३६. नैगमेषप्रतिषेधाध्यायः

मुखमण्डिकाप्रतिषेधानन्तरं परिशिष्ठत्वान्नैगमेषप्रतिषेधारम्भो युक्त इत्याह- अथातो नैगमेषप्रतिषेधमित्यादि||१-२||

बिल्वाग्निमन्थेत्यादि| पूतीकः चिरबिल्वः| ‘सुरा सबीजं धान्याम्लं’ इत्यत्रान्ये ‘सुरासबीजधान्याम्लैः’ इति पठन्ति; तथापाठे सबीजं धान्याम्लं बीजेन सह काञ्जिकमिति| अन्ये तु सुरास्थाने तथेति पठन्ति| सबीजमप्यत्र सौवीरमिति केचित्| प्रियङ्गुसरलेत्यादि| सरला शुक्ला त्रिवृत्, अनन्ता उत्पलसारिवा, कुटन्नटं तगरं; तत्र प्रियङ्ग्वादिकल्कं चतुर्थांशं, दध्यादिद्रव्यैश्चतुर्भिः प्रत्येकं समं तैलं पचेदिति क्रमः||३-४||

पञ्चमूलद्वयक्वाथे इति पञ्चमूलद्वयक्वाथे दशमूलक्वाथे त्रिगुणे, क्षीरे घृतसमे, काकोल्यादिकल्कचतुर्थांशं, खर्जूरीमज्जचतुर्थांशं वा घृतं पानार्थं पचेदित्यर्थः||५||

वचामित्यादि| वयःस्था गुडूची, ब्राह्मीत्यन्ये, गोलोमी दूर्वा, जटिला मांसी| उत्सादनम् उद्वर्तनम्||६||

सिद्धार्थकेत्यादि| अक्षता यवाः||७||

मर्कटेत्यादि| मर्कटादिपुरीषेण रात्रौ सुप्ते लोके बालस्य धूपनम्||८||

तिलेत्यादि| विविधान् स्वस्तिकमोदकादीन्| कुमारपितृमेषायेति कुमाराणां पिता रक्षणात्मकत्वात्, मेषो नैगमेषः, तस्मै नैगमेषाय| वृक्षमूले क्षीरवृक्षमूले| निवेदयेत्तिलादिकं बलिम्||९||

रक्षामाह- अधस्तादित्यादि| स्नपनं गायत्र्यभिमन्त्रिताभिरद्भिः| बलिमपि तिलतण्डुलमित्यादिकं वटमूले षष्ठ्यां निवेदयेत्||१०-११||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कौमारभृत्यतन्त्रे नैगमेषप्रतिषेधाध्यायः षट्त्रिंशत्तमः||३६||