Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śvāsahidhmācikitsitādanantaraṁ rājayakṣmacikitsitārambhaḥ| yataḥ kāsaśvāsakṣayādīnanyōnyabhēṣajairupācarēdityuktam| kṣayaśca rājayakṣmā| tasmādētadārabhyatē-
Adhikarana rājayakṣmādicikitsātādhyāyaḥ yakṣimaṇaḥ śōdhanam (2-1) · Śloka 1
athātō rājayakṣmādicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) balinō bahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam|
ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam||1||
View original
अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्|
ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्||१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvaṁbhūtasya rājayakṣmiṇa ūrdhvādhaḥ śōdhanaṁ-vamanaṁ virēcanaṁ ca kuryāt, asnigdhasvinnasya śōdhanānarhatvāt| snigdhasvinnagrahaṇaṁ tvatiśayārtham| kimbhūtaṁ śōdhanam ? sasnēhaṁ,-īṣatsnigdham, tathā yanna karśanaṁ-dēhasya na kṣapaṇam| yakṣmaṇa iti "dvandvōpatāpa" ityādinā inirmitvarthāṁyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha rājayakṣmacikitsitam| tatra śōdhanamāha-balinō bahudōṣasyēti|
Adhikarana yakṣimaṇaḥ vamanam (2-3) · Śloka 3
tatra vamanamāha payasā phalayuktēna madhurēṇa rasēna vā|
sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2||
vamēt|
|3|
View original
तत्र वमनमाह पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा|
सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया||२||
वमेत्|
|३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-payasā-kṣīrēṇa madanaphalānvitēna, rājayakṣmī vamēt| ēvaṁ tēna vamanaṁ kāryam| madhurēṇa vā māṁsarasēna madanaphalayuktēna vamēt| athavā, yavāgvā ghr̥tavatyā tathā vamanadravyēṇa-madanaphalādinā, siddhayā vamēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vamanamāha payasēti| rasēna-māṁsarasēna|
Adhikarana yakṣimaṇaḥ virēcanam (3-4) · Śloka 4
virēcanaṁ dadyātrivr̥cchyāmānr̥padrumān|
śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇēna vā||3||
drākṣāvidārīkāśmaryamāṁsānāṁ vā rasairyutān|
|4|
View original
विरेचनं दद्यात्रिवृच्छ्यामानृपद्रुमान्|
शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा||३||
द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्|
|४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-trivr̥dādīnēkaikaśaḥ śarkarāmadhusarpiryutān virēcanaṁ dadyāt| athavā payasā trivr̥dādīn dadyāt| tarpaṇēna vā saha trivr̥dādīn virēcanaṁ dadyāt| rasairiti bahuvacananirdēśād drākṣādīnāṁ pr̥thagrasairiti bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-virēcanamāha virēcanamiti| śarkarāditribhiryuktaiḥ| drākṣādicaturbhiḥ pr̥thak| vaṅgasēnē (rājayakṣmādhikārē ślō. 30)-"balinō bahudōṣasya pañcakarmāṇi kārayēt| yakṣmiṇaḥ kṣīṇaśukrasya tatkr̥taṁ syādviṣōpamam|| śukrāyattaṁ balaṁ puṁsāṁ malāyattaṁ ca jīvitam| atō viśēṣātsaṁrakṣēdyakṣmiṇō malarētasī"|| iti|-
Adhikarana śuddhasya vidhiḥ (4-5) · Śloka 5
|
śuddhakōṣṭhasya yuñjīta vidhiṁ br̥ṁhaṇadīpanam||4||
hr̥dyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca|
|5|
View original
|
शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्||४||
हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च|
|५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuddhakōṣṭhasya satō yakṣmaṇō br̥ṁhaṇaṁ dīpanaṁ ca vidhiṁ prayuñjīta| tathā'nnapānāni hr̥dyāni-hr̥dayapriyāṇi tathā vātaghnāni laghūni ca yuñjīta| bāhulyēnaitaduktam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śuddhasya kr̥tyamāhaśuddhakōṣṭhasyēti|
Adhikarana yakṣmaghnannapānam (5-6) · Śloka 6
tathā cāha |
śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgaṁ samōṣitam||5||
|laghuma(cā)cyutavīryaṁ ca sujaraṁ balakr̥cca yat|
] ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ kravyānmāṁsaṁ ca śōṣajit|
|6|
View original
तथा चाह |
शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समोषितम्||५||
|लघुम(चा)च्युतवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्|
] आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्|
|६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā śālyādikaṁ varṣōṣitaṁ yuñjīta| ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ tathā kravyānmāṁsaṁ ca kṣayajit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-yakṣmaghnānnapānamāhaśāliṣaṣṭikēti| samā-saṁvatsaraḥ| kravyānmāṁsāśināṁ māṁsam|
Adhikarana kākādimāṁsabhakṣaṇōpāyaḥ (6-7) · Śloka 7
kākōlūkavr̥kadvīpigavāśvanakulōragam||6||
gr̥dhrābhāsakharōṣṭraṁ ca hitaṁ chadmōpasaṁhitam|
jñātaṁ jugupsitaṁ taddhi chardiṣē na balaujasē||7||
View original
काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्||६||
गृध्राभासख़रोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्|
ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे||७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kākōlūkādikamētanmāṁsaṁ hitam| kimbhūtam ? chadmanōpasaṁhitam-kākādayastittiryādiśabdēna dēyā ityarthaḥ| kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha-yasmāttat jugupsitaṁ jñātaṁ sat chardiṣē sampadyatē, na balāya na vaujasē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kākādimāṁsabhakṣaṇōpāyamāhakākōlūkēti|
Adhikarana māṁsapākaprakāraḥyūṣāḥ (8-10) · Śloka 10
mr̥gādyāḥ pittakaphayōḥ pavanē prasahādayaḥ|
vēsavārīkr̥tāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8||
bhr̥ṣṭāḥ sarpaṣatailēna sarpiṣā vā yathāyatham|
rasikā mr̥davaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṁskr̥tāḥ||9||
hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ|
|10|
View original
मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः|
वेसवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः||८||
भृष्टाः सर्पषतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्|
रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः||९||
हिता मौलककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः|
|१०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mr̥gādyāḥ-mr̥gaviṣkirapratudā[daya]ḥ, pittakaphayōrhitāḥ| vātē [prasahādayaḥ-] prasahamahāmr̥gāpūcarādayō, hitāḥ| kimbhūtāḥ ? vēsavārīkr̥tāḥ-piṣṭāḥ, pathyāḥ| tathā, rasādayō-māṁsarasādayaḥ kalpitāḥ| tathā, sarṣapatailēna bhr̥ṣṭāḥ, sarpiṣā vā dēśakālādyapēkṣayā yathāyathaṁ bhr̥ṣṭāḥ| tathā, rasikāḥ-praśastarasavantaḥ, praśaṁsāyāṁ hyēṣa matvarthīyaḥ| mr̥davō-na tīkṣṇāḥ| tathā snigdhāḥ saindhavādibhiḥ kr̥tasaṁskārā hitāḥ| tadvat-tathaiva, mūlakādikr̥tā yūṣāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsapākaprakāramāha mr̥gādyā iti| mr̥gādyāścatvārō vargāḥ| prasahādyāścatvāraḥ| yathāyathaṁ-pittē sarpiṣā, kaphavātayōḥ sarṣapatailēna| rasikāḥ-surasāḥ| paṭu-dravyalakṣaṇam| yūṣānāha-hitā iti| tadvat-māṁsarasavat|-
Adhikarana ājamāṁsarasaḥ (10-11) · Śloka 11
|
sapippalīkaṁ sayavaṁ sakulatthaṁ sanāgaram||10||
sadāḍimaṁ sāmalakaṁ snigdhamājaṁ rasaṁ pibēt|
tēna ṣaḍvinivartantē vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||
View original
|
सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्||१०||
सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्|
तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः||११||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pippalyādibhiḥ saṁskr̥tamājaṁ māṁsarasaṁ ghr̥tādisnēhēna snigdhaṁ pibēt, ityatra māṁsānāmavaśyaṁ snigdhatvē'pi snigdhagrahaṇamēṣāṁ ghr̥tādisnēhēna snigdhatvaṁ kāryamiti pratipādayati| tēna rasēna pītēna, ṣaṭ vikārāḥ pīnasādayaḥ-"pīnasaśvāsakāsāṁ samūrdhasvararujaḥ" (hr̥.ni.a.5/13), śāmyanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ājamāṁsarasamāha sapippalīkamiti| pīnasādayaḥ-ēkādaśasvādyāḥ ṣaṭ| asya pākavidhiḥ [ siddhayōgē rājayakṣmādhikārē ślō.3]-"dravyatō dviguṇaṁ māṁsaṁ sarvatō'ṣṭaguṇaṁ jalam| pādasthaṁ saṁskr̥taṁ cājyē ṣaḍaṅgō yūṣa ucyatē||" iti| saṅgrahē tu (ci.a. 7)-"kōladāḍimaniryāsapiṣṭayā'sthivihīnayā| drākṣayā svacchadhānyāmlaplutālōḍitakalkayā|| kāryaḥ sauvarcalavyōṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅgaḥ sakēsaraḥ| candrakāntō yathārthākhyaḥ śōṣahā'gnirucipradaḥ| śuktāmradhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṁ palam|| guḍaṣaṭpalasaṁyuktaṁ yuktaṁ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vr̥kṣāmladhānyadraviḍīrājikādāḍimōṣaṇaiḥ| palēna nāgapuṣpasya kiñcitsauvarcalēna ca| sasēvyapatratvaktōyaḥ surasārasamūrcchitaḥ|| bhūribhūstr̥ṇakō rāgaḥ kalpyō rucyaḥ samākṣikaḥ||" iti| draviḍī-ēlā| tōyaṁ-vālakam| surasārasaḥ-tulasīrasaḥ, tēna mūrcchitaḥ-ēkalōlībhāva nītaḥ| bhūri-udbhūtarasagandhi, bhūstr̥ṇaṁ yatra sa tathā| rāgaḥ-pānakabhēdaḥ|
Adhikarana madyam pānīyacatuṣkam pānīyamidamannapākē'pi yōjyam (12-14) · Śloka 14
pibēcca sutarāṁ madyaṁ jīrṇaṁ srōtōviśōdhanam|
pittādiṣu viśēṣēṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12||
siddhaṁ vā pañcamūlēna tāmalakyā'thavā jalam|
parṇinībhiścatasr̥bhirdhānyanāgarakēṇa vā||13||
kalpayēccānukūlō'sya tēnānnaṁ śuci yatnavān|
|14|
View original
पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्|
पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः||१२||
सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याऽथवा जलम्|
पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा||१३||
कल्पयेच्चानुकूलोऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्|
|१४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atitarāṁ jīrṇaṁ purāṇaṁ, ca madyaṁ srōtōviśuddhikaraṁ pibēt| pittādiṣu pittakaphavātēṣu, yathāyuktyā madhvādīn viśēṣēṇa pibēt| athavā, pañcamūlēna-hrasvēna, siddhaṁ jalaṁ pibēt| tāmalakyā vā jalaṁ parṇinībhiścatasr̥bhirvā jalaṁ pakvaṁ pibēt| dhānyanāgarakābhyāṁ vā śr̥taṁ pibēt| asya ca-yakṣmiṇaḥ, anukūlō yatnavān paricārakō'nnaṁ śuci tēna-pañcamūlādijalēna, kalpayēt| anukūlādigrahaṇamatrātiśayārtham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-madyamāha pibēccēti| sutarāṁ-anyēbhyō dravyēbhyaḥ| madhu-mārdvīkaṁ,tatpittē| ariṣṭaṁ kaphē| acchavāruṇī vātē| pānīyamāha-siddhaṁ vēti| ētāni catvāri jalānyannapākē'pi yōjyānītyāha-kalpayēccēti| tēna-pañcamūlādijalānyatamēna| anukūlō yatnavāniti pācakaviśēṣaṇam| śucīti pākyaviśēṣaṇam| yakṣmiṇō'nnē tātparyārtham|
Adhikarana balāgarbhaṁ ghr̥taṁ pañcaprakāram (14-15) · Śloka 15
|
daśamūlēna payasā siddhaṁ māṁsarasēna vā||14||
balāgarbhaṁ ghr̥taṁ yōjyaṁ kravyānmāṁsarasēna vā|
sakṣaudraṁ payasā siddhaṁ sarpirdaśaguṇēna vā||15||
View original
|
दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा||१४||
बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेन वा|
सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा||१५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-daśamūlakvāthēna tathā payasā'thavā māṁsarasēna balākalkēna sādhitaṁ ghr̥taṁ yōjyam| kravyānmāṁsarasēna vā balāgarbhaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ yōjyam| kṣīrēṇa vā daśaguṇēna balāgarbhaṁ siddhaṁ ghr̥taṁ sakṣaudraṁ yōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha ghr̥tāni| tatra ghr̥tasapta[ka]māha-daśamūlēnēti| daśamūlagarbhē dvē| balāgarbhamēkam| daśamūlasya kvāthaścēcatvāri| balāgarbhāgarbhahīnamēkamiti sapta(?)| sakṣaudrāṇi pēyāni|
Adhikarana jīvantyādighr̥tam (16-17) · Śloka 17
jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca|
puṣkarāhvaṁ śaṭhīṁ kr̥ṣṇāṁ vyāghrīṁ gōkṣurakaṁ balām||16||
nīlōtpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām|
kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ rōgarājaharaṁ param||17||
View original
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च|
पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१६||
नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्|
कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्||१७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīvantyādīn kalkīkr̥tya ghr̥taṁ caturguṇē jalē pakvaṁ rōgarājaharaṁ param|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ghr̥tāntaramāha jīvantīmiti|
Adhikarana kharjūrādighr̥tam (18) · Śloka 18
ghr̥taṁ kharjūramr̥dvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ|
sapippalīkaṁ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||
View original
घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः|
सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||१८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kalkīkr̥tya pakvamityanuvartatē| kharjūrādibhiḥ kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ pippalīcūrṇēna yuktaṁ vaisvaryādiharam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha ghr̥tamiti| kharjūrādikvāthēna pippalīkalkēna|
Adhikarana daśamūlādighr̥tam (19-20) · Śloka 20
daśamūlaśr̥tātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam|
sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ tatparaṁ svarabōdhanam||19||
śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsajvarāpaham|
pañcabhiḥ pañcamūlairvā śr̥tādyadudiyāddhr̥tam||20||
View original
दशमूलशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यदुदियान्नवम्|
सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत्परं स्वरबोधनम्||१९||
शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्|
पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्धृतम्||२०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-daśamūlakvathitāt kṣīrādyatsarpirudiyāt-udgacchēt, tat-pratyagraṁ, pippalīkṣaudrānvitamatiśayēna svarabōdhanaṁ śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsādiharam| athavā, pañcabhiḥ pañcamūlaiḥ śr̥tātkṣīrāt yadudbhavēddhr̥taṁ tatpūrvaguṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha daśamūlaśr̥tāditi| navaṁ-pratyahaṁ kr̥tam|
Adhikarana pañcapañcamūlādighr̥tam (21) · Śloka 21
pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturguṇē|
siddhaṁ sarpirjayatyētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam||21||
View original
पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे|
सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||२१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturgaṇē pakvamētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balaṁ-pīnasādikaṁ, ētaddhr̥taṁ jayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha pañcābhiḥ pañcamūlairvēti| rasakṣīrayōścaturguṇatvaṁ militayōḥ, paribhāṣayā prāptatvāt|-
Adhikarana ṣaṭpalaṁ ghr̥tam (22-23) · Śloka 23
pañcakōlayavakṣāraṣaṭpalēna pacēddhr̥tam|
prasthōnmitaṁ tulyapayaḥ srōtasāṁ tadviśōdhanam||22||
gulmajvarōdaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān|
śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayēt||23||
View original
पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद्धृतम्|
प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्||२२||
गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्|
श्वासकासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलञ्जयेत्||२३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcakōlādinā ṣaṭpalēna kalkēna ghr̥taprasthaṁ tulyakṣīraṁ pacēt| tatsrōtasāṁ viśōdhanaṁ syāt| atra cānuktamapi jalaṁ snēhāccaturguṇaṁ triguṇaṁ vā dēyaṁ pūrvōktanyāyāt| tathā gulmādīn jayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ṣaṭphalaṁ ghr̥tamāha pañcakōlēti| ṣaṇṇāṁ palāni kalkīkr̥tānām, paścātkalkīkaraṇē kalkādhikyat| dravacāturguṇyaṁ jalēna puraṇīyam, jalaṁ vinā muktarasatvābhāvāt|
Adhikarana rāsnādighr̥tam (24) · Śloka 24
rāsnābalāgōkṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi|
jīvantīpippalīgarbhaṁ sakṣīraṁ śōṣajiddhr̥tam||24||
View original
रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि|
जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्धृतम्||२४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rāsnādikvāthē jīvantīpippalīkalkaṁ kṣīrasahitaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ śōṣajit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha rāsnābalēti|
Adhikarana aśvagandhaghr̥tam (25) · Śloka 25
aśvagandhāśr̥tātkṣīrāddhr̥taṁ ca sasitāpayaḥ|
|25|
View original
अश्वगन्धाशृतात्क्षीराद्धृतं च ससितापयः|
|२५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-aśvagandhayā śr̥tāt kṣīrādudbhūtaṁ ghr̥taṁ śarkarākṣīrayutaṁ pūrvōktaguṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anyadāha aśvagandhāśr̥tāditi| sitayā kalkēna payasā vaidrēṇa (dravēṇa) siddham|
Adhikarana māṁsaghr̥tam (25-27) · Śloka 27
|
sādhāraṇāmiṣatulāṁ tōyadrōṇadvayē pacēt||25||
tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ|
sādhayētsarpiṣaḥ prasthaṁ vātapittāmayāpaham||26||
māṁsasarpiridaṁ pītaṁ yuktaṁ māṁsarasēna vā|
kāsaśvāsasvarabhraṁśaśōṣahr̥tpārśvaśūlajit||27||
View original
|
साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्||२५||
तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः|
साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्||२६||
मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा|
कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्||२७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sādhāraṇasya-bilēśayaprasahānāṁ māṁsasya, tulāṁ-palaśataṁ jaladrōṇadvayē pacēt| tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa kvāthēna jīvanīyaiḥ pālikaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pacēt| māṁsasarpiḥsaṁjñamētat kēvalaṁ pītaṁ māṁsarasēna vā yuktaṁ pītaṁ vātapittaghnaṁ kāsādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsaghr̥tamāhasādhāraṇāmiṣatulāmiti| sādhāraṇaṁ-prasahabilēśayānām| pītaṁ prātaḥ, rasē[na]yuktaṁ bhōjanam| saṅgrahē (ci.a. 7)-"durālabhāṁ gōkṣurakaṁ catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palōnmitān kr̥tvā palaṁ parpaṭakasya ca|| pacēddaśaguṇē tōyē daśabhāgāvaśēṣitē| pūtē tasmin ghr̥taprasthaṁ kṣīraṁ ca dviguṇaṁ pacēt|| garbhaṁ datvā śaṭhīkr̥ṣṇā bhūnimbōtpalasārivāḥ| trāyantīṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ sahapatraphalāṁ phalam|| kuṭajasya jatēttaddhi śiraḥpārśvāṁsavēdanām| tr̥ṣṇāṁ chardimatīsārakāsadāhabhramajvarān|| utpalasārivā-kr̥ṣṇasārivā| yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṁ pacēt| śūrpē'pāmaṣṭabhāgasthē tatra pātraṁ pacēdghr̥tāt|| dhātrīvidārīkṣurasatripātrē payasō'rmaṇē| sampiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṁ ghr̥tam|| sasainyaṁ rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam| murvāharidrākhadirakvāthaṁ sarpiḥ śakr̥drasam|| gōgajājāvihayajaṁ payastulyān daśa dravān| svāduskandhaṁ trikaṭukaṁ kalkitaṁ dēvadāru ca|| pacēttacchvāsaśōṣaghnaṁ tadvadvāsāvarīghr̥tam| sapañcapaṭu pañcājaṁ kṣayī kṣīrānupaḥ pibēt|| dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ| karañjabōṭasthavirakulatthabadarāgnikāḥ|| bhallātakaṁ ca tatkvāthē ṣaḍguṇē sādhayēddhr̥tam| garbhaṁ datvā snuhīkṣīraṁ śukākhyācavyasaindhavam|| harītakīṁ ca tacchōṣaśōphamēdōdarāpaham||" iti| tathā (saṅgrahē ci. a. 7)-"yavāgvā vā pibēnmātrāṁ lihyādvā madhunā'nvitām| siddhānāṁ sarpiṣāmēṣāmadyādannēna vā saha||" iti| sarvēṣāṁ sarpiṣāṁ prayōgāntaramētat| vaṅgasēnē tu (rāja.ślō. 95)-"guḍūcīsārivāhvasvāpañcamūlībalāvr̥ṣam| samūlapatraśākhaṁ tu pr̥thagdaśapalāṁśikam|| jaladrōṇē vipaktavyaṁ yāvatpādāvaśēṣitam| pippalī candanaṁ rōdhraṁ hībērōśīraparpaṭam|| pāṭhābhūnimbayaṣṭyāhvatrāyantīnīlamutpalam| mustakēndrayavāḥ śuṇṭhī kaṭukaṁ sadurālabham|| tvakpatraṁ vr̥ṣamūlaṁ ca kalkairardhapalairbhiṣak| ajākṣīrēṇa tattulyaṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt|| hanti yakṣmāṇamatyugraṁ raktapittaṁ tridōṣajam| śvāsakāsakṣatakṣīṇadāhaśōṣarujāpaham|| vāsāmr̥tāriṣṭanidigdhikānāṁ rasē'śvagandhēbhabalārjunānām| siddhaṁ sapañcōṣaṇapuṣkarāṇāṁ kalkairghr̥taṁ chāgapayaśca śōṣē||" iti| yōgaratnē-"madhukasya śataṁ dadyāt kāśmaryāṇāṁ tathā''ḍhakam| parūṣakāṇāṁ drākṣāyāḥ kharjūraudanapākyayōḥ|| madhūkapuṣpasya tathā mujātakāḍhakam(?)| dvidrōṇē'pāṁ vipaktavyaṁ caturbhāgāvaśēṣitam|| tasminkaṣāyē pūtē ca punaragnāvadhiśrayēt| ārdrāmalakakāśmaryavidārīkṣurasāḍhakam|| tailāḍhakaṁ tu saṁyōjya pacētkṣīrē caturguṇē| tasmiṁstathā pacyamānē kalkāṁścēmān samāvapēt|| pippalīṁ śr̥ṅgabēraṁ ca kadalīṁ [ ca sa ] śarkarām| balāvālakadambaṁ ca sūkṣmailāṁ padmabījakam|| śr̥ṅgāṭakaṁ kasēruṁ ca jīvanīyāni yāni ca| dvipalīnaṁ pr̥thagdatvā vipacēnmr̥dunā'gninā|| tatsiddhaṁ srāvayitvā tu śītaṁ kṣaudrēṇa saṁsr̥jēt| nasyamabhyañjanaṁ pānaṁ praśastaṁ bastikarmaṇi| vātavyādhiṣu sarvēṣu kṣatakṣīṇē śirōgrahē| vātaścalē(?)pramēhē ca gulmē cārśē bhagandarē|| vātabhagnāṅgahīnānāṁ kāsē śvāsē ca hr̥dgrahē| jvarātisārēṣvarucau karṇanādē svarakṣayē|| sukumāramidaṁ tailaṁ bālavr̥ddhasukhāvaham| ētaddhi vr̥ṣyaṁ balyaṁ [ ca ] raktamāṁsavivardhanam|| svarvarṇakaraṁ caiva śōṣiṇāmamr̥tōpamam| niḥpākasvasya śailasya(?)samyaksiddhasya yōjayēt|| udasvidiva dadhyarthaṁ sō'pi kr̥tyakarō bhavēt| ēkādaśa ca ṣaṭ caiva śōṣiṇāṁ ya upadravāḥ|| sukumāraṁ praśamayēnmēdhyō(ghō)'gniri(mi)va vr̥ṣṭimān||" iti| ōdanapākyā-balā|
Adhikarana ēlādilēharasāyanam (28-32) · Śloka 32
ēlājamōdātriphalāsaurāṣṭrīvyōṣacitrakān|
sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28||
bhallātakaṁ viḍaṅgaṁ ca pr̥thagaṣṭapalōnmitam|
salilē ṣōḍaśaguṇē ṣōḍaśāṁśasthitaṁ pacēt||29||
punastēna ghr̥taprasthaṁ siddhē cāsminpalāni ṣaṭ|
tavakṣīryāḥ kṣipōtrniṁśatsitāyā dviguṇaṁ madhu||30||
ghr̥tātrnijātātrnipalaṁ tatō līḍhaṁ khajāhatam|
payōnupānaṁ tatprāhṇē rasāyanamayantraṇam||31||
mēdhyaṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ dīpanaṁ hanti cācirāt|
mēhagulmakṣayavyādhipāṇḍurōgabhagandarān||32||
View original
एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्|
सारानरिष्टगायत्रीशालबीजकसम्भवान्||२८||
भल्लातकं विडङ्गं च पृथगष्टपलोन्मितम्|
सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्||२९||
पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन्पलानि षट्|
तवक्षीर्याः क्षिपोत्र्निंशत्सिताया द्विगुणं मधु||३०||
घृतात्र्निजातात्र्निपलं ततो लीढं खजाहतम्|
पयोनुपानं तत्प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्||३१||
मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्|
मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्||३२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēlādi pratyēkamaṣṭapalapramāṇaṁ ṣōḍaśaguṇē jalē ṣōḍaśāṁ śasthitaṁ-ṣōḍaśāṁśāvaśēṣitaṁ yathāsyāttathā, pacēt| tēna-kvāthēna, punarghrutaprasthaṁ pacēt| siddhē cāsmin ghr̥tē tugākṣīryāḥ palāni ṣaṭ, sitāyāstriṁśatpalāni, mākṣikaṁ ghr̥tāddviguṇaṁ-prasthau dvāvityarthaḥ, trijātakāt palatrayaṁ tadētasmin kṣipēt| khajāhataṁ samīkaraṇāya darvyā''lōḍitaṁ, pūrvāhṇē līḍhaṁ payōnupānaṁ rasāyanamayantraṇaṁ mēdhyādiguṇaṁ ca syāt| āśvēva gulmādīn hanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha sarpirguḍāḥ| tatrailādisarpirguḍamāha-ēlājamōdēti|
Adhikarana kṣatakāsōktasarpirguḍātidēśaḥ (33) · Śloka 33
yē ca sarpirguḍāḥ prōktāḥ kṣatē yōjyāḥ kṣayē'pi tē|
|33|
View original
ये च सर्पिर्गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते|
|३३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yē ca kṣatē sarpirguḍā gaditāstē ca kṣayē'pi yōjyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kṣatakāsōktān sarpirguḍānatidiśati yē cēti| vaṅgasēnē (rāja. ślō. 121)-"chāgamāṁsatulāṁ gr̥hya sādhayēnnalvaṇē'mbhasi| pādaśēṣēṇa tēnaiva sarpiḥprasthaṁ vipācayēt|| r̥ddhirvr̥ddhiśca mēdē dvē tathār̥ṣabhajīvitē(vakē)| kākōlīkṣīrakākōlī kalkaiḥ pr̥thakpalōnmitaiḥ|| samyaksiddhē cāvatārya śītē tasmin pradāpayēt| śarkarāyāḥ palānyaṣṭau madhunaḥ kuḍavaṁ kṣipēt|| palaṁ palaṁ lihētprātaryakṣmāṇaṁ hanti dustaram| kṣatakṣayaṁ ca kāsaṁ ca pārśvaśūlamarōcakam|| svarakṣayamurōrōgaṁ śvāsaṁ hanyātsudustaram| balamāṁsakaraṁ vr̥ṣyamagnisandīpanaṁ param|| (ślō. 135)-vāsakasya rasaprasthaṁ mānikā sitaśarkarā| pippalī dvipalaṁ tadvadājyaṁ mr̥dvagninā pacēt|| lēhībhūtē tataḥ paścācchītē kṣaudrapalāṣṭakam| datvā'vacārayēdvaidyō mātrayā lēhamuttamam|| nihanti rājayakṣmāṇaṁ kāsaṁ śvāsaṁ ca dāruṇam| pārśvaśūlaṁ ca hr̥cchūlaṁ raktapittaṁ jvaraṁ tathā|| tvakkṣīrīsrāviṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīradvikṣīrakākōlībr̥hatīkapikacchubhiḥ|| kharjūravr̥ṣamēdābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palōnmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṁ ghr̥tātpacēt| śarkarārdhatulāṁ śītē kṣaudrārdhaprasthamēva ca|| datvā sarpirguḍān kuryāt kāsahikkājvarāpahān| yakṣmāṇaṁ tamakaṁ śvāsaṁ raktapittaṁ halīmakam|| śukranidrākṣayaṁ tr̥ṣṇāṁ hanyuḥ kārśyaṁ sakāmalam| tathaiva cyavanaprāśaḥ pittōdrēkē praśasyatē||" iti|
Adhikarana tvagādi (sitōpala) cūrṇam (33-34) · Śloka 34
|
tvagēlāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33||
cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valēhitāḥ|
svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||
View original
|
त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्||३३||
चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्रसर्पिषा वाऽवलेहिताः|
स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनाः||३४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tvagēlādayaḥ kramēṇa dviguṇāścūrṇitā bhuktā mākṣikasarpirbhyāṁ vā'valēhitāḥ svaryāḥ-svarāya hitāḥ syuḥ, kāsādighnāśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha cūrṇādīni| tacca(tra) tvagādicūrṇamāha tvagēlēti| kṣīrī-tugākṣīrī| saṅgrahē (ci.a. 7)- "kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśr̥ṅgīdurālabhāḥ| triphalāpippalīmustaśr̥ṅgāṭīguḍaśarkarāḥ|| vīrā śaṭhī puṣkarākhyā surasā śarkarā guḍaḥ| nāgaraṁ citrakō lājāḥ pippalyāmalakaṁ guḍaḥ|| viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṁ ca vicūrṇitam| ardhaślōkaiḥ smr̥tā lēhāḥ pañcaitē kṣaudrasarpiṣā|| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ|| tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājar̥tadrutāḥ| pūrvōktēṣvēva [rōgēṣu vātaprāyēṣu ] pūjitāḥ||" iti| vaṅgasēnē (rāja. ślō. 36)- "dhānyākapippalīviśvadaśamūlījalaṁ pibēt| pārśvaśūlajvaraśvāsapīnasādinivr̥ttayē|| aśvagandhāmr̥tābhīrudaśamūlībalāvr̥ṣāḥ| puṣkarātiviṣē ghnanti kṣayaṁ kṣīrarasāśinaḥ|| kapimāṁsaṁ samādāya ślakṣṇacūrṇaṁ tu kārayēt| tatpibēt kṣīrasaṁyuktaṁ kṣayarōgaharaṁ param|| hariṇaḥ chāgamāṁsaṁ tu [ ślakṣṇacūrṇīkr̥taṁ śubham| ajākṣīrēṇa pātavyaṁ kṣayavyādhivināśanam|| daśamūlavacārāsnā ]puṣkarasuradārunāgaraiḥ kvathitam|| pēyaṁ pārśvaśirōrukkāsaśvāsādiśāntayē salilam| kakubhatvaṅnāgabalāvānaribījāni cūrṇitaṁ payasi| pakvaṁ madhughr̥tayuktaṁ sasitaṁ yakṣmādikāsaharam|| dvipañcamūlamagadhādhānyanāgarajaṁ jalam| cāturjātakasaṁyuktaṁ pibēnnityaṁ kṣayāturaḥ| kāsajvarādiśamanaṁ balapuṣṭivivardhanam|| samūlapuṣpatvakpallavāyā rasaḥ prayōjyō madayantikāyāḥ| māsōpayōgēna samastaliṅgaṁ yakṣmāṇamugraṁ jayati prasahya|| chāgaṁ māṁsaṁ payaśchāgaṁ chāgaṁ sarpiḥ sanāgaram| chāgōpasēvā śayanaṁ chāgamadhyē tu yakṣmanut|| kūṣmāṇḍakaphalōtthēna rasēna paripēṣitam| lākṣākarṣadvayaṁ pītvā jayēdugraṁ kṣayaṁ naraḥ|| vyōṣaṁ śatāvarī trīṇi phalāni dvē balē tathā| sarvāmayaharō yōgaḥ sō'yaṁ lōharajōnvitaḥ|| ētadvakṣaḥkṣataṁ hanti kaṇṭhajāṁ vividhāṁ rujam| rājayakṣmāṇamatyugraṁ sōrustambhamathārditam|| (ślō. 85)-śr̥ṅgyarjunāśvagandhānāgabalāpuṣkarābhayācchinnaruhāḥ| tālīsādisamētā lēhyā madhusarpiṣā ca yakṣmaharāḥ||" iti| yōgaratnē-"kr̥ṣṇādrākṣāsitālēhaḥ kṣayahā kṣaudratailavān| madhusarpiryutō vā'śvagandhākr̥ṣṇāsitōdbhavaḥ|| śatāvarī vidāryaśvagandhā pathyā punarnavā| balātrayaṁ [śva]daṁṣṭrā''jyamadhulēhaḥ kṣayāpahaḥ|| śilājitumadhuvyōṣatāpyalōharajāṁsi yaḥ| kṣīrabhuk lēḍhitasyāśu kṣayaḥ kṣayamavāpnuyāt|| madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulōhaghr̥tābhayāḥ| ghnanti yakṣmāṇamatyugraṁ sēvyamānā hitāśinā|| śarkarāmadhusaṁyuktaṁ navanītaṁ lihan kṣayī| kṣīrāśī labhatē puṣṭimatulyē vā''jyamākṣikē|| bāhyālakarasō(sāt) siddhaṁ sarpiḥ pītaṁ kṣayaṁ harēt| ghr̥tamākṣikasammiśrō bāhyālakarasō yathā|| jātasāraṁ tu gaṇḍīraṁ sapuṣpaṁ pariśōṣayēt| ṣaḍaṁśaśchēditaṁ kr̥tvā tasya pañcāḍhakaṁ pacēt|| trīṁścaiva triphalāprasthān daśamūlītulāṁ tathā| dadyātkuṭajavalkasya palānāṁ pañcaviṁśatim|| bhallātakānīḍa(ndra)yavā viḍaṅgaṁ ghanamēva ca| ardhaprastha samān bhāgānēkaikasya samāpayēt|| pāṭhā madhurasāṣaḍgranthā citrakastathā| ēṣāṁ daśapalān bhāgān mr̥dvīkāyāstathā''ḍhakam|| tōyadrōṇēṣu daśasu pacēddvidrōṇaśēṣitam| tasminkaṣāyē pūtē tu dvē guḍasya tulē pacēt|| yōgēna sādhitaṁ caiva śubhē bhāṇḍē nidhāpayēt| dvau prasthau pippalīnāṁ tu dvau cāyōrajasastathā|| ardhaprasthō viḍaṅgānāṁ kuḍavō maricasya ca| ētāni sūkṣmacūrṇāni pratīvāpārthamāharēt|| cūrṇamindrayavānāṁ ca madhunā saha yōjayēt| bhāṇḍapralēpaḥ kartavyaḥ samāsicya nidhāpayēt|| ēṣa māsasthitō lēhyō yathāvyādhibalābalam| gaṇḍīrāriṣṭa ityēṣa vyāsataḥ parikīrtitaḥ|| ēṣa śōṣān pramēhāṁśca gulmāṁśca jaṭharāṇi ca| krimikōṣṭhāni vardhmāni plīhārśāṁsi bhagandaram|| śvayathuṁ pāṇḍurōgāṁśca grahaṇīdōṣamēva ca| granthīn sagalagaṇḍāṁśca gaṇḍamālāṁ tathaiva ca|| viṣamajvarakāsāṁśca vidradhiṁ vātaśōṇitam| ariṣṭaḥ śamayatyēṣa yudhi śakra ivāsuram|| samūlāṁ pippalīṁ śr̥ṅgīṁ br̥hatīmaśmabhēdakam| paṭōlaṁ dēvakāṣṭhaṁ ca śvadaṁṣṭrāmabhayāśatam|| ēkaikaṁ ṣōḍaśapalaṁ kōlānāmāḍhakaṁ mitam| dantīcitrakamūlānāṁ pañcaviṁśatpalaṁ pr̥thak|| caturguṇē jaladrōṇē pacēdardhāvaśēṣitam| śītaṁ samāvapēdbhāṇḍē praliptē madhusarpiṣā|| khaṇḍasya dvē śatē śuddhē tadvallēhasya cāvapēt| patraṁ kr̥tvā tilōtsēdhaṁ sūkṣmacūrṇīkr̥tāni ca|| priyaṅguṁ pippalīṁ rōdhraṁ mr̥dvīkāmēlavālukam| kramukaṁ śatapuṣpaṁ ca nimbaṁ tējōvatīmapi|| pālikaṁ dēvadāruṁ ca khadirācca catuṣpalam| kṣaudraprasthadvayaṁ cāpi samāsicya ghaṭē śubhē|| saumyē puṣyē tathā hastē rōhiṇyāmuttarāsu ca| daśarātrasthitō pē(dē)yō'riṣṭa ātrēyapūjitaḥ|| aśvibhyāṁ kathitaṁ pūrvaṁ rasāyanamidaṁ śubham| yathāgnibalamātrāṁ tu pibēdasya hitāśinaḥ|| dhanyaṁ puṣṭikaraṁ mēdhyaṁ valīpalitanāśanam| kṣayakāsajvaraplīhakuṣṭhagulmāgnimārdavē|| śvitrē'śmaryākva(ma)thōdardē vidradhyāmatha(nna)vidviṣu| gaṇḍarōgōdaratathā(?)rētōdōṣē ca śasyatē|| nāḍīpīḍakayōrdōṣē bhūtāpasmārasaṅkarē| rahasyamētadvaidyānāmupadiṣṭaṁ cikitsitam|| madyaṁ kravyādamāṁsaṁ ca śōṣiṇāmamr̥tōpamam|| phalatrikakvāthaviśuddhamādau śuddhaṁ guḍūcyā daśamūlaśuddham| sthirādikākōliyugādisiddhaṁ śilājatu syātkṣayiṣu praśastam|| sthirādiḥ-vidāryādiḥ| kākōlī yugādiḥ-padmakādiḥ| rasōnayōgaṁ vidhivatkṣayārtaḥ kṣīrēṇa vā nāgabalāprayōgam| bhavēta vā māgadhikāvidhānaṁ tathaiva yōgaṁ jatunō'śmajasya||" iti|
Adhikarana asya svarasādē nasyadhūmādi (35) · Śloka 35
atha svarasādacikitsitam|
viśēṣātsvarasādē'sya nasyadhūmādi yōjayēt|
|35|
View original
अथ स्वरसादचिकित्सितम्|
विशेषात्स्वरसादेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्|
|३५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asya-kṣayiṇaḥ, svarasādē viśēṣēṇa nasyadhūmādi yōjyam|
Adhikarana vātajē svarasādē kāsamardādighr̥tam vātajē svarasādē ārtagalaghr̥tam (35-36) · Śloka 36
|
tatrāpi vātajē kōṣṇaṁ pibēdauttarabhaktikam||35||
kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam|
sādhitaṁ kāsajitsvaryaṁ siddhamārtagalēna vā||36||
View original
|
तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्||३५||
कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घ्रुतम्|
साधितं कासजित्स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा||३६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-[tatra]-tēṣu ca svarasādēṣu madhyē, vātajē svarasādē kāsamardādisvarasaiḥ sādhitamauttarabhaktikaṁ-bhaktādūrdhvaṁ, ghr̥taṁ pibēt| mārkavō-bhr̥ṅgarājaḥ| tacca sarpiḥ kāsajit svaryaṁ ca syāt| uttarabhaktāditi "mayūravyaṁsakāditvāt" samāsaḥ, tataśca "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā, ārtagalēna-nīlapuṣpasahacarēṇa, siddhaṁ ghr̥tamēvaṁ pibēt|
Adhikarana vātajē svarasādē badarīpatrakalkaḥ (37) · Śloka 37
badarīpatrakalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam|
|37|
View original
बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्|
|३७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā badaryāḥ patrakalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavaṁ yōjayēt|
Adhikarana vātajē svarasādē madhukāditailanasyam (37-38) · Śloka 38
tailaṁ vā- |
madhukadrākṣāpippalīkr̥minutphalaiḥ||37||
haṁsapādyāśca mūlēna pakvaṁ nastō niṣēcayēt|
|38|
View original
तैलं वा- |
मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः||३७||
हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्|
|३८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā tailaṁ madhukādibhiḥ pakvaṁ nastō'vasēcayēt| kr̥mighnaṁ(nut)-viḍaṅgam| phalaṁ-madanaphalam| haṁsapādī-kīṭamārikā| nasta iti "nasnāsikāyā yattaskṣudrēṣu" ityanēna tasi nasādēśaḥ|
Adhikarana vātajē svarasādē guḍaudanam,vātajē svarasādē snigdhaḥ svēdaḥ (38-39) · Śloka 39
|
sukhōdakānupānaṁ ca sasarpiṣkaṁ guḍaudanam||38||
aśrnīyātpāyasaṁ caivaṁ snigdhaṁ svēdaṁ niyōjayēt|
|39|
View original
|
सुख़ोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्||३८||
अश्र्नीयात्पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं नियोजयेत्|
|३९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā guḍaudanaṁ sarpiṣā saha sukhōdakānupānamaśnīyāt| pāyasaṁ caivaṁ sasarpiṣkaṁ sukhōdakānupānamadyāt| svēdaṁ ca snigdhaṁ yōjayēt|
Adhikarana pittajē svarasādē kṣīrivr̥kṣāṅkurasiddhaṁ ghr̥tam pittajē sayaṣṭīmadhukaṁ pāyasamannam (39-40) · Śloka 40
|
pittōdbhavē pibētsarpiḥ śr̥taśītapayōnupaḥ||39||
kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṁ samākṣikam|
aśnīyācca sasarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||
View original
|
पित्तोद्भवे पिबेत्सर्पिः शृतशीतपयोनुपः||३९||
क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्|
अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्||४०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittōdbhavē sarpiḥ samākṣikaṁ kṣīrivr̥kṣāṅkurādikvāthakalkasiddhaṁ śr̥taśītakṣīrānupaḥ pibēt| madhuyaṣṭikānvitaṁ pāyasaṁ sasarpiṣkaṁ bhuñjīta|
Adhikarana pittajē balādidhr̥taṁ nasyam (41) · Śloka 41
balāvidārigandhābhyāṁ vidāryā madhukēna ca|
siddhaṁ salavaṇaṁ sarpirnasyaṁ svaryamanuttamam||41||
View original
बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च|
सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्||४१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balādibhiḥ siddhaṁ sarpiḥ sasaindhavaṁ paraṁ svaryaṁ syānnasyam| vidārigandhā-śāliparṇī|
Adhikarana pittajē prapauṇḍarīkādighr̥taṁ nasyam (42) · Śloka 42
prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī br̥hatī balā|
sādhitaṁ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṁ nāvanaṁ param||42||
View original
प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला|
साधितं क्षीरसर्पिश्च तत्स्वर्यं नावनं परम्||४२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittajē svarasādē prapauṇḍarīkādisādhitaṁ kṣīrōdbhavaṁ sarpiḥ śrēṣṭhaṁ nasyam|
Adhikarana pittajē madhuradravyā cūrṇa lēhaḥ (43) · Śloka 43
lihyānmadhurakāṇāṁ ca cūrṇaṁ madhughr̥tāplutam|
|43|
View original
लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृताप्लुतम्|
|४३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhurakāṇāṁ ca-madhurarasadravyāṇāṁ, cūrṇaṁ madhughr̥tānvitaṁ lihyāt|
Adhikarana kaphajē kaṭudravyāṇām mūtrēṇa pānam kaphajē rūkṣamannam kaphajē kaṭphalādilēhaḥ kaphajē vyōṣādilēhaḥ (43-44) · Śloka 44
|
pibētkaṭūni mūtrēṇa kaphajē rūkṣabhōjanaḥ||43||
kaṭūphalāmalakavyōṣaṁ lihyāttailamadhuplutam|
vyōṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||
View original
|
पिबेत्कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः||४३||
कटूफलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुप्लुतम्|
व्योषक्षाराग्निचविकाभार्गीपथ्यामधूनि वा||४४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphōdbhavē kaṭūni-kaṭukarasāni dravyāṇi, mūtrēṇa pibēt| rūkṣabhōjanaśca syāt| tathā, kaṭūphalādikaṁ tailamadhuplutaṁ lihyāt| vyōṣādīni vā ēvaṁ lihyāt|
Adhikarana kaphajē yavānāṁ yavāgūḥ kaphajē bhōjanāntē pippalīśuṇṭhyau kaphajē kiṁvā tīkṣṇaṁ vamanam (2) · Śloka 2
yavairyavāgūṁ yamakē kaṇādhātrīkr̥tāṁ pibēt|
bhuktvā'dyātpippalīṁ śuṇṭhīṁ tīkṣṇaṁ vā vamanaṁ bhajēt||2||
View original
यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्|
भुक्त्वाऽद्यात्पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yavairupādānairyamakē-snēhadvayē, kaṇādhātrīkr̥tāṁ-ētatkvāthē siddhāṁ, yavāgūṁ pibēt| tathā, bhuktvā pippalīṁ śuṇṭhīṁ vā'dyāt| athavā, tīkṣṇaṁ vamanaṁ bhajēt|
Adhikarana uccabhāṣaṇakr̥tasvarasādē madhuradravyasiddaṁ payaḥ (46-47) · Śloka 47
śarkarākṣaudramiśrāṇi śr̥tāni madhuraiḥ saha|
pibētpayāṁsi yasyōccairvadatō'bhihataḥ svaraḥ||46||
iti svarasādacikitsitam|47|
View original
शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह|
पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः||४६||
इति स्वरसादचिकित्सितम्|४७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasyōccairbhāṣamāṇasya svarō'bhihataḥ sa madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ saha, śr̥tāni śarkarāmākṣikamiśrāṇi payāṁsi pibēt|
Adhikarana arōcakē sāmānyacikitsā (47-49) · Śloka 49
athārōcakacikitsitam|
vicitramannamarucau hitairupahitaṁ hitam|
bahirantarmr̥jā cittanirvāṇaṁ hr̥dyamauṣadham||47||
dvau kālau dantapavanaṁ bhakṣayēnmukhadhāvanaiḥ|
kaṣāyaiḥ kṣālayēdāsyaṁ dhūmaṁ prāyōgikaṁ pibēt||48||
tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitōpalāḥ|
śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||
View original
अथारोचकचिकित्सितम्|
विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्|
बहिरन्तर्मृजा चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्||४७||
द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुख़धावनैः|
कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्||४८||
तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः|
शशाङ्ककिरणाख़्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्||४९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-arōcakē vicitraṁ-nānāvidhamannaṁ, hitaṁ-pathyam| kimbhūtam ? hitaiḥ-pathyaiḥ, upahitaṁ-miśritam| ēvamarucyākhyō vyādhiviśēṣaḥ sarvavyādhibhyō garīyān| yēnāpathyamapi yadannaṁ tasmai tadapi dēyaṁ prāṇasandhāraṇārtham, "annamēva prāṇināṁ prāṇāḥ" ityāhuḥ| ēvaṁ ca sarvavyādhiṣvarucirēva pūrvaṁ jētavyā, tatō jvarādaya ityarthāduktaṁ bhavati| bahirmr̥jā-bahiḥśuddhiḥ snānādinā bahiḥ parimārjanam| antarmr̥jā-antaḥśuddhiḥ| tathā, cittanirvāṇamarucau hitaṁ hrudyamauṣadhaṁ ca| tathā, dbau kālau-sāyaṁprātarākhyau, dantadhāvanaṁ bhakṣayēt| tathā, mukhadhāvanaiḥ kaṣāyairāsyaṁ kṣālayēt| prāyōgikaṁ-snaihikaṁ, dhūmaṁ pibēt| tathā, tālīsacūrṇavaṭakāśca| tathā, sakarpūraśarkarāḥ śaśāṅkakiraṇākhyā bhakṣyāḥ paraṁ-atiśayēna, rucikarāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-athārōcakacikitsitam| tatra sāmānyamāha-vicitramannamiti| antarmr̥jā-vamanādi| nirvāṇaṁ-nivr̥ttiḥ| dvau kālau-prātarbhuktvā sāyaṁ ca| mukhadhāvanaiḥ-tiktakaṭvamlakr̥taiḥ| prāyōgikaṁ-śamanam| tālīsacūrṇaṁ-tālīsapatracūrṇaḥ, tasya vaṭakāḥ sitōpalayā kāryāḥ| tē ca karpūrēṇa surabhīkr̥tāḥ| śaśāṅkakiraṇāḥ-karpūranālikāḥ|
Adhikarana vātajē arōcakē auṣadham vātajē arōcakē vamanam (50-51) · Śloka 51
sāmānyēnārucau cikitsitānyuktvā viśēṣamāha vātādarōcakē tatra pibēccūrṇaṁ prasannayā|
harēṇukr̥ṣṇākr̥mijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50||
ēlābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhr̥tēna vā|
chardayēdvā vacāmbhōbhiḥ|51|
View original
सामान्येनारुचौ चिकित्सितान्युक्त्वा विशेषमाह वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया|
हरेणुकृष्णाकृमिजिद्द्राक्षासैन्धवनागरात्||५०||
एलाभार्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद्धृतेन वा|
छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः|५१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātēnārucau satyāṁ harēṇvādibhyaścūrṇaṁ prasannayā pibēt| ēlābhārgyādiyuktaghr̥tēna vā pēyam| vacājalairvā vamēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vātasyauṣadhamāha vātāditi| vamanamāha-chardayēdvēti| vacāmbhōbhiḥ-vacākalkitairuṣṇāmbubhiḥ|--
Adhikarana pittajē arōcakē vamanam pittajē arōcakē śarkarādi lēhaḥ (51-52) · Śloka 52
|
pittācca guḍavāribhiḥ||51||
lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇōttamamākṣikam|
|52|
View original
|
पित्ताच्च गुडवारिभिः||५१||
लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्|
|५२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittādarucau guḍavāriṇā vamēt| śarkarādikaṁ [vā] lihyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pittajasyauṣadhamāha pittāccēti| guḍavāribhiriti madanaphalayuktaiścchardayēt| lēhamāha-lihyādvēti| lavaṇōttamaṁ-saindhavam|
Adhikarana kaphajē arōcakē vamanam kaphajē arōcakē pānam kaphajē arōcakē cūrṇam (52-53) · Śloka 53
|
kaphādvamēnnimbajalairdīpyakāragvadhōdakam||52||
pānaṁ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ|
pibēccūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ harēṇvādyuṣṇavāriṇā||53||
View original
|
कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्||५२||
पानं समध्वरिष्टाश्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः|
पिबेच्चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा||५३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphādarōcakē nimbajalairvamēt| dīpyakakarṇikārayōrudakaṁ pānaṁ samākṣikam| ariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samārdvīkamādhavāḥ pānam| harēṇvādicūrṇaṁ ca pūrvōktaṁ (ślō.50)uṣṇāmbunā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaphajasyauṣadhamāha kaphādvamēditi| nimbajalairiti madanaphalayuktaiḥ| pānamāha-dīpyakāragvadhōdakamiti| madhu-mādhvīkam| mādhavō-madhukr̥taṁ madyam| || cūrṇamāha-pibēccūrṇamiti| saṅgrahē (ci.a. 7)-"trikaṭutriphalārātriyavakṣāraṁ madhuplutam| prātarāhārakālē ca yuñjīta mukhadhāvanam|| rātriḥ-haridrā| biḍaṁ sauvarcalaṁ kuṣṭhamajājīmarīcaṁ sitā| dhātryēlāpadmakōśīrapippalīcandanōtpalam|| rōdhraṁ tējōvatī pathyā yavakṣāraṁ kaṭutrayam| ārdrādāḍimaniryāsaḥ sājājīsitaśarkaraḥ|| satailamākṣikayutāścatvāraḥ kavalagrahāḥ| caturō'rōcakān hanyurēkadōṣasamastajān|| kāravyajājīmaricadrākṣāvr̥kṣāmladāḍimam| sauvarcalaguḍakṣaudraṁ sarvārōcakanāśanam||" iti| vaṅgasēnē(?)-"jambvāmrapallavaṁ rōdhraṁ triphalā cayacitrakau| paṭōlaṁ naktamālaśca śirīṣaṁ khadirāsanau|| dārvī haridrā mustaṁ ca tējōhvā madhukaṁ balā| ētāni samabhāgāni kaṣāyamupasādhayēt|| kvalagraha ityēṣa kartavyō madhunā yutaḥ| sarvēṣāṁ mukharōgāṇāmarucīnāṁ ca nāśanaḥ|| ṣāḍavaśca kapitthānāṁ savyōṣamadhuśarkaraḥ| arōcakēṣu sarvēṣu praśastō dhāritō mukhē|| āranālaṁ ca śuktaṁ ca mārdvīkamadirāsavāḥ| dantayōrantarē dhāryāstathaiva kavalagrahāḥ|| tvaṅmustavēlādhānyāni, mustamāmalakaṁ tvacā| tvacōdāryāyavānyaśca, pippalī tējavatyapi|| yavānī tittiḍīkaṁ ca, pañcaitē mukhadhāvanāḥ| ślōkapādēṣu vihitā rōcanā mukhaśōdhanāḥ|| kārañjaṁ dantakāṣṭhaṁ ca vidhēyamarucau sadā| (vaṅgasēnē arōcakādhikārē ślō. 11)-"maricaṁ madhunā lēhyaṁ kaphajē'rōcakē bhr̥śam|| amlīkāguḍatōyaṁ ca tvagēlāmaricānvitam| abhaktacchandarōgēṣu śastaṁ kavaladhāraṇam|| śr̥ṅgavērarasaṁ caiva madhunā saha yōjayēt| aruciśvāsakāsaghnaṁ pratiśyākaphavātanut|| bhōjanāgrē sadā pathyaṁ jihvākaṇṭhaviśōdhanam| agnisandīpanaṁ hr̥dyaṁ lavaṇārdrakabhakṣaṇam|| kāravyajājīpatrailāvyōṣavr̥kṣāmladāḍimam| sakṣaudraśarkaraṁ hr̥dyaṁ rucikr̥dvahnidīpanam|| biḍacūrṇamadhūpētō rasō dāḍimasambhavaḥ| asādhyāmapi saṁhanyādaruciṁ vaktradhāritaḥ|| śigrūphalānyaṣṭādaśa daśa maricaṁ viṁ[śatiśca pippalyaḥ| ārdrakapalaṁ guḍapalaṁ prasthatrayamāranālasya|| biḍalavaṇasahitamētat khajāhataṁ surabhigandhāḍhyam| vyañjanasahasraghāti jñēyaṁ kalahaṁsakaṁ nāmnā||" iti|]
Adhikarana samaśarkaraṁ cūrṇam (54-55) · Śloka 55
ēlātvaṅnāgakusumatīkṣṇakr̥ṣṇāmahauṣadham|
bhāgavr̥ddhaṁ kramāccūrṇaṁ nihanti samaśarkaram||54||
prasēkārucihr̥tpārśvakāsaśvāsagalāmayān|
|55|
View original
एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्|
भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्||५४||
प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्|
|५५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēlādikaṁ cūrṇaṁ kramēṇa bhāgavr̥ddhaṁ samaśarkaraṁ prasēkādīn hanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-[ samaśarkaracūrṇamāha-] ēlātvagiti| kēcittvaṅnāgapuṣpayōrmadhyē patrakamadhikaṁ paṭhanti, kēcinnāgapuṣpamarīcayōrmadhyē| pāṭhatrayamapi pramāṇam|
Adhikarana yavānyādi cūrṇam (55-58) · Śloka 58
|
yavānītittiḍīkāmlavētasauṣadhadāḍimam||55||
kr̥tvā kōlaṁ ca karṣāśaṁ sitāyāśca catuṣpalam|
dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṁ cārdhakārṣikam||56||
pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dvē śatē maricasya ca|
cūrṇamētatparaṁ rucyaṁ hr̥dyaṁ grāhi, hinasti ca||57||
vibandhakāsahr̥tpārśvaplīhārśōgrahaṇīgadān|
|58|
View original
|
यवानीतित्तिडीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्||५५||
कृत्वा कोलं च कर्षाशं सितायाश्च चतुष्पलम्|
धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्||५६||
पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च|
चूर्णमेतत्परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि, हिनस्ति च||५७||
विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्|
|५८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yavānītyādi kōlāntāni pratyēkaṁ kārṣikāṇi, śarkarāyāḥ palāni catvāri, dhānyakādikamardhakārṣikaṁ, śatamēkaṁ pippalīnāṁ, dvē śatē maricasya ca, cūrṇamidaṁ paraṁ rucyaṁ tathā hr̥dayāya hitaṁ grāhi, vibandhādīn hanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ṣāḍavamāha yavānīti| auṣadhaṁ-śuṇṭhī| kōlaṁ-badaram| varāṅgaṁ-tvak| śataṁ-mēyasya, na mānasya karṣādēḥ| "saṅkhyā phalānāṁ śataśō'palā syāt|" iti vacanāt|
Adhikarana tālīsādi cūrṇam (58-61) · Śloka 61
|
tālīsapatraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā||58||
yathōttaraṁ bhāgavr̥ddhyā tvagēlē cārdhabhāgikē|
tadrucyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59||
kāsaśvāsārucicchardiplīhahr̥tpārśvaśūlanut|
pāṇḍujvarātisāraghnaṁ mūḍhavātānulōmanam||60||
ityarōcakacikitsitam|61|
View original
|
तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा||५८||
यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके|
तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्||५९||
कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलनुत्|
पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्||६०||
इत्यरोचकचिकित्सितम्|६१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tālīsapatrādayō yathōttaraṁ-uttarōttaraṁ, bhāgavr̥ddhāḥ kāryāḥ| tvak ca ēlā ca ētē'rdhabhāgapramāṇē| ētaccūrṇaṁ pippalyaṣṭaguṇaśarkaraṁ dīpanaṁ kāsādijicca, pāṇḍvādighnaṁ mūḍhavātānulōmanaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tālīsādimāha tālīsapatramiti| śubhā-vaṁśarōcanā| ardhabhāgikē-militē tālīsasamē| yōgaratnē-"tālīsōṣaṇanāgacavyalavaṇaistulyāṁśakairdvistataḥ kr̥ṣṇā granthikatittiḍīkahutabhuktvagjīrakākhyairyutaiḥ| viśvailābadarāmlavētasaghanairdhānyājamōdāyutaisryaṁśairdāḍimapāda ēṣa vihitaḥ śrēṣṭhaḥ sitārdhāyutaḥ|| kaṇṭhāsyōdarahr̥dvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpanō gulmādhmānaviṣūcikāgudarujāśvāsakrimicchardihā| kāsārucyatisāramūḍhamarutāṁ hr̥drōgiṇāṁ kīrtitaścūrṇō'yaṁ bhiṣajāmatīva dayitaḥ khyātō mahākhāṇḍavaḥ|| lavaṅgakaṅkōlamuśīracandanaṁ nataṁ sanīlōtpalakr̥ṣṇajīrakam| ēlā sakr̥ṣṇā'gurubhr̥ṅgakēsaraṁ kaṇā saviśvā naladaṁ sahāmbunā|| karpūrajātīphalavaṁśalōcanaṁ sitāṣṭabhāgaṁ samasūkṣmacūrṇitam| surōcanaṁ tarpaṇamagnidīpanaṁ balapradaṁ vr̥ṣyatamaṁ tridōṣanut|| urōvibandhaṁ tamakaṁ galagrahaṁ sakāsahidhmāruciyakṣmapīnasam| grahaṇyatīsāramathāsr̥jaḥ kṣayaṁ pramēhagulmāṁśca nihanti satvaram|| karpūracōcakaṅkōlajātīphaladalāḥ samāḥ| lavaṅganāgamaricakr̥ṣṇāśuṇṭhyō vivardhitāḥ| cūrṇaṁ sitāsamaṁ hr̥dyaṁ rōcanaṁ kṣayakāsajit| vaisvaryaśvāsagulmārśaśrcchārdikaṇṭhāmayāpaham|| prayuktaṁ cānnapānē vā bhēṣajadvēṣiṇāṁ hitam|" iti| vivardhitāḥ-kramēṇa bhāgōttarāḥ|
Adhikarana upadravāṇāṁ cikitsā prasēkē cikitsā (61-62) · Śloka 62
arkāmr̥tākṣārajalē śarvarīmuṣitairyavaiḥ|
prasēkē kalpitānsaktūn bhakṣyāṁścādyādvalī vamēt||61||
kaṭutiktaistathā śūlyaṁ bhakṣyējjāṅgalaṁ palam|
śuṣkāṁśca bhakṣyān sulaghūṁścaṇakādirasānupaḥ||62||
View original
अर्कामृताक्षारजले शर्वरीमुषितैर्यवैः|
प्रसेके कल्पितान्सक्तून् भक्ष्यांश्चाद्याद्वली वमेत्||६१||
कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्ष्येज्जाङ्गलं पलम्|
शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः||६२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-arkādijalē rātristhitairyavaiḥ saktūn kalpitān bhakṣyāṁśca prasēkē bhakṣayēt| balavān kaṭutiktakairvamēt| tathā, śūlyaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ bhakṣayēt| śuṣkāṁśca bhakṣyān bhōjayēt| bhōjyaviśēṣān laghutarān bhakṣayēt| caṇakādirasamanu-paścāt, pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-athōpadravacikitsā| tatra prasēkacikitsāmāha-arkāmr̥tākṣārajala iti| arkaguḍūcyōḥ kṣārasya kṣāravidhinā gr̥hītē jalē rātrimuṣitairyavaiḥ saktavō bhakṣyāśca kalpyāḥ| yastu prasēkī balavān sa kaṭutiktairvamēt| caṇakādīnāṁ rūkṣāṇāṁ rasō-yūṣaḥ, anupānē|
Adhikarana prasēkē cikitsāntaram (63) · Śloka 63
ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati|
kaphaprasēkaṁ taṁ vidvānsnigdhōṣṇairēva nirjayēt||63||
View original
श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति|
कफप्रसेकं तं विद्वान्स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्||६३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyuḥ ślēṣmāṇaṁ kṣipati ślēṣmaṇō'tiprasēkēna hētubhūtēna taṁ kaphaprasēkaṁ vidvān snigdhōṣṇairēva nirjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-cikitsāntaramāha-ślēṣmaṇa iti| yasmin kaphasyātiprasēkēna kṣīṇatvē sati kupitō vāyuḥ kṣīṇamapi kaphaṁ balādasyati-prērayati, taṁ snigdhōṣṇēna cauṣadhēna nirjayēt-na rūkṣaśītēna| vidvān-avasthōpacārajñō vaidyaḥ|
Adhikarana chardipīnasayōḥ prasēka cikitsā (64) · Śloka 64
pīnasē'pi kramamimaṁ vamathau ca prayōjayēt|
|64|
View original
पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्|
|६४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-imaṁ-kaphaprasēkōktaṁ, kriyākramaṁ pīnasē vamathau-chardiṣi ca, prayōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-chardipīnasayōḥ prasēkacikitsāmāha-pīnasē'pīti|
Adhikarana pīnasē viśēṣaḥ (64-65) · Śloka 65
viśēṣātpīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca śīlayēt||64||
snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu|
lavaṇāmlakaṭūṣṇāṁśca rasān snēhōpasaṁhitān||65||
View original
विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश्च शीलयेत्||६४||
स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु|
लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्||६५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśēṣēṇa pīnasē'bhyaṅgān snēhān svēdāṁśca snigdhān śīlayēt| kaiḥ ? utkārikāpiṇḍaiḥ| kēṣu ? śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇādīṁśca rasān snēhōpasaṁhitān śīlayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pīnasē viśēṣamāha-viśēṣāditi| snigdhān snigdhadravyakr̥tān| utkārikāśca piṇḍāścēti dvandvaḥ| piṇḍāḥ-piṇḍākārā bhakṣyāḥ|
Adhikarana śirōṁsapārśvaśūlēṣu cikitsā vātajēṣu pārśvaśūlēṣu viśēṣaḥ (66-67) · Śloka 67
śirōṁsapārśvaśūlēṣu yathādōṣavidhiṁ carēt|
audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṁskr̥tāḥ||66||
tatrēṣṭāḥ sacatuḥsnēhāḥ|
|67|
View original
शिरोंसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्|
औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः||६६||
तत्रेष्टाः सचतुःस्नेहाः|
|६७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śirōṁsapārśvaśūlēṣu dōṣānusārēṇōpakramaḥ kāryaḥ| tēṣvaudakānūpamāṁsaiśctuḥsnēhayutāḥ susaṁskr̥tā upanāhā iṣṭāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śiraḥśūlādicikitsāmāhaśirōṁsapārśvaśūlēṣviti| vātajēṣu viśēṣamāha-audakānūpapiśitairiti| susaṁskr̥tāḥ-kaṭupaṭvamlaiḥ|
Adhikarana saṁsargēṣu pārśvaśūlēṣu viśēṣaḥ (67-68) · Śloka 68
dōṣasaṁsarga iṣyatē|
pralēpō natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67||
balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukōtpalaiḥ|
punarnavākr̥ṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||
View original
दोषसंसर्ग इष्यते|
प्रलेपो नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः||६७||
बलारास्नातिलैस्तद्वत्ससर्पिर्मधुकोत्पलैः|
पुनर्नवाकृष्णगन्धाबलावीराविदारिभिः||६८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣasaṁsargē ca-dvandvē, tagarādibhiḥ pralēpa iṣyatē| tathaiva balādibhiḥ ghr̥tamadhukōtpalayutaiḥ, [tathā] punarnavādibhiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-saṁsargajēṣu viśēṣamāha dōṣasaṁsarga iti| tribhirardhaistrayō lēpāḥ| saṅgrahē tu dvāvadhikau (ci. a. 7)-"palaṅkaṣā dēvadāru candanaṁ madhukaṁ ghr̥tam| abhīruyaṣṭīmadhukaṁ payasyā kaṭtr̥ṇaṁ ghr̥tam||" iti|
Adhikarana nasyādīni (69) · Śloka 69
nāvanaṁ dhūmapānāni snēhāścauttarabhaktikāḥ|
tailānyabhyaṅgayōgīni bastikarma tathā param||69||
View original
नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः|
तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||६९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nasyaṁ tathā dhūmapānānīṣyantē| tathā, auttarabhaktikāśca snēhāḥ| tailānyabhyaṅgayōgīni-abhyaṅgayōgapraśastāni| tathā bastikarma-"prāksnēhaḥ" (hr̥.sū.a.19/63) ityādikam, paraṁ-cēṣṭam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-nasyādīnyāha nāvanamiti| uttarabhaktikāḥ-bhōjanōttaraṁ prayuktāḥ| paraṁ-śrēṣṭham|
Adhikarana raktaduṣṭau viśēṣaḥ (70-72) · Śloka 72
śr̥ṅgādyairvā yathādōṣaṁ duṣṭamēṣāṁ harēdasr̥k|
pradēhaḥ saghr̥taiḥ śrēṣṭhaḥ padmakōśīracandanaiḥ||70||
dūrvāmadhukamañjiṣṭhākēsarairvā ghr̥tāplutaiḥ|
vaṭādisiddhatailēna śatadhautēna sarpiṣā||71||
abhyaṅgaḥ payasā sēkaḥ śastaśca madhukāmbunā|
|72|
View original
शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्|
प्रदेहः सघृतैः श्रेष्ठः पद्मकोशीरचन्दनैः||७०||
दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वा घृताप्लुतैः|
वटादिसिद्धतैलेन शतधौतेन सर्पिषा||७१||
अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना|
|७२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śr̥ṅgādyaiḥ-śr̥ṅgajalaukōlābubhiḥ, yathādōṣaṁ-vātapittakaphaduṣṭaṁ, raktamēṣāṁ-yakṣmiṇāṁ, harēt| pralēpaḥ padmakādibhiḥ saghrutaiḥ śrēṣṭhaḥ, dūrvādibhirvā ghr̥tāplutaiḥ| vaṭādinā-nyagrōdhādinā, siddhēna tailēnābhyaṅgaḥ śastaḥ| śatadhautēna vā ghr̥tēna tathā kṣīrēṇa sēkaḥ śastaḥ| madhuyaṣṭikājalēna vā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktaduṣṭau viśēṣamāhaśr̥ṅgādyairvēti| "vātādidhāma vā śr̥ṅgajalaukōlābubhiḥ kramāt|" (hr̥. sū. a. 26|55)ityuktatvāt| ēṣāṁ-śirōṁsapārśvaśūlinām| kēsaraṁ-padmasya vaṭādiḥ-nyagrōdhādigaṇaḥ|-
Adhikarana atīsārē cikitsā (72-73) · Śloka 73
|
prāyēṇōpahatāgnitvātsapicchamatisāryatē||72||
tasyātisāragrahaṇīvihitaṁ hitamauṣadham|
|73|
View original
|
प्रायेणोपहताग्नित्वात्सपिच्छमतिसार्यते||७२||
तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्|
|७३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bāhulyēnōpahatāgnitvātkāraṇāt picchayā sahātisāryatē yakṣmī| tasyātisārē grahaṇyāṁ ca yaduktamauṣadhaṁ taddhitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atisāracikitsāmāha prāyēṇēti| saṅgrahē tu (ci. a. 7)-"sanāgarānindrayavān pāyayēttaṇḍulāmbunā| jīrṇēṣu tēṣu pēyāṁ ca cāṅgērītakradāḍimaiḥ|| pāṭhā bilvayavānīnāṁ cūrṇaṁ takrēṇa vā pibēt| surayā vā plutāṁ pāthāṁ sanāgaradurālabhām|| jambvāmrabilvamadhyaṁ vā sakapitthaṁ sanāgaram| pēyāmaṇḍēna yōgaiśca pāṭhādyaiḥ kārayēttribhiḥ|| sasūpyadhānyān sasnēhān sāmlān salavaṇān khalān| vētasārjunajambūnāṁ mr̥ṇālīkr̥ṣṇagandhayōḥ|| śrīparṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca| cāṅgēryā madayantyāśca yūthi kāyāśca pallavaiḥ|| kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yōjayēt| khalān dadhisarōpētān sasarpiṣkān sadāḍimān|| rōcanān dīpanān hr̥dyānatīsāraharān parān|" iti| pēyāyā maṇḍēna bhaktasya[|n]tē jambvādicūrṇaṁ pibēt| mr̥ṇālī-padminī| kr̥ṣṇagandhā-śigruḥ| madayantyāḥ-mallikāyāḥ| cukrikā-vi dā| tathā (saṅgrahē ci. a. 7)-"jvarādiṣvapi kurvīta vikārēṣu yathāmayam| bahvāmayasamūhō hi yakṣmā'taḥ sō'tiduḥsahaḥ||" iti|
Adhikarana śuṣyatō yakṣmiṇaḥ purīṣarakṣaṇam tatra hētuḥ (73-74) · Śloka 74
|
purīṣaṁ yatnatō rakṣēcchuṣyatō rājayakṣmiṇaḥ||73||
sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam|
|74|
View original
|
पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः||७३||
सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्|
|७४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ purīṣaṁ yatnēna rakṣēt| kimityāha-yasmāttasya-śōṣiṇaḥ, sarvadhātukṣayārtasya satō viḍbalamēva balaṁ-na dhātvādijaṁ balam|
Adhikarana māṁsamadyaprayōgaḥ (74-76) · Śloka 76
|
māṁsamēvāśnatō yuktyā mārdvīkaṁ pibatō'nu ca||74||
avidhāritavēgasya yakṣmā na labhatē'ntaram|
surāṁ samaṇḍāṁ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75||
yathārhamanupānārthaṁ pibēnmāṁsāni bhakṣayan|
srōtōvibandhamōkṣārtha balaujaḥpuṣṭayē ca tat||76||
View original
|
मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च||७४||
अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्|
सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान्सीधुमाधवान्||७५||
यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्|
स्रोतोविबन्धमोक्षार्थ बलौजःपुष्टये च तत्||७६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsamēva yuktyā-dēśakālasātmyādilakṣaṇayā, bhakṣayatō mārdvīkaṁ ca paścāt pibatō vēgamadhārayatō yakṣmā antaraṁ-avakāśaṁ, na labhatē| tathā, surādīnanupānārthaṁ pibēt| māṁsāni bhakṣayēt| tat-surādyanupānaṁ māṁsabhakṣaṇaṁ ca, srōtōvibandhabhōkṣārthaṁ balāyaujasaśca puṣṭayē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsamadyaprayōgamāha māṁsamēvēti|
Adhikarana avagāhādīni (77-78) · Śloka 78
snēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣu svabhyaktamavagāhayēt|
uttīrṇaṁ miśrakaiḥ snēhairbhūyō'bhyaktaṁ sukhaiḥ karaiḥ||77||
mr̥dgīyātsukhamāsīnaṁ sukhaṁ cōdvartayētparam|
|78|
View original
स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्|
उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर्भूयोऽभ्यक्तं सुख़ैः करैः||७७||
मृद्गीयात्सुख़मासीनं सुख़ं चोद्वर्तयेत्परम्|
|७८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhādikōṣṭhēṣu svabhyaktaṁ santamavagāhayēt-nimagnaṁ sthāpayēt| tataḥ kōṣṭhāduttīrṇaṁ bhūyaḥ punarmiśrakaiḥ snēhaiḥ-gulmōktaiḥ (hr̥.ci.a.14/89), abhyaktaṁ sukhaiḥ-sukhāvahairna duṣkaraiḥ, karaiḥ sukhēna tiṣṭhantaṁ mr̥dgīyāt| paraṁ-atiśayēna, sukhaṁ yathā bhavati tathōdvartayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-avagāhādīnyāhasnēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣviti| avagāhābhyaṅgamardanōdvartatāni kramēṇa kuryāt| miśrakō-yamakādiḥ|-
Adhikarana udvartanayōgaḥ (78-81) · Śloka 81
|
jīvantīṁ śatavīryāṁ ca vikasāṁ sapunarnavām||78||
aśvagandhāmapāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām|
vidārīṁ sarṣapān kuṣṭhaṁ taṇḍulānatasīphalam||79||
māṣāṁstilāṁśca kiṇvaṁ ca sarvamēkatra cūrṇayēt|
yavacūrṇaṁ triguṇitaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikam||80||
ētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭivarṇabalapradam|
|81|
View original
|
जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||७८||
अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्|
विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||७९||
माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्|
यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||८०||
एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्|
|८१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīvantyādikaṁ kiṇvaparyantaṁ sarvamēkatra cūrṇayēt| vikasā-mañjiṣṭhā| yavacūrṇaṁ sarvēbhyastriguṇaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikamētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭyādipradam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-udvartanayōgamāha jīvantīmiti| śatavīryāṁ-śatāvarīm| vikasāṁ-mañjiṣṭhām| taṇḍulān-śālīnām| utsādanaṁ-udvartanam|
Adhikarana snānīyaṁ jalaṁ kalkaśca (81-82) · Śloka 82
|
gaurasarṣapakalkēna snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81||
snāyādr̥tusukhaistōyairjīvanīyōpasādhitaiḥ|
|82|
View original
|
गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः||८१||
स्नायादृतुसुख़ैस्तोयैर्जीवनीयोपसाधितैः|
|८२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gaurasarṣapāṇaṁ kalkēna snānīyaiḥ-snānārhairgandhadravyaviśēṣaiḥ, auṣadhibhiśca-sahadēvyādibhiḥ, r̥tau-hēmantādikē, sukhāvahaiḥ-uṣṇādibhiḥ, tōyairjīvanīyadravyaśr̥taiḥ snāyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snānamāha gaurasarṣapakalkēnēti| snānaiḥ-grahasnānōktaiḥ dravyairmantraiścāṣaudhibhiḥ saṁjñābhiḥ|
Adhikarana anulēpanādīni (82) · Śloka 82
|
gandhamālyādikāṁ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṁ bhajēt||82||
View original
|
गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्||८२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, gandhaiḥ-candanakuṅkumādibhiḥ, mālyaiḥ-kusumaiḥ, ādiśabdēnālaṅkārādigrahaṇaṁ, tairbhūṣāmalakṣmīghnīṁ sēvēta|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anulēpanādīnyāha gandhamālyādikāmiti|
Adhikarana suhr̥ddarśanādīni (5) · Śloka 5
suhr̥dāṁ darśanaṁ gītavāditrōtsavasaṁśrutiḥ|
bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṁsasuśīlatā||83||
daivavyapāśrayaṁ tattadatharvōktaṁ ca pūjitam|
83 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
View original
सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतिः|
बस्तयः क्षीरसर्पीषि मद्यमांससुशीलता||८३||
दैवव्यपाश्रयं तत्तदथर्वोक्तं च पूजितम्|
८३ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मादिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, suhr̥dāṁ-bandhūnāṁ, darśanam| gītasya vāditrāṇāṁ tathōtsavasya-putrajanmavivāhādēḥ, saṁśravaṇam| tathā, bastayaḥ kṣīrasarpīṣi-kṣīrāṇāṁ ghr̥tāni, madyamāṁsānāṁ suśīlatā| tathā, daivavyapāśrayaṁ-balimaṅgalahōmaprāyaścittādikam| tathā, athavōktaṁ-atharvavēdavihitaṁ yāgādikaṁ ca, pūjitaṁ-praśastamētadatrētyarthaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē rājayakṣmādicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-suhr̥ddarśanādīnyāha suhr̥dāṁ darśanamiti| saṅgrahē (ci.a. 7) "iṣṭyā yayā ca candrasya rājayakṣmā purā jitaḥ| purōhitaḥ prayuñjīta vēdōktāṁ tāṁ jitātmanaḥ|| ajā vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭajē vasan| tatpayōmūtraviḍvr̥ttipariṣēkapragharṣaṇaḥ|| tābhiḥ parivr̥taḥ svapyāttacchākr̥drēṇusaṁstarē| ētadrasāyanaṁ śrēṣṭhaṁ rōgarājasya nāśanam||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| rājayakṣmaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 5||