३२. स्वभावविप्रतिपत्त्यध्यायः

स्वभावशब्दानन्तरमादिशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः, तेन स्वभावादिविप्रतिपत्तिरित्यर्थः| स्वभावशब्देनात्र प्रकृतिरुच्यते||१-२||

तां स्वभावविप्रतिपत्तिं सङ्क्षेपेण तावन्निर्दिष्टुमाह- स्वभावसिद्धानामित्यादि| अन्यभावित्वं गुणकर्मभ्यां कृत्वा, तथा विशिष्टद्रव्यान्तरसंयोगाच्च; विशिष्टद्रव्यान्तरसंयोगश्च ‘सिराणां दर्शनं ललाटे, नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः’ इत्यादिना वक्ष्यमाणः| तत्र स्वभावसिद्धानां शरीरैकदेशानामन्यथाभावित्वं विस्तरेणोपदर्शयन्नाह- तद्यथेत्यादि| अकस्माच्च शुक्लानां नेत्रैकदेशानां निर्निमित्तं कार्ष्ण्यं मरणाय| कृष्णानां लोचनमध्यस्य तारुण्ये केशश्मश्रुलोम्नां च शुक्लत्वमरिष्टम्| रक्तानां नेत्रान्तपादकरतलताल्वोष्ठजिह्वानामाकस्मिकमन्यवर्णत्वं श्वेतपीतकृष्णनीलत्वमरिष्टमिति| स्थिराणां कठिनानां केशश्मश्रुनखदन्तशिरास्नायुस्रोतःप्रभृतीनां मृदुत्वं कोमलत्वमरिष्टमिति| मृदूनां मांसशोणितमेदोमज्जशुक्रनाभिहृदययकृत्प्लीहप्रभृतीनां स्थिरत्वं काठिन्यं विकृतिरिति| केचित ‘मृदूनाम्’ इत्यत्र ‘अदृढानाम्’ इति पठन्ति| चलानां वाताशयशिरासन्धिजिह्वादीनामस्पन्दनत्वमरिष्टमिति| सिरा दशैव चला भवन्ति, तास्तु शारीरे वक्ष्यति| अचला मांसमेदोऽस्थिनाभयस्तेषां चलत्वमरिष्टम्, अन्ये तु नासाकर्णमांसादीनामित्याहुः| पृथूनां सङ्क्षिप्तत्वमिति विस्तीर्णानां स्वल्पत्वं; तत्र विस्तीर्णानि शिरोललाटवक्त्रांसोरःपृष्ठादीनि, तेषां सङ्क्षिप्तत्वमरिष्टम्| सङ्क्षिप्तानां दृष्टिमण्डलनखरोमगुल्फादीनां पृथुत्वमरिष्टम्| दीर्घाणां नयनभुजाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासादीनां ह्रस्वत्वमरिष्टम्| ह्रस्वानां जङ्घामेढ्रग्रीवादीनां दीर्घत्वमरिष्टम्| अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वमिति अपतनस्वभावानां पतनस्वभावत्वमित्यर्थः| तत्रापतनधर्मिणः केशश्मश्रुलोमनखादयः, तेषां पतनधर्मित्वमरिष्टम्| पतनधर्मिणामपतनधर्मित्वमिति पतनधर्मिणां स्वेदमूत्रपुरीषादीनामपतनधर्मित्वमरिष्टम्| अकस्मादिति अनिमित्तमित्यर्थः| अकस्मादित्येतदुक्तैः शुक्लानां कृष्णत्वमित्यादिभिर्वक्ष्यमाणैश्च शैत्यौष्ण्यादिभिः सह प्रत्येकं सम्बध्यते| शैत्येत्यादि| हस्तपादोच्छ्वासादिषु स्वभावोष्णतायुक्तेषु शैत्यं, शीतत्वयुक्तेषु फूत्कारादिषु चौष्ण्यं, स्निग्धतायुक्तेषु नयनतारकादिषु रौक्ष्यम्, अनभ्यक्तकेशत्वगादिषु रूक्षेषु स्निग्धत्वम्| प्रस्तम्भः प्रकर्षेण स्तब्धता| नेत्रयोरङ्गावयवानां च वैवर्ण्यं गौरश्यामादिवर्णानां वैपरीत्यम्| अवसादोऽप्रवृत्तिर्वैकल्यमित्यर्थः| केचित् ‘वैवर्ण्योपसर्जनं चाङ्गानाम्’ इति पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च- उपसर्जनं तद्भावापत्तिरित्यर्थः||३||

स्वेभ्य इत्यादि| अवस्त्रस्तत्वं भ्रूपक्ष्मप्रभृतीनां स्थानादधः प्रलम्बनम्, उत्क्षिप्तत्वं तेषामेवोर्ध्वगमनं, भ्रान्तत्वं चक्षुरादीनां भ्रमणम्, अवक्षिप्तत्वं तेषामेव तिर्यक्क्षिप्तत्वं, पतितत्वं शिरोग्रीवादीनामधार्यमाणता, विमुक्तत्वं सन्धीनां मोक्षः, निर्गतत्वं बहिर्निःसरणं जिह्वानेत्रप्रभृतीनाम्, अन्तर्गतत्वं जिह्वानेत्रनासादीनामन्तःप्रवेशः, ‘अनिर्गतत्वम्’ इति केचित् पठन्ति तत्रापि स एवार्थः; गुरुलघुत्वानि गुरूणि बाहुशिरःसक्थ्यादीनि, लघून्यक्षिपक्ष्मादीनि, तेषां विपरीतत्वमरिष्टम्; ‘अवक्षिप्तत्वम्’ इत्यत्र ‘अवक्षिप्तम्’ इति केचित् पठन्ति, तत्रापि स एवार्थः| प्रवालवर्णेत्यादि व्यङ्गानां क्षुद्ररोगविशेषाणामकस्मादनिमित्तं प्रवालसदृशवर्णताप्रादुर्भावो भवतीत्यर्थः; प्रवालो विद्रुमः, स च समुद्रजातोऽत्यन्तरक्तो वल्लीविशेषः; व्यङ्गरोगस्य श्यावत्वं प्राकृतं, रक्तत्वं वैकृतम्| सिराणामिति प्रवालवर्णानामिति अत्रापि चकारात् सम्बन्धनीयम्; अथवाऽप्राकृतसिराणां दर्शनमरिष्टमिति| नासेत्यादि ‘पिडकायाः प्रवालवर्णायाः’ इत्यत्रापि ज्ञेयं, नासावंशो नासास्थिदण्डः, अन्ये तु नासावंशे ललाटे च पिडकाया उत्पत्तिं वाशब्दान्मन्यन्ते| ललाटे इति अत्र ‘लेपज्वरिण ’ इति शेषो ज्ञेयस्तन्त्रान्तरदर्शनात्| नेत्ररोगादित्यादि- अयं पाठो निबन्धेषु न पठितः, वृद्धैः पठितत्वादस्माभिरपि पठितः| गोमयेत्यादि|- गोमयं गोपुरीषं, तस्य रजःप्रकाशस्येत्यादि प्रथमं मासिकमरिष्टं; निलयनं वेत्यादि द्वितीयम्, ‘उत्तमाङ्गे’ इत्यत्रापि सम्बध्यते, निलयनमिति उपविशनम्| स्तनमूलेत्यादि|- अत्रापि भुञ्जानानामेवेति बोद्धव्यम्, एतच्च मलप्रणाशेन सह यदा समुदितं भवति तदाऽरिष्टमिति ज्ञेयम्| मध्य इत्यादि|- मध्ये शूनत्वं, अन्तेषु हस्तपादादिषु परिम्लायित्वं शुष्कता, विपर्ययो वेति अन्ते शूनत्वं मध्ये च परिम्लायित्वमित्यर्थः| एतदरिष्टं मासिकम्| तथेत्यादि|- अर्धाङ्गे श्वयथौ सत्यर्धे परिम्लायित्वमिति योज्यम्| अङ्गपक्षयोरिति पक्षः शरीरार्धम्| नष्टेत्यादि|- नष्टस्वरता अत्यन्तस्वराभावः, हीनस्वरता शब्दह्रस्वत्वं, विकलस्वरता गद्गदादिस्वरत्वं, विकृतस्वरता स्वाभाविकस्वरस्य वैपरीत्यम्| विवर्णेत्यादि|- विवर्णपुष्पप्रादुर्भावः अनुज्ज्वलवर्णबिन्दुप्रादुर्भावो दन्तादिष्वरिष्टम्| यस्येत्यादि|- यस्य पुरुषस्य, अप्सु पानीयेषु, निमज्जन्ति बुडन्ति; एतदरिष्टं तु यदा त्रयाणामपि निमज्जनं भवति तदा रिष्टमिति ज्ञेयं, मासिकं चैतदरिष्टम्| यस्येत्यादि| भिन्नानि नानाविधानि गवाश्वप्रभृतीनां, विकृतानि बीभत्सानि त्रिभुजत्रिशिरआदित्वेनाधिकाङ्गानि, एकाक्ष्येकभुजैककर्णादित्वेन वा न्यूनाङ्गानि; यस्य पुरुषस्य दृष्टिमण्डलाभ्यन्तर एवंविधानि रूपाण्यालोक्यन्ते दृश्यन्ते तस्यारिष्टम्| अन्ये तु “यस्य वा दृष्टिमण्डलेऽभिन्ने इति दृष्टिमण्डलविशेषणं ‘अभिन्ने’ इति कुर्वन्ति; तत्राऽभिन्न इत्यत्राभिघातजो भेद आध्यात्मिकदोषेभ्यो वा भेदोऽभिप्रेतः| तत्र विकृतरूपावलोकनं सद्योऽरिष्टं पाञ्चवार्षिकं वा” इति व्याख्यानयन्ति| स्नेहेत्यादि|- सर्वदा यद्येवं भवति तदेदमरिष्टम्| यश्चेत्यादि|- यः पुमान् दुर्बलो बलहीनो मांसहीनो वा; तत्र कासतृष्णारुच्यतीसारा इति समुदितमरिष्टं दुर्बले नरे| क्षीणेत्यादि क्षीणे नरे यदा छर्द्यादय उपद्रवाः समुदिता भवन्ति तदाऽरिष्टम्| शूनेत्यादि|- ज्वरकासाभिभूते क्षीणे नरे यदा शूनकरचरणाद्युपद्रवा भवन्ति तदाऽरिष्टम्| स्रस्तपिण्डिकः शिथिलजानुगुल्फान्तरालस्थितमांसपिण्डः; स्रस्तशब्दः पिण्डिकादिभिः सह प्रत्येकं सम्बध्यते| अंसः स्कन्धः| यस्त्वित्यादि|- यथा शौनिकेन व्यापाद्यमानो बस्तश्छगलकः, विलपन् शब्दं कुर्वन्, भूमौ पतति तद्वन्मनुष्योऽप्यरिष्टयुक्त इति| स्रस्तमुष्क इति स्थानाच्च्युताण्डः, स्तब्धमेढ्रः स्तब्धलिङ्ग; भग्नग्रीव इति नतग्रीवः, प्रनष्टमेहनश्चेति अन्तःप्रविष्टलिङ्ग इत्यर्थः; अत्र चकारो वाशब्दार्थः, तेन स्तब्धमेढ्रो भवति प्रनष्टमेहनो वा भवतीत्यर्थः| अत्रापि श्वासान्म्रियत इति योज्यम्| प्रागित्यादि| यस्य मनुष्यस्य शरीरमार्द्रमेवावतिष्ठते हृदयं प्रथममेव शुष्यति तस्यारिष्टं, एतदरिष्टं पाक्षिकम्| यश्चेत्यादि|- तृणानि छिनत्ति ‘नखैः’ इति शेषः| अधरौष्ठं दशतीति अधस्तनमोष्ठं दन्तैर्गृह्णातीत्यर्थः| उत्तरौष्ठं वा लेढीति उपरितनौष्ठं जिह्वया स्पृशतीत्यर्थः| अयं पाठो निबन्धेषु न दृश्यते, वृद्धैः पठितत्वादस्माभिः पठितः| आलुञ्चतीत्यादि| आलुञ्चति उत्पाटयतीत्यर्थः| देवेत्यादि| सुहृन्मित्रम्| द्वेष्टि अप्रीतो भवति| एतदरिष्टं वार्षिकम्| यस्येत्यादि| समाक्रान्तं राशिं मुक्त्वा पुनः पूर्वमेव भुक्तराशिं नक्षत्रं वा याति सः वक्रगः, पुनश्चानुगत एवोत्तरे स्थानेऽनुवक्रगः; गर्हितस्थानगता इति ‘ग्रहा’ इति सम्बध्यते, तच्च गर्हितं निन्दितं स्थानं ज्योतिःशास्त्रादेवावगन्तव्यम्| जन्मर्क्षं जन्मनक्षत्रम्| तेजःपिण्डनिपतनमुल्का, अशनिर्विद्युदग्निभेदः, एताभ्यां यदा आकाशे उदितं जन्मनक्षत्रं जन्मनक्षत्रवेला वा अभिहन्यते तदाऽरिष्टमित्यर्थः| होरा जन्मलग्नं, तदपि यदोल्काशनिभ्यां हन्यत इत्यर्थः| गृहेत्यादि|- गृहादीनां यानि गर्हितलक्षणानि वास्तुविद्यादिषूक्तानि तन्निमित्तस्तत्कारणः प्रादुर्भाव उत्पत्तिररिष्टस्येत्यर्थः; दारा भार्या, यानं शिबिकारथादि, वाहनं हस्त्यादि, मणयः स्फटिकादयः| रत्नशब्दो गृहादिभिः सह प्रत्येकं सम्बध्यते| उपकरणानि घटपिठरसूर्पादीनि||४||

सर्वविकाराणामनुक्तमरिष्टमभिनिर्दिशन्नाह- चिकित्स्यमान इत्यादि| महाव्याधिर्वातव्याधिप्रमेहादिरष्टविधः; शोषादिः कायचिकित्सापठितो वा| सहसा वेगेनेत्यर्थः||५-६||

अरिष्टज्ञानफलं दर्शयन्नाह- एतानीत्यादि| साध्यासाध्येत्यादि स वैद्यः साध्यासाध्ययोः परीक्षायां नृपतेः श्लाघ्यो भवेत्||७||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां सुश्रुतव्याख्यायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सूत्रस्थाने द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः||३२||