सिद्धं वा घृतं पाययेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एभिः स्नेहैः स्निग्धाय नराय बले च सञ्जाते सति पवने च शान्ते स्रस्ते दोषाशये सति कल्पोक्तं विरेचनं दद्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पटोलमूलादि कार्षिकं कम्पिल्लादीनां भागान् क्रमेण द्वित्रिचतुर्गुणान् सञ्चूर्ण्य गोमूत्रेण पिबेत्| अनन्तरं विरिक्तः सन् पेयां भुक्त्वा जाङ्गलमांसरसैः शाल्यादिकमद्यात्| ततः-अनन्तरं, षड्दिवसानि क्वथितं क्षीरं त्रिकटुयुतं पिबेत्| एवं पुनःपुनरेतत्पीतं सर्वोदराणि जातसलिलान्यपि हन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-गवाक्ष्यादिकं चूर्णं कर्कन्ध्वादिजलमूत्रसीध्वन्यतमेन पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यवान्यादीनि विडङ्गपर्यन्तानि समांशानि| दन्त्या भागास्त्रयः| त्रिवृद्विशालयोर्द्वौ द्वौ भागौ| सातलायाश्च चत्वारः| एष चूर्णो नारायणो नाम रोगगणापहः| एनं चूर्णं प्राप्य रोगा नाभिवर्धन्ते| कं क[इव] ? यथा विष्णुमिवासुराः| उदरिभिरेष तक्रेण पेयः| गुल्म्यादिभिर्बदराम्ब्वादिभिः पेयः| भगन्दरादिष्वेतद्यथार्हं स्नेहपीतेन विरेचनं पेयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हपुषादिकमेतचूर्णं दाडिमादिरसैः पेयम्| गुल्मादिषु विरेकेण चैतदाशु वातपित्तकफान् सम्प्रसाधयेत्| काललवणं-कृष्णलवणम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-नीलिन्यादिकं चूर्णं सर्षिषा पिबेत्| उदरगुल्मघ्नम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पूर्ववच्च-यथा पटोलमूलादिके चूर्णे (श्लो. १०) कथितं, तथैव शुद्धः क्षामः सन् जाङ्गलरसादनन्तरमन्तराऽन्तरा-मध्ये मध्ये, दुग्धं पिबेत्| कारभं गव्यं छागं वा क्षीरम्| स०-आत्ययिके रोगे विरेकार्थे स्नेहानेव दद्यात्| दुर्बलेभ्यो वा विशेषेण|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हरीतकीसूक्ष्मचूर्णप्रस्थयुक्तं घृतस्याढकमग्नौ विलाप्य खजेनालोडितं यवपल्लके-यवराशिमध्ये, निधापयेत्| ततो मासादनन्तरमुद्धृतं गालितं हरीतकीनां क्वाथेन-सामान्यपरिभाषोक्तप्रमाणेन, अम्लेन दध्ना संयुतं च पचेत्| एतच्च पानेनोदरादीन् हन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्नुक्षीरमिश्रिताद्गोक्षीराच्छृतशीतात् ख़जेनाहतात् यज्जातं सर्पिस्तत्स्नुक्क्षीरपक्वं पूर्वगुणम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षीरद्रोणं स्नुक्क्षीरप्रस्थार्घेन युतं दधि जातं मथित्वा तत्सर्पिस्त्रिवृतापक्वं पूर्वगुणम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तथा सिद्धं-पूर्ववत्पक्वं, घृतप्रस्थं क्षीरेऽष्टगुणे स्नुक्षीरपलकल्केन त्रिवृताषट्पलेन च सिद्धं पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एषां च घृतादीनां पश्चात् पेयादीन् पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-घृते जीर्णे विरिक्तश्च सन् कोष्णं शूण्ठीसाधितं जलं पिबेत्| अनन्तरं पेयां पिबेत्| कुलत्थयूषं च पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एवं त्र्यहं रूक्षः सन् पुनरपि प्रतिभोजितः पुनःपुनरनेनैव क्रमेण सर्पिः पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एतानि-प्रागुक्तानि, सिद्धानि घृतानि कुशलो वैद्यः कुर्वीत गुल्मादीनां शान्तये|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पीलुकल्कपक्वं घृतमानाहभेदनं पिबेत्| तैल्वकं (हृ. चि. अ. २१|३२) वा नीलिनीघृतं (हृ. चि. अ. १४|५५) मिश्रकं (हृ. चि. अ. १४|८९) वा स्नेहं पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हृतदोषः क्रमेण शाल्योदनमतिलघुगुणयुक्तमल्पं खादेत्| एवं संसर्जनक्रम आदरितव्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-जठरी दोषशेषस्य निवृत्तये हरीतकीसहस्रं गोमूत्रेणासकृद्भावितं पयोनुपः सन् ख़ादेत्| अथवा, स्नुहीदुग्धेनासकृद्भावितं पिप्पली सहस्रमुपयुञ्जीत| पिप्पलीवर्धमानं वा रसायनविधानेनोपयुञ्जीत| अथवा, दुग्धाशनः सन्नद्रिजमुपयुञ्जीत| तथैव गुग्गुलुं प्रयुञ्जीत| तथा, तुल्यार्द्रकरसं क्षीरमुपयुञ्जीत|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथवा, चित्रकदेवदारुणोः कल्कं क्षीरेण पिबेत्| तथा, मासं हस्तिपिप्पलीविश्वभेषजकल्कं युक्तो-नियतः सन्, क्षीरेण पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-विडङ्गादिभिः कल्कैः कोलप्रमाणैरालोडितं पयः पीत्वा प्रवृद्धमुदरं जयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्नुक्क्षीरघृतान्वितं भोज्यं-आहारं, मासं वा भुञ्जीत| स्नुक्क्षीरसिद्धं घृतं स्नुक्क्षीरघृतम्, स्नुक्क्षीरयुतं वा घृतं स्नुक्क्षीरघृतम्| उत्कारिकां वा स्नुक्क्षीरयुतां भुञ्जीत| उत्कारिकां-रोटिकाम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-समीरणः पार्श्वशूलादिकं यदि कुर्यात् ततस्तैलं बिल्वादियुतं पिबेत्| अथवा, मयूरजङ्घादिजैः क्षारैः कदल्यपामार्गतर्कारीजैः पृथक्कृतैः पक्वं तैलं पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफे वातेनावृते, ताभ्यां-कफपित्ताभ्यां वाऽऽवृतेऽनिले सति, बलिनो नरस्य स्वौषधयुतमेरण्डतैलं हितम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-देवदार्वादिभिर्गोमूत्रसहितैरुदरं बाह्यतः प्रलिम्पेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वृश्चिकाल्यादीनां क्वाथैर्मूत्रैश्च जठरं सेचयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-उदरं विरिक्तम्लानं साल्वणादिभिः स्वेदितं ततो वस्त्रेण वेष्टयेत्| एवं कृते सति वायुर्न पुनराध्मापयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सुविरिक्तस्य नरस्य यस्य पुनराध्मानं स्यात्, तं-उदारिणं नरं, पुनरेव निरूहैः सुस्निग्धैरम्ललवणैश्चोपाचरेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सहोपस्तम्भेन-कफाद्याधारकेण, वर्तते सोपस्तम्भो वायुर्यं नरमाध्मापयति, तस्य तीक्ष्णा बस्तयः क्षारगोमूत्राभ्यां सह शस्यन्ते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-इति-एवं, सामान्येनोदरिणां क्रियाः सिद्धाः प्रोक्ताः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातोदरे सति बलवन्तं पुरुषं विदार्यादिगणेन पक्वं घृतं पाययेत्| अनन्तरं स्निग्धं स्वेदितशरीरमेनं बहुशस्तैल्वकेन घृतेन (हृ. चि. अ. २१|३२) विरेचयेत्| मिश्रकेण (हृ. चि. अ. १४|८९) वा घृतेन विरेचयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कृते संसर्जने सति क्षीरं बलदानाय दद्यात्| उत्क्लेशात् प्राक्-प्रायेण कफोपचितेरुत्क्लेशं दृष्ट्वाऽनन्तरं, बले लब्धे सति क्रमेण क्षीरं निवर्तयेत्-न सहसैव|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ततः-अनन्तरमुदीरिणं यूषादिभिः समिद्धाग्निमुदावर्तवन्तं पुनरपि स्निग्धस्विन्नं दाशमूलिकबस्तिना निरूहयेत्| दाशमूलिको बस्तिः-"द्विपञ्चमूलत्रिफलाफलबिल्वानि पाचयेत्|" (हृ. क. अ. ४|३४) इत्यादिः कल्पोक्तः| तेन किम्भूतेन ? तीक्ष्णाधोभागयुक्तेन| अधोभागो-अधस्ताच्छरीरे, युक्तो-योग्यः| तीक्ष्णाश्चासावधोभागयुक्तश्च, तेन|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रूक्षं बद्धशकृद्वातं दीप्तानलं तिलैरण्डतैलेन वातघ्नैर्द्रव्यैरम्लैश्च शृतेनानुवासयेत्| स्फुरणादिसद्भावे सत्यविरेच्यस्योदरिणो नरस्य शमना बस्त्यादयः प्रयोज्याः| [ अविरेच्याः- ] "न तु रेच्यो नवज्वरी " (हृ. सू. अ. १८|१०) इत्यादयो विरेचनविधावुक्ताः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बलवन्तं पुरुषं पैत्ते जठरे सति मधुरवर्गसिद्धेन घृतेन संस्नेह्य श्यामादिभिर्विपक्वेन सर्पिषा विरेचयेत्| श्यामा-मालविका त्रिवृत्| त्रिभण्डी-काशी त्रिवृत्| अनन्तरं शर्करामाक्षिकघृतबहुलेन न्यग्रोधादिकषायेणास्य-आतुरस्य, निरूहो हितः| [ तथा, ] तेनैव-न्यग्रोधादिना, [शृतो- ] विपक्वः, स्नेहबस्तिः-अनुवासनो, हितः| ननु, बलिनमित्ययुक्तम्| यतः प्रागभ्यधायि (हृ. नि. अ. १२|४)- "नष्टचेष्टाबलाहाराः" इति| अत्रोच्यते| भेषजवेगसहिष्णुमात्रत्वमत्र बलवत्त्वं परिकल्प्य बलिनमित्युक्तम्, न तु प्रकृष्टबलवन्तमित्यदोषः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दुर्बलं तु नरं प्रागनुवास्य क्षीरबस्तिभिः शोधयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अग्निबले च जाते स्निग्धं सन्तं पुनःपुनर्विरेचयेत्| केन ? क्षीरेण| त्रिवृच्चूर्णयुतेनैरण्डशृतेन वा क्षीरेण सातलात्रायन्तीभ्यां वा शृतेन कर्णिकारेण वा शृतेन| पित्तोदरिणः सुतरां बलापेक्षित्वाद्ऽऽदुर्बलमित्युक्तम्| कफयुते पित्ते समूत्रेण क्षीरेणैषामन्यतमेन शृतेन, सानिले पित्ते तिक्ताज्येन सह पयसा पूर्वोक्तद्रव्याणामन्यतमेन शृतेन विरेचयेत्| तिक्तद्रव्ययुतमाज्यं तिक्ताज्यम्, कुष्ठोक्तं तिक्तघृतं वा| विदार्यादिशृतेन वा पयसा भुञ्जीत-भोजनं कुर्वीत| जठरं चास्य पायसेनोपनाहयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पुनः क्षीरं पुनर्बस्तिं पुनरेव विरेचनं क्रमेण ध्रुवमातिष्ठन्-आचरन्, यत्तो-यत्नवान् सन्, पित्तोदरं जयेत्| पुनः क्षीरमित्यादिषु पुनःशब्दो वीप्सार्थः| एतच्च क्रमेण ध्रुवमातिष्ठन्नित्यतो लब्धम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफे-कफोदरे, वत्सकादिविपक्वेन सर्पिषा संस्नेह्य स्विन्नं सन्तं स्नुक्षीरसिद्धेन घृतेन बलिनं विरेचितं सन्तं संसर्जयेत्-पेयाद्यन्नैरुपक्रमेत्| किम्भूतैः ? कटुक्षारद्रव्ययुतैरन्नैः कफघ्नैः| कटुक्षारयुतानां कफघ्नत्वेऽपि कफघ्नैरित्युक्तमतिशयार्थम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ततः-संसर्जनादनन्तरं, निरूहो गोमूत्रत्रिकटुकतैलबहुलो मुष्ककादिवर्गक्वाथेनास्य-कफोदरिणो, हितः| स्नेहबस्तिः-अनुवासनम्, तेनैव शृतो हितः| भोजनं व्योषयुक्तेन दुग्धेन सह हितं कुलत्थरसेन वा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मद्यपाय नराय मन्देऽग्नौ स्तैमित्यादौ च सत्यरिष्टान् क्षारांश्च दद्यात्| कफेन स्त्यानं जठरं यस्य तस्मिन्निदं कार्यम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हिड्ग्वादिकं जर्जरीकृत्य दधिस्नेहचतुष्कयुतमन्तर्धूमं दाहयेत्| तस्मात् क्षाराद्बिडालपदकं मदिरादिभिः पिबेत्| एष च क्षार उदरगुल्मादीन् नाशयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दुर्बलस्य नरस्य कफोदरमरिष्टादिपानेन जयेत्| अयस्कृतिः-प्रमेहचिकित्सिते (अ. १२|२९) प्रोक्ता, क्षारयुततैलपानैश्च जयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तथा, उपनाह्यं जठरमस्यैतैः मूलकबीजैः कल्कितैः ससर्षपकिण्वैः| तथा, नित्यं स्वेदमत्र योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सन्निपातोदरे-अर्थात्सन्निपातोदरवति नरे, नातिक्षीणबलानलेऽधिदोषानुरोधेन-तद्वशेनैव, क्रियामिमां-अनन्तरोक्तां, कुर्यात्| किं कृत्वा ? प्रत्याख़्याय,-एतदुदरमशक्यप्रतीकारमित्येवमुक्त्वा| अथोपक्रममाह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दन्त्यादितैलं पाने च शस्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्रियामतिक्रान्ते जठरे विशेषेण त्रिदोषजे तस्य-उदरिणो बन्धून्, पृष्ट्वा-यथैतद्विषं विषमं किं जीवयत्युत मारयतीति सन्देह इत्याद्युक्त्वा, प्रयोज्यं वक्ष्यमाणं चैतत्| पातुमित्यादि| काकादन्यादिजं मूलं कल्कितं मद्येन पातुं दद्यात्| ककादनी-काकणन्तिका|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथवा पानभोजनसंयुक्तं स्थावरं विषं दद्यात्| तेन यस्मिन् फले सर्पः कुपितो विषं मुञ्चति तद्वा दद्यात्| तेन-विषेण प्रमाथिना, अस्य दोषसङ्घातो भिन्नो बहिः प्रवर्तते| किम्भूतः ? स्थिरस्तथा लीनो धात्वादिषु तथा उन्मार्गगामी| तथा-तेन प्रकारेणानुष्ठितेन, उदर्यगदतां-निर्व्याधितां, व्रजति| शरीरान्तरं वा याति-म्रियत इत्यर्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हृतदोषं च तं शीतजलेन स्नातं सन्तं पयः शीतं पाययेत्| पेयामथवा त्रिवृच्छाकं मण्डूकीशाकं वास्तुकशाकं कालशाकं यवशाकं वा ख़ादेत्| किम्भूतम् ? स्वरसेन साधितम्, तथाऽम्ललवणस्नेहवर्जितम्, तथा स्विन्नास्विन्नम्| अनन्नभोजी सन्, स्विन्नास्विन्नमिति "क्तेन नविशिष्टेन" इति समासः, मासमेकं यावदेतदश्नीयात्| तृषितः सन् स्वरसं-प्रकृतत्वात्तच्छाकस्य, पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एवं शाकविशेषेण दोषे निर्हृते-प्रायेण जलाख़्ये, ततः-अनन्तरं, मासात् परं दुरलाय पुरुषाय कारभं क्षीरं प्राणकरं प्रयुञ्जीत|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-प्लीहोदरे दोषानुसारेण स्निग्धस्य स्वेदितस्य च दध्ना भुक्तवतः सिरां वामे बाहौ विमोक्षयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बले च जाते पुनरपि स्नेहपीतं विशोधितं सन्तं क्षारं समुद्रशुक्तयुत्थं पयसा पाययेत्| तथा करञ्जजं क्षारमम्लैः-काञ्जिकादिभिः स्रुतं, बिडकणाचूर्णभूयिष्ठं पाययेत्| अथवा, सौभाञ्जनस्य क्वाथम् सैन्धवादियुतं पिबेत्| हिड्ग्वादिजं चूर्णं क्षारं तथा घॄतं-षट्पलादि, यथाबलं प्रयुञ्जीत| ननु, यथाबलं इहोच्यते| प्राक् चाभ्यधायि (हृ. नि. अ. १२|४)- "नष्टचेष्टाबलाहाराः" इति| तदिमे वाक्ये परस्परं व्याघ्नाते| ब्रूमः| बलशब्देनेह भेषजबलं सोढुं शक्तं यद्बलमात्रं तदिह परिकल्पितम्| पूर्वं च प्रकृष्टं यद्बलं तद्विवक्षितमिति नात्र पूर्वापरव्याहतत्वम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पिप्पलीनागरयोर्द्वावंशौ, दन्त्या द्वौ भागौ, हरीतक्याश्च द्वौ भागौ, बिडलवणस्यार्धभागः, इत्येवं चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-विडङ्गादिकं कपाले-कर्परे, दग्ध्वा क्षीरेण गुल्मप्लीहग़्नं पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बदरकस्य पत्रैस्तैलमिश्रितैः सुष्रु मर्दितैः समुपनद्धः, अनु-पश्चाच्च, मुसलेन पीडितः प्लीहा क्षीराशिनो नाशं व्रजति| उपगीतिः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

रोहीतकलताः लताः ख़ण्डं क्लृप्ताः सहरीतकीर्जले मूत्रे वाऽऽसुनुयात्| तच्च सप्तरात्रं स्थितं जलं मूत्रं वा पिबेत्| हरीतक्यश्च लेहवद्भुञ्जीत| तत्पीतं कामलादिघ्नम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रोहीतकत्वचः पलानां पञ्चविंशतिं कृत्वा बदरप्रस्थद्वयसंयुक्तं कषायमवतारयेत्| पञ्चकोलैः पालिकैस्तैः समस्तैः पञ्चकोलैः रोहीतकत्वचा तुल्यया पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| एतद्धृतं प्रयोजितं प्लीहाभिवृद्धिं द्रागेव शमयति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कदल्यादीनां क्षारेण तैलं पक्वं पानेन कफवातोत्थं प्लीहानं पराकरोति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एवमप्यनुपशान्तौ वातकफोत्थे प्लीह्न्यसञ्जातपिच्छोदके गुल्मविधानेनाग्निकर्म योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

पैत्तिके-पित्तेल्बणे, प्लीह्नि जीवनीयगणसाधितानि सर्पींषि तथा क्षीरबस्तिरक्तावसेकादि च शस्यते| "सिरां भुक्तवतो दध्ना वामबाहौ विमोक्षयेत्|" (श्लो. ८५) इत्यनेनैव रक्तावसेकस्योक्तत्वात् पुनर्वचनं प्रकर्षार्थम्| पित्ताधिक्ये हि रक्तातिवृद्धिः| तस्मादतिरक्तस्रावो योज्य इति प्रतिपादनार्थमेतदुक्तम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यकृति प्लीहवत् कर्म कार्यम्| सिरां पुनर्दक्षिणे बाहौ दद्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बद्धोदरिणे पुरुषाय स्विन्नाय गोमूत्रतीक्ष्णौषधयुतं तैलसैन्धवाभ्यां सह निरूहं दद्यात्, सानुवासनं-पूर्वमनुवासनं पश्चाच्चेत्यर्थः| उदरीणः स्वेदनिषेधाद्बद्धोदरिणः स्वेदानुज्ञानमपवाद इति नैतत्पूर्वापरव्याहतम्| परिस्रंसीनि-अनुलोमकारण्यन्नानि, अस्मै च-जठरिणे, तीक्ष्णं च विरेचनं दद्यात्| उदावर्तहरं कर्म कार्यम्| यच्च वात्घ्नं तच्च कार्यम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-छिद्रोदरं स्वेदमन्तरेण श्लेष्मोदरवदुपक्रमेत्| यदा तु कथञ्चिद्रसश्छिद्रेभ्यः परिस्रवन् जठरमापूरयित्वा जलं भवेत्तदा तज्जातं सलिलं स्राव्यम्| न च सकृदेव स्राव्यमिति प्रतिपादनार्थं वीप्सा, जातं जातं जलं स्राव्यमिति| कियन्तं कालं स्राव्यम् ? इत्याह-एवमित्यादि| एवं-अनेन प्रकारेण, तत्-बद्धोदरं, यापयेत्| स्वास्थ्यमिति योग्यतयाऽत्र सम्बध्यते, तेनैव स्वास्थ्यं प्रापयेदिति बोध्यम्| न तु याप्यं विदध्यादिति व्याख़्येयम्, न हि याप्यमुदरमस्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-उदकोदरे पूर्वमपां दोषहराणि योजयेत्| तानि सर्वाणि गोमूत्रयुक्तानि तथा तीक्ष्णानि तथा विविधाः क्षारा विद्यन्ते येषु तानि विविधक्षारवन्ति, अनेकक्षारयुक्तानीत्यर्थः| ननु, अपामित्यनर्थकम्, "योजयेदुदकोदरे" इत्यनेनैवोदकहरत्वस्य सिद्धत्वात्| अत्रोच्यते| अपां च हर्णानि यश्च तत्र संसृष्टो दोषोऽद्भिस्तस्य च हरणानि जलसंसृष्टदोषहरणानीति प्रतिपादयितुमुक्तम्| आदाविति निर्देशात् पश्चाद्वातादिदोषानुसारेण चोपक्रमः कार्य इति द्योतयति| तथा भोजनैर्दीपनीयैः कफापहैश्चोपाचरेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षारं छागकरीषाणां मूत्रे स्रुतं चाग्निना पचेत्| अस्मिंश्च क्षारजले घनीभवति सति कर्षांशं रजीकृतं पिप्पल्यादिकं क्षिपेत्| ततः-तस्मात्क्षारात्, गुलिकाः कोलाभाः कृत्वा सौवीरकालोडिता अजरकादौ पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-इति-एवं, औषधैरशान्तौ सत्यां त्रिषु बद्धच्छिद्रोदकोदरेषु वैद्य आर्तज्ञातिभिर्नृपेण चाभ्यार्थितः सन् शस्त्रं प्रयुञ्जीत|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बद्धक्षतान्त्रयोः-बद्धोदरे छिद्रोदरे च, स्निग्धस्विन्नशरीरस्य नाभेरध उदरं चतुरङ्गुलाद्वामेन मुक्त्वा चतुरङ्गुलप्रमाणं पाटयेत्| तेन च-छिद्रेण, अन्त्राणि बहिर्निष्कास्य बालमललेपोपलादिकमपनयेदिति बद्धोदरोपक्रमः| छिद्रोदरोपक्रममाह-छिद्रे तु परीस्राविणि शल्यमुद्धृत्य परिस्रवमात्रं विशोध्यानन्तरं मर्कोटैश्छिद्रं दंशयेत्| तेषु च-मर्कोटेषु, भक्षयितुं लग्नेषु मूर्ध्नः-शिरसोऽपरं, कायं मर्कोटानामाकर्षेत्| अनु [च]-पश्चाच्च, अन्त्राणि मधुसर्पिर्भ्यामक्तानि यथास्थानं स्थापयेत्| [अथ-] अनन्तरं, बहिर्व्रणं सीव्येत्| बहिःशब्दनिर्देशादाभ्यन्तरगतं न सीव्येदिति गम्यते| ततः-अनन्तरं, कृष्णमृदा मधुयष्टिकामिश्रयाऽऽलिप्य बध्नीयात्| अनन्तरं निवातस्थः क्षीरवृत्तिः सन् स्नेहद्रोण्यां वसेत्| अधुना जलोदरस्यान्येषामपि जातजलानां जठराणां चिकित्सार्थमाह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सजले जठरिणो जठरे तैलैः-तिलानां तैलैः सर्षपैरण्डतैलादिभिश्च, अनिलघ्नैरभ्यक्तस्य तथोष्णाम्बुना स्विन्नस्याकक्षं-कक्षान्तं यावत्, उदरे पट्टेन-वस्त्रेण वेष्टिते, तदुदरं वस्त्रेणैव वेष्टयित्वा बद्धच्छिद्रोदरयोर्यत्कथितं स्थानं तस्मिन् स्थानेऽङ्गुलप्रमाणं विध्येत्| तस्मिंश्च छिद्रे नाडीं निधाय जलस्योदरस्थस्यार्धं स्रावयेत्| जलस्रावादनन्तरमस्य-उदरिणो, नाडीमाकृष्य सलवणेन तैलेन व्रणमभ्यज्य बद्ध्वा च वाससा जठरं वेष्टयेत्| तृतीये दिवसेऽथवा चतुर्थे यावदाषोडशं दिनं तस्य-उदरिणो, विश्रम्य विश्रम्याल्पशः-अल्पमल्पं कृत्वा, जलं-दोषं, स्रावयेत्| सहसा हि प्रचुरजलस्रावणादपायः स्यात्| तस्मात् स्रुतिदिवसादनन्तरं तृतीये चतुर्थे पञ्चमादौ वा दिने शरीरबलाबलमपेक्ष्य षोडशदिनं मर्यादीकृत्य जलस्रावणं कार्यम्| जठरं च शिथिलं वाससा गाढतरं विवेष्टयेत्| निःस्रुते च जलेऽसौ जठरी लङ्घितः सन् पेयामस्नेहलवणां&ल्त्; पिबेत्| नञत्र ईषदर्थः| ईषत् स्नेहलवणं क्लेदरक्षार्थं वातकोपरक्षार्थं च| अन्यथा हि 'रूक्षां निर्लवणां पिबेत्' इत्येवं निर्देशमाचार्यः कुर्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-षण्मासान् क्षीरवृत्तिः स्यात्| त्रीन् मासान् क्षीरपेयां पिबेत्| त्रींश्चान्यान् मासान् पयसैव जीर्णं श्यामाककोद्रवमद्यात्| फलाम्लेन वा मांसरसेन| कथम् ? अल्पमल्पम्| तथा, ईषत् स्नेहलवणम्| [एवं-] अनेन प्रकारेण, प्रयतः सलिलोदरं वत्सरेण विजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वर्ज्येष्वाहारविहारादिष्वत्यर्थोष्णाम्ललवणादिषु (श्लो. १२५) यन्त्रित उदरी स्यात्| दिष्टे-कथितेऽन्नपानादौ, नातियन्त्रितः स्यात्| अदिष्टे-अकथिते पुनरन्नपानादौ, जितेन्द्रियः स्यात्-अलोलुपेन तत्र भवितव्यमित्यर्थः| जलोदरचिकित्साप्रसङ्गेन सर्वोदरचिकित्सामाह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्वमेवोदरं बाहुल्येन दोषसङ्घातोत्थं यस्मात्तस्मात् सर्वत्रोदरे वातादिशमनी क्रिया प्रशस्यते| प्रायोग्रहणं किञ्चित् प्राक्तनकर्मनिमित्तमुदरं नावश्यं दोषसङ्घातजमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वह्निर्मन्दत्वं यत आगच्छति दोषैरुदरे प्रपूरिते सति तस्मात्कारणात् भोज्यानि-आहाराः, भोज्यानि-भक्षयितव्यानि, जठरिभिर्दीपनानि लघूनि च| तथा सह पञ्चमूलेन तथाऽल्पाम्लादयो येषु तानि|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-गोमूत्रे भावितानां षष्टिकानां तण्डुलैर्यवागूं क्षीरेण सिद्धां प्रकामं-इच्छया, नरं भोजयेत्| अनु-पश्चात्, इक्षुरसं च पिबेदुदराणां शान्त्यर्थम्| तथा वातपित्तकफाश्चैषां-उदरिणां, स्वं स्वं स्थानं व्रजन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अत्यर्थोष्णाम्ललवणादिकं जठरी त्यजेत्| वारि पानावगाहयोर्यदि त्यजेत् तर्हि किं पेयम् ? इत्याह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तक्रमीषदच्छसान्द्रमधुरं पाने प्रशस्यते| तच्च पवने सपिप्पलीसैन्धवं श्रेष्ठम्| पित्ते समरिचशर्करम्| यवान्यादिभिः सह्स् कफोदरे हितम्| त्रिकटुकादिभिः संयुक्तं सन्निपातोदरे| मधुतैलादिभिः प्लीहोदरे| हपुषादिभिर्युतं बद्धोदरे| पिप्पलीमधुयुतं छिद्रोदरे| जलोदरे व्योषयुतं श्रेष्ठम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातकफार्तानां गौरवारोचकादियुतानां तक्रममृतत्वाय कल्पते-सम्पद्यते| एतच्च ब्रुवन् वातकफयोः शुद्धावपि देयमिति द्योतयति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्वेषां च प्रयोगाणामनु क्षीरं प्रयोजयेत्| तच्च क्षीरं सर्वधातूनां स्थिरत्वं करोति| तथा बल्यं स्याद्दोषानुबन्धत्वं हरति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भेषजेनापचितं शरीरं येषां तेषां क्षीरमेवामृतत्वाय सम्पद्यत इति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख़्यायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने उदरचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः|| १५||