Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mūrcchāpratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Show commentary
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
kṣīṇasya bahudōṣasya viruddhāhārasēvinaḥ |
vēgāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||3||
karaṇāyatanēṣūgrā bāhyēṣvābhyantarēṣu ca |
niviśantē yadā dōṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ ||4||
hr̥tpīḍā jr̥mbhaṇaṁ glāniḥ sañjñānāśō balasya ca |
sarvāsāṁ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṁ tā vibhāvayēt ||5||
View original
क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः |
वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः ||३||
करणायतनेषूग्रा बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च |
निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः ||४||
हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः सञ्ज्ञानाशो बलस्य च |
सर्वासां पूर्वरूपाणि, यथास्वं ता विभावयेत् ||५||
Show commentary
idānīṁ dōṣajamūrcchāyā hētusamprāptī āha- kṣīṇasyētyādi| ēvambhūtasya puruṣasya vēgāghātādibhirhētubhirugrā dōṣā yadā bāhyābhyantarēṣu karaṇāyatanēṣu niviśantē tadā mānavā mūrcchantīti piṇḍārthaḥ| hīnasattvasya alpasattvasya| karaṇāyatanēṣu buddhīndriyakarmēndriyamanōbuddhyahaṅkārasthānēṣu| ugrā atipravr̥ddhāḥ prasr̥tāśca| bāhyēṣvābhyantarēṣu cēti bāhyakaraṇāyatanāni karmēndriyāṇi, ābhyantarakaraṇāyatanāni manōbuddhyahaṅkārasthānāni| ābhyantarakaraṇāyatanasya hr̥dayasyaikatvāt kathaṁ bahuvacanaṁ? satyaṁ, antaḥsañjñāvahanāḍīnāmapyantaḥkaraṇāyatanatvēnābhimatatvāt| niviśantē avatiṣṭhantē| aparē karaṇāyatanaśabdēnaiva karaṇāni kathayanti, upacārāt| tēna bāhyābhyantarēṣu karaṇēṣu yadā dōṣā niviśantē tadā mānavā mūrcchantītyarthaḥ| anyē tvanyathā vyākhyānayanti- karaṇāyatanēṣu yadā dōṣā niviśantē tathā bāhyābhyanarēṣu karaṇēṣu niviśantē tadā mānavā mūrcchantīti||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ |
tamō'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapōhakr̥t ||6||
sukhaduḥkhavyapōhācca naraḥ patati kāṣṭhavat |
mōhō mūrcchēti tāṁ prāhuḥ... |7|
View original
सञ्ज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः |
तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ||६||
सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् |
मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः... |७|
Show commentary
yayā prakriyayā mānavō mūrcchati tāmāha- sañjñētyādi| sukhaduḥkhavyapōhakr̥t sukhaduḥkhanāśakr̥t, sukhaduḥkhanāśaśca sañjñānāśāt; sañjñānāśastu sañjñāvahanāḍīpidhānāt| anyē sukhaduḥkhē sattvarajasī, tayōrvyapōhō nāśastaṁ karōtīti vyākhyānayanti||6||-
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
... ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||7||
vātādibhiḥ śōṇitēna madyēna ca viṣēṇa ca |
ṣaṭsvapyētāsu pittaṁ hi prabhutvēnāvatiṣṭhatē ||8||
View original
... षड्विधा सा प्रकीर्तिता ||७||
वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च |
षट्स्वप्येतासु पित्तं हि प्रभुत्वेनावतिष्ठते ||८||
Show commentary
saṅkhyāmāha- ṣaḍvidhētyādi| yē tantrāntarīyā vātādibhiḥ śōṇitēna ca caturvidhāṁ mūrcchāmicchanti tēṣāmayamāśayaḥ- madyaviṣayōstvanantarōktapāṇḍurōgavat pr̥thagupādānaṁ, tēna svamatē ṣaḍvidhaiva mūrcchā| sarvāsvapi murcchāsu pittaṁ kartr̥tvēna pradhānamityāha- ṣaṭsvityādi| prabhutvēnāvatiṣṭhatē itaradōṣāvākramya vartata ityarthaḥ| vēgāghātādiḥ hētuḥ; karaṇāyatanēṣvityādiḥ sampraptiḥ||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
apasmārōktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ |9|
View original
अपस्मारोक्तलिङ्गानि तासामुक्तानि तत्त्वतः |९|
Show commentary
vātādijānāṁ tisr̥ṇāṁ liṅgamapasmārōktaliṅgātidēśēnāha- apasmārētyādi| apasmārōktaliṅgāni yathāsvaṁ tāsāṁ jānīyādityarthaḥ| kēcit ‘apasmārōktaliṅgāni’ ityatra ‘apasmārēṇa liṅgāni’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- dantanakhakhādanākṣivaikr̥talālāsrāvādirahitānyapasmārēṇa tulyāni lakṣaṇāni yathāsvamupalakṣayēdityarthaḥ| tathā ca tantrāntaraṁ,- “sarvākr̥tiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṁ pātayatyāśu vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ”- iti|9|-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktagandhaśca tanmayaḥ ||9||
tasmādraktasya gandhēna mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |10|
View original
पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धश्च तन्मयः ||९||
तस्माद्रक्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः |१०|
Show commentary
vātajādīnāṁ tisr̥ṇāṁ liṅgānyatidiśya raktajāyāḥ samprāptiṁ lakṣaṇaṁ cāha- pr̥thivītyādi| pr̥thvī ambhaśca dvayamapi tamōrūpaṁ tamōbahulaṁ; tathā cōktaṁ purā- ‘tamōbahulā pr̥thivī, sattvatamōbahulā āpaḥ’ iti, raktagandhaśca tanmaya iti pr̥thivyambhaḥsamudbhavaḥ; pāñcabhautikē'pi raktē pr̥thivyambhasōḥ prādhānyāt| mūrcchanti bhuvi mānavā ityētēna gandhasya tamōbahulatvamuktam| nanu, gandhaḥ pārthivastatkathaṁ pr̥thivyambhaḥsamudbhava ityucyatē? satyaṁ, parasparōpakāryatvāt | mūrcchanti bhuvi mānavā iti yē mānavā pr̥thivīguṇabahulāstāmasā ityarthaḥ| nanu, yadi raktagandhō mūrcchājanakaḥ, tarhi kimiti sarvēṣāmēva na mūrcchāmutpādayati? satyaṁ, yē hīnasattvāstēṣāṁ mūrcchāmutpādayati na sarvēṣām| aparē ‘raktagandhaśca tanmaya’ ityanyathā vyācakṣatē, tadyathā- tanmayaḥ pr̥thivyambhōmayaḥ; atra yathāsambhavaṁ vyākhyānaṁ; tēna raktamambhōmayaṁ, dravatvāt; gandhaśca pr̥thivīmayaḥ, pārthivatvādgandhasya; tēna tamōbhūyiṣṭhāyāḥ pr̥thivyāḥ sakāśādgandhasya jātatvādgandhō'pi tamōbahula ēva, kāraṇānurūpatvāt kāryasya; śēṣaṁ samam| anyē tu ‘pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktaṁ gandhaśca tanmaya’ iti paṭhanti; pr̥thivī cāmbhaśca pr̥thivyambhasī, tayōḥ sambandhi yattamaḥ, tadrūpaṁ tadbahulaṁ tallakṣaṇaṁ vā raktaṁ, gandhaśca tanmaya iti tamōmaya ityarthaḥ; tamōbahulapr̥thivyutpannatvādgandhasya| ētēna tamōbhūyiṣṭhapr̥thivyambhautpannaraktasya dhātujanitatvādgandhasya svayaṁ tamōbhūyiṣṭhatvācca raktagandhō mānavairāghrātaḥ san hr̥dyavasthitaṁ tamō vardhayan mūrcchāmāpādayati, ‘sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam’ ityuktatvāt| nanu, tamōbahulatvādraktaṁ mūrcchājanakaṁ tarhi tamōbhūyiṣṭhē ētē pr̥thivyambhasī kutō mūrcchāṁ nōtpādayataḥ? satyaṁ, pr̥thivyambhasī sātmyatayā svarūpataśca mūrcchāṁ nōtpādayataḥ| anyē tu paṭhanti- pr̥thivyambhastamōrūpaṁ raktagandhēna tu trayam’ iti; vyākhyānayanti ca- pr̥thivyambhastamasāṁ rūpaṁ svalakṣaṇaṁ yasya raktasya tatpr̥thivyambhastamōrūpaṁ; raktagandhēna kr̥tvā tu punastrayaṁ sattvarajastamasāṁ guṇānāṁ tritayaṁ ‘raktē jñāyatē’ iti vākyaśēṣaḥ| nanu, gandhēna kr̥tvā kathaṁ guṇānāṁ tritayaṁ raktē jñāyatē iti cēt? satyaṁ, raktē gandhō visrō vartatē, gandhaśca guṇaviśēṣaḥ, uktaṁ ca,- “tēṣāṁ viśēṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ”- iti, tē ca viśēṣāstriguṇāḥ; uktaṁ ca,- “sarva ēvaitē viśēṣāḥ sattvarajastamōmayā bhavanti” iti| kintvatra tamōguṇasyādhikyaṁ jñēyam| ētēnaitaduktaṁ bhavati- pr̥thivyambhastamaḥsvalakṣaṇasya raktasya gandhēna triguṇēna tamōguṇaviśiṣṭēna mānavā mūrcchanti||9||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
dravyasvabhāva ityēkē dr̥ṣṭvā yadabhimuhyati ||10||
View original
द्रव्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति ||१०||
Show commentary
svamataṁ pradarśya paramatamāha- dravyasvabhāva ityēkē ityādi||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ |
ta ēva tasmājjāyēta mōhastābhyāṁ yathēritaḥ ||11||
View original
गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः |
त एव तस्माज्जायेत मोहस्ताभ्यां यथेरितः ||११||
Show commentary
viṣamadyōtthē āha- guṇā ityādi| ta ēva guṇā rūkṣādayaḥ| mōhō mūrcchā| tābhyāṁ viṣamadyābhyām| yathēritō yathākathita ityarthaḥ| atha viṣamadyavikārayōḥ sāmānyēnaiva mūrcchāpraṇayanāt kathamatra viśiṣṭamabhidhānam? ucyatē- tatra itaralakṣaṇaiḥ saha tadgrahaṇārtham| nanu, yadi viṣamadyayōstulyā guṇāḥ sthitāḥ, tat kimiti viṣavanmadyaṁ māraṇātmakaṁ na syāt? satyaṁ, madyē tēṣāṁ guṇānāmanatitīvratvēnāvasthānāt| yadyēvaṁ tarhi ‘guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ’ iti kathaṁ na vyāhanyatē? satyaṁ, tīvrataraśabdādagrē tīvraśabdō madhyē luptō draṣṭavyaḥ| tēna viṣē tīvrataratvēna tē guṇāḥ sthitāḥ, madyē tīvratvēnētyarthaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “viṣasya yē guṇā dr̥ṣṭāḥ sannipātaprakōpaṇāḥ| ta ēva madyē dr̥śyantē viṣē tu balavattarāḥ|| ta ēva tasmāttābhyāṁ tu mōhau syātāṁ yathēritau” (ca. ci. 24)- iti||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
stabdhāṅgadr̥ṣṭistvasr̥jā gūḍhōcchvāsaśca mūrcchitaḥ |12|
View original
स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः |१२|
Show commentary
rudhirajamūrcchālakṣaṇamāha- stabdhāṅgadr̥ṣṭistvasr̥jētyādi| stabdhaśabdō'ṅgadr̥ṣṭibhyāṁ sambadhyatē| gūḍhōcchvāsaḥ aspaṣṭaśvāsaḥ|12|-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
madyēna vilapaṁśchētē naṣṭavibhrāntamānasaḥ |
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṁ yāvanna yāti tat ||12||
View original
मद्येन विलपंश्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः |
गात्राणि विक्षिपन् भूमौ जरां यावन्न याति तत् ||१२||
Show commentary
madyajamūrcchālakṣaṇamāha- madyēnētyādi| vilapanniti vilāpaṁ kurvan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭamānasaḥ apasmaraṇaḥ vibhrāntamānasō vikṣiptacētāḥ| jarāṁ pākam||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
vēpathusvapnatr̥ṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchitē |
vēditavyaṁ tīvrataraṁ yathāsvaṁ viṣalakṣaṇaiḥ ||13||
View original
वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युः स्तम्भश्च विषमूर्च्छिते |
वेदितव्यं तीव्रतरं यथास्वं विषलक्षणैः ||१३||
Show commentary
viṣajamūrcchālakṣaṇamāha- vēpathusvapnatr̥ṣṇāḥ syurityādi| vēpathuḥ kampaḥ| stambhaḥ stabdhatā| vēditavyamityādi| mūlādikandāntasya viṣasya yathāsvaṁ yāni lakṣaṇāni taiḥ kr̥tvā viṣamūrcchitasya puṁsō yathāsvaṁ yathātmīyaṁ viṣaṁ jñēyam||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
sēkāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradēhā vyajanānilāśca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||14||
View original
सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च |
शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि ||१४||
Show commentary
ataḥ paraṁ cikitsitamāha- sēkāvagāhāvityādi| maṇayaḥ sahārā iti maṇayō muktāsphaṭikaprabhr̥tayaḥ| tē ca sahārā hārārōpitā hitā ityarthaḥ| vyajanānilā vyajanānāṁ vāyavaḥ| śītāḥ pradēhāḥ candanōtpalaprabhr̥tikr̥tāḥ pralēpāḥ| śītāni pānāni ca gandhavantīti yāni śītāni gandhavanti ca pānāni tānītyarthaḥ| anivāritāni praśastāni||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
sitāpriyālēkṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni |
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śr̥tāni pānāni sarpīṁṣi ca jīvanāni ||15||
View original
सिताप्रियालेक्षुरसप्लुतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि |
खर्जूरकाश्मर्यरसैः शृतानि पानानि सर्पींषि च जीवनानि ||१५||
Show commentary
tānyēva śītāni gandhavanti ca pānānyāha- sitāpriyālēkṣurasaplutānītyādi| kharjūrakāśmaryarasaiḥ śr̥tāni sitāpriyālādiyutāni pānāni pānakāni sarvāsvanivāritāni| na kēvalaṁ pānānyēvānivāritāni sarpīṁṣi ca jīvanānīti kākōlyādisiddhānītyarthaḥ| kēcit pānānītyatra siddhānīti paṭhanti, tē ca ghr̥taviśēṣaṇaṁ manyantē||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
siddhāni vargē madhurē payāṁsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca |
tathā yavā lōhitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ ||16||
View original
सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च |
तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याश्च सदा सतीनाः ||१६||
Show commentary
kimētānyēva sarvamūrcchāsu hitānyutānyānyapītyāha- siddhānītyādi| madhurē vargē kākōlyādau| payāṁsi sarvāṇyapi dugdhāni, sarvēṣāṁ kṣīrāṇāṁ mūrcchāharatvāt| sadāḍimā dāḍimēna saṁskr̥tāḥ, jāṅgalajā rasāḥ| mūrcchāsu yē bhōjanē hitāstānāha- tathētyādi| pathyā hitāḥ, ‘bhōjanē’ iti śēṣaḥ| satīnō vartulakalāyaḥ||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
bhujaṅgapuṣpaṁ maricānyuśīraṁ kōlasya madhyaṁ ca pibēt samāni |
śītēna tōyēna bisaṁ mr̥ṇālaṁ kṣaudrēṇa kr̥ṣṇāṁ sitayā ca pathyām ||17||
View original
भुजङ्गपुष्पं मरिचान्युशीरं कोलस्य मध्यं च पिबेत् समानि |
शीतेन तोयेन बिसं मृणालं क्षौद्रेण कृष्णां सितया च पथ्याम् ||१७||
Show commentary
bhujaṅgapuṣpamityādi| bhujaṅgapuṣpaṁ nāgakēśaram| kōlasya madhyaṁ badaramajjā| ētāni bhujaṅgapuṣpādīni samāni tulyāni śītatōyēna saha pibēt| na kēvalamētānyēva śītatōyēna saha pibēt bisaṁ mr̥ṇālaṁ cāpi śītatōyēna pibēt; bisaṁ bisēndrakaṁ, mr̥ṇālaṁ padmanālam| kṣaudrēṇa kr̥ṣṇāmiti madhunā saha pippalīṁ pibēdityarthaḥ; anyē lihēditi manyantē| sitayā ca pathyāmiti harītakīṁ śarkarayā saha pibēdityarthaḥ||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
kuryācca nāsāvadanāvarōdhaṁ kṣīraṁ pibēdvā'pyatha mānuṣīṇām |
mūrcchāṁ prasaktāṁ tu śirōvirēkairjayēdabhīkṣṇaṁ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ ||18||
View original
कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम् |
मूर्च्छां प्रसक्तां तु शिरोविरेकैर्जयेदभीक्ष्णं वमनैश्च तीक्ष्णैः ||१८||
Show commentary
ataḥ paraṁ kiṁ kuryādityāha- kuryādityādi| nāsāvaktrayōravarōdhēna vyāghuṭyāntaḥ praviṣṭō mārutō ruddhāni srōtāṁsi vivr̥ṇvan mūrcchāmapahanti; nārīkṣīraṁ cātiśītalatvāt| mūrcchāmityādi| prasaktāṁ bhūyō bhūyō'nusaṅginīm| śirōvirēkaiḥ nasyaiḥ| abhīkṣṇaṁ punaḥ punaḥ| yadyapi sarvamūrcchāyāṁ pittaṁ pradhānaṁ, tīkṣṇē nasyavamanē na yuktē'sya, tathā'pi sañjñāvahasrōtōnirōdhaśāntikaratvād vyādhipratyanīkatvācca hitē ēva| kēcit ‘tīkṣṇaiḥ’ ityatra ‘pathyaiḥ’ iti paṭhanti; tatra pittaślēṣmaharairityarthaḥ||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
harītakīkvāthaśr̥taṁ ghr̥taṁ vā dhātrīphalānāṁ svarasaiḥ kr̥taṁ vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlōtpalapadmavanti ||19||
pibēt kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṁ yāni śamaṁ nayanti |20|
View original
हरीतकीक्वाथशृतं घृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा |
द्राक्षासितादाडिमलाजवन्ति शीतानि नीलोत्पलपद्मवन्ति ||१९||
पिबेत् कषायाणि च गन्धवन्ति पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति |२०|
Show commentary
harītakīkvāthaśr̥tamityādi| harītakīkvāthēna śr̥taṁ siddhaṁ harītakīkvāthaśr̥tam| dhātrīphalānām āmalakaphalānāṁ svarasaiḥ| drākṣāsitētyādi| yāni kaṣāyāṇi śrīparṇyādikr̥tāni pittajvaraṁ śamaṁ nayanti tāni drākṣāsitādāḍimalājavanti tatpradhānāni pibēt| nīlōtpalapadmavanti nīlōtpalapadmapradhānāni| gandhavanti gandhadravyāḍhyāni| nīlōtpalapadmavantītyādikaṁ pittajvaraharakaṣāyaviśēṣaṇam||19||-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 21
prabhūtadōṣastamasō'tirēkāt sammūrcchitō naiva vibudhyatē yaḥ ||20||
sannyastasañjñō bhr̥śaduścikitsyō jñēyastadā buddhimatā manuṣyaḥ |21|
View original
प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात् सम्मूर्च्छितो नैव विबुध्यते यः ||२०||
सन्न्यस्तसञ्ज्ञो भृशदुश्चिकित्स्यो ज्ञेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः |२१|
Show commentary
idānīṁ mūrcchāyā avasthāyāṁ sañjñāntaramāha- prabhūtadōṣa ityādi| yaḥ prabhūtadōṣō manuṣyaḥ sammūrcchitaḥ san tamasō'tirēkānnāvabudhyatē nāvabōdhaṁ prāpnōti sa duścikitsyō matimatā vaidyēna sannyastasañjñō jñēya iti piṇḍārthaḥ| sannyastasañjña iti mr̥tyumukhē vartamānatvāt sannyasta iva sannyastaḥ||20||-
Adhikarana 19 (21) · Śloka 22
yathā''malōṣṭaṁ salilē niṣiktaṁ samuddharēdāśvavilīnamēva ||21||
tadvaccikitsēttvarayā bhiṣaktamasvēdanaṁ mr̥tyuvaśaṁ prayātam |22|
View original
यथाऽऽमलोष्टं सलिले निषिक्तं समुद्धरेदाश्वविलीनमेव ||२१||
तद्वच्चिकित्सेत्त्वरया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम् |२२|
Show commentary
idānīṁ sannyastasya śīghraṁ pratīkārāya dr̥ṣṭāntamāha- yathā''malōṣṭamityādi| āmalōṣṭam āmamr̥tpiṇḍam| taṁ sannyastasañjñam| asvēdanaṁ prasvēdarahitam||21||-
Adhikarana 20 (22) · Śloka 23
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayōgaistathā nakhābhyantaratōtrapātaiḥ ||22||
vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ |23|
View original
तीक्ष्णाञ्जनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः ||२२||
वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैर्विघट्टनैर्गुप्तफलावघर्षैः |२३|
Show commentary
kaiścikitsēdityāha- tīkṣṇāñjanābhyañjanētyādi| tīkṣṇaśabdō'ñjanādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| tōtrāṇi sūciprakārāṇi| vāditraṁ vīṇādi| anunayaḥ sāntvanāpūrvakaṁ vacanādi| vighaṭṭanaiḥ vividhaprakārēṇa cālanaiḥ| guptaphalāvagharṣaiḥ kapikacchūphalāvagharṣaṇaiḥ| anyē guptaphalaṁ vr̥ṣaṇaṁ, tasyāvagharṣaṇaiḥ pīḍanairityarthaḥ| kēcidvighaṭṭanairityatra ‘vismāpanaiḥ’ iti paṭhanti; tatra āścaryakārakairityarthaḥ| ētairupacāraiḥ upācarēt āsañjñāprāptēḥ||22||-
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasañjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ ||23||
View original
आभिः क्रियाभिश्च न लब्धसञ्ज्ञः सानाहलालाश्वसनश्च वर्ज्यः ||२३||
Show commentary
ābhiḥ kriyābhirityādi| ābhiḥ kriyābhiḥ anantarōktābhistīkṣṇāñjanādibhiḥ| sānāhalālāśvasanaśca ānāhādiyuktaḥ; śvasanaḥ śvāsa ityarthaḥ||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
prabuddhasañjñaṁ vamanānulōmyaistīkṣṇairviśuddhaṁ laghupathyabhuktam |
phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayōgaiḥ |
saśarkarairmāsamupakramēta viśēṣatō jīrṇaghr̥taṁ sa pāyyaḥ ||24||
View original
प्रबुद्धसञ्ज्ञं वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम् |
फलत्रिकैश्चित्रकनागराढ्यैस्तथाऽश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः |
सशर्करैर्मासमुपक्रमेत विशेषतो जीर्णघृतं स पाय्यः ||२४||
Show commentary
tīkṣṇāñjanādibhirlabdhasañjñē sannyāsini paścātkarmāha- prabuddhētyādi| tīkṣṇāñjanādibhiḥ prabuddhasañjñaṁ sannyāsinaṁ tīkṣṇairvamanānulōmyairvamanavirēcanairviśuddhaṁ, annasaṁsarjanakramēṇa ca laghupathyabhuktaṁ, triphalācitrakaśuṇṭhībhāvitaiḥ saśarkaraiḥ śilājatuprayōgaiḥ vajrakavaṭakakalpanayā kalpitairmāsaṁ yāvadupakramēta, śēṣadōṣōpaśamanārtham| jīrṇaṁ ghr̥taṁ daśābdikaṁ pāyyaḥ pāyayitavyaḥ||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
yathāsvaṁ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayōjayēt |
sarvamūrcchāparītānāṁ viṣajāyāṁ viṣāpaham ||25||
View original
यथास्वं च ज्वरघ्नानि कषायाण्युपयोजयेत् |
सर्वमूर्च्छापरीतानां विषजायां विषापहम् ||२५||
Show commentary
yathāsvaṁ ca jvaraghnānīti yathāsvaṁ yathādōṣaṁ jvarēṣu yāni kaṣāyāṇyuktāni tāni taddōṣajamūrcchāsvapi yōjyāni| viṣāpahamiti kalpasthānōktaṁ viṣamōhaśamanaṁ nasyāñjanādikam||25||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 46
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē mūrcchāpratiṣēdhō nāma (aṣṭamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||46||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूर्च्छाप्रतिषेधो नाम (अष्टमोऽध्यायः, आदितः) षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६||
Show commentary
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē ṣaṭcatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||46||