૧૭. આમપક્વૈષણીયાધ્યાયઃ

અથાત ઇત્યાદિ| આમશબ્દાત્ પચ્યમાનોઽપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ| આમશ્ચ પચ્યમાનશ્ચ પક્વશ્ચ તેષામેષણં વિજ્ઞાનં તદ્વિદ્યતે યસ્મિન્નધ્યાયે તં તથા||૧-૨||

શોફસમુત્થાના ઇત્યાદિ| શોફસમુત્થાના ઇતિ શોથકારણાઃ, ‘શોફસ્યેવ સમુત્થાનં યેષામ્’ ઇત્યન્યે| પ્રાયેણેતિ બાહુલ્યેન, કદાચિદ્ભિન્નસમુત્થાના અપિ ભવન્તિ| તૈર્વિલક્ષણ ઇતિ તેભ્યો ગ્રન્થ્યાદિભ્યો વ્યાધિભ્યઃ પૃથગિત્યર્થઃ; ‘તૈર્ગ્રન્થ્યાદિવ્યાધિભિઃ કૃત્વા વિલક્ષણો નાનાપ્રકારઃ’ ઇત્યન્યે| પૃથુર્વિસ્તીર્ણઃ| ગ્રથિતો ગ્રન્થિરિવોન્નતઃ, ‘જાતબહુગ્રન્થિઃ’ ઇત્યન્યે| સમઃ સમસંસ્થાનઃ, વિષમો વેતિ વિષમસંસ્થાનો વા, એતેન વ્રણશોફસ્યાકૃતેરનિયમ ઉક્તઃ| ત્વઙ્માંસસ્થાયીતિ એતત્તુ પ્રાયેણ, કુતઃ? શેષવ્રણવસ્તુષ્વપિ વ્રણશોફસ્ય સમ્ભવાત્| દોષસઙ્ઘાત ઇતિ એકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં વા દોષાણાં સઙ્ઘાતો દોષસઙ્ઘાતઃ; સઙ્ઘાત ઉચ્છ્રાયઃ| શરીરૈકદેશોત્થિત ઇતિ એતેન સર્વસરાદ્ભિન્નત્વં પ્રતિપાદયતિ||૩||

સ ઇત્યાદિ| તસ્ય વ્રણશોફસ્ય| દોષરૂપવ્યઞ્જનૈરિતિ વાતાદિરૂપૈર્વાતાદિલક્ષણૈશ્ચેત્યર્થઃ; ‘દોષરૂપવ્યઞ્જનૈઃ દોષાણાં વાતાદીનાં રૂપાણ્યાકૃતયો વ્યજ્યન્ત એભિરિતિ વ્યઞ્જનાનિ’ ઇત્યન્યે| તત્રેત્યાદિ| અનવસ્થિતઃ ચલઃ| તોદાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાદ્ભેદનચ્છેદનાદયઃ| પિત્તશોફ ઇત્યાદિ| ઓષાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાચ્ચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ ગૃહ્યન્તે| શ્લેષ્મશોફઃ પાણ્ડુરિત્યાદિ| કણ્ડ્વાદયશ્ચેતિ આદિશબ્દાદ્ગુરુત્વસુપ્તત્વાદયઃ| આગન્તુરિતિ પતનપીડનાદિકૃતઃ||૪||

સ યદેત્યાદિ| બાહ્યાભ્યન્તરૈરિતિ બાહ્યા આલેપનાદયઃ, આભ્યન્તરાઃ ક્વાથપાનવમનવિરેચનાદયઃ, તૈઃ પ્રશમયિતું ન સમ્ભાવિતો ન પારિતઃ, ‘ન પ્રાપ્તઃ’ ઇત્યન્યે| ક્રિયાવિપર્યયાદિતિ અતર્પણાદીનામન્યથાભાવાત્| હેત્વન્તરમાહ- બહુત્વાદ્વા દોષાણામિતિ|- ન હિ બહુદોષા વિકારાઃ શોણિતાવસેકાદિભિરેવ પ્રશમં યાન્તિ; યદુક્તમ્- “આલેપનસ્રાવણશોધનૈશ્ચ સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્યદિ નોપશામ્યેત્”- ઇતિ| તત્રેત્યાદિ| સ્થૈર્યં કાઠિન્યમ્| સૂચીભિરિવેત્યાદિ| નિસ્તુદ્યતે ભૃશં વ્યથ્યતે, નિઃશબ્દોઽત્ર ભૃશાર્થે| તાભિઃ પિપીલિકાભિઃ| છિદ્યત ઇવ દ્વિધા ક્રિયત ઇવ| ભિદ્યતે વિદાર્યત ઇવ| શક્તિરાયુધવિશેષઃ| તાડ્યતે આહન્યત ઇવ| દણ્ડો લગુડઃ| ઘટ્યતે ચાલ્યત ઇવ| દહ્યતે પચ્યત ઇવ ચ ક્ષારાગ્નિભ્યામિતિ યથાસઙ્ખ્યં વ્યાખ્યેયં, તેન દહ્યતે ભસ્મસાત્ ક્રિયત ઇવાગ્નિના, પચ્યતે અઙ્ગારતાપૈરુપતપ્યત ઇવ ક્ષારેણ| ઓષ એકદેશિકો દાહઃ, ચોષઃ ચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ| પરિ સમન્તાદ્દાહઃ પરિદાહઃ| આતતઃ ત્વક્સઙ્કોચરહિતઃ| વેદનોપશાન્તિરિત્યાદિ| ત્વક્પરિપુટનં ત્વચ ઉચ્ચટનમ્| પ્રત્યુન્નમનમ્ આભિમુખ્યેનોર્ધ્વં નમનમ્| બસ્તાવિવેત્યાદિ| યથા બસ્તાવુદકસઞ્ચરણં ભવતિ તદ્વદ્વૈદ્યે એકમન્તમવયવં પ્રપીડયતિ સતિ પૂયસ્ય સઞ્ચરણં શોફે ભવતીત્યર્થઃ| મુહુર્મુહુસ્તોદો વાતવેદના; કણ્ડૂઃ શ્લેષ્મવેદના; પક્વશોથે વિદાહાપગમેન પિત્તાભાવાત્તલ્લિઙ્ગાભાવઃ| ઉન્નતતા વ્યાધેઃ ઉન્નતશોફઃ| ઉપદ્રવા ઓષપરિદાહાદયઃ| કફજેષ્વિત્યાદિ| કફજેષુ રોગેષ્વિતિ રોગોઽત્ર શોફઃ| તત્ર વિષયે કફજેષ્વતિગમ્ભીરગતિત્વાત્, અભિઘાતજેષુ વા કેષુચિદ્દૂરાનુપ્રવિષ્ટશલ્યાદિહેતુત્વાત્| તત્ર હિ ત્વક્સવર્ણતેત્યાદિ| તત્રેતિ કફજેઽભિઘાતજે ચ શોફે| ત્વક્સવર્ણતા ન તુ ત્વગ્વૈવર્ણ્યં, ગમ્ભીરગતિત્વાદન્તઃપાકઃ, બહિઃ પુનસ્ત્વક્સાવર્ણ્યમેવ| શીતશોફતા બહિઃ, અન્તઃ પુનરુષ્ણત્વં, ગમ્ભીરગતિત્વાત્ કફારબ્ધત્વાચ્ચ| અલ્પરુજતા કફારબ્ધત્વાત્| અશ્મવદ્ઘનતા શિલાવત્ કાઠિન્યં, કફારબ્ધત્વાદબહિઃપાકત્વાચ્ચેતિ| ન મોહમુપેયાદિતિ ન તત્ર મોહં ગચ્છેત્, એભિઃ પક્વલક્ષણૈઃ પક્વમેવ જાનીયાદિત્યર્થઃ| ‘ન મોહમુપેયાદ્યતસ્તં રક્તપાકમાચક્ષતે વૃદ્ધાઃ’ ઇત્યન્યે||૫||

આમાદિલક્ષણજ્ઞાને ગુણમજ્ઞાને દોષં ચ દર્શયન્નાહ- આમમિત્યાદિ| શેષા અન્યે આમાદિજ્ઞાનવર્જિતાઃ| તસ્કરાશ્ચૌરાઃ, તેષામિવ વૃત્તિર્યેષાં, પ્રાણધનાપહારિત્વાત્||૬||

એકદોષારબ્ધા અપિ પાકકાલે સર્વદોષાશ્લિષ્ટા ભવન્તીત્યાહ- વાતાદિત્યાદિ| ઋતેશબ્દઃ કફાચ્ચેત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ‘ત્રિભિરેવ શોણિતચતુર્થૈઃ શરીરમિદં ધાર્યતે’ (સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ દ્વિતીયં દર્શનં દર્શયન્નાહ- કાલાન્તરેણેત્યાદિ| કાલાન્તરેણેતિ અન્તરશબ્દોઽત્રાવધિવાચી, પ્રકોપપ્રસરસ્થાનસંશ્રયકાલાવધિના| અભ્યુદિતં તુ પિત્તમિતિ સમન્તતો ભાવેન પુનરુદ્ગતં પિત્તં, કૃત્વા વશે વાતકફૌ વાતશ્લેષ્માણૌ હીનૌ કૃત્વા, પ્રસહ્ય બલાત્કારેણ વશે કૃત્વા, ‘ક્રોડીકૃત્ય’ ઇત્યન્યે| મતઃ સમ્મતઃ||૭-૮||

આમં ન છિન્દ્યાત્ પક્વં નોપેક્ષેતેતિ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ | આમચ્છેદે ઇતિ આમશબ્દાત્ પચ્યમાનસ્યાપિ ગ્રહણાત્તત્રાપ્યેતે દોષાઃ| વ્યાપાદનં હિંસનમ્| અવદરણં વિદરણમ્| ક્ષતવિદ્રધિઃ ‘તૈસ્તૈર્ભાવૈરભિહતે ક્ષતે વા’ (નિ. અ. ૯) ઇત્યાદિવિદ્રધિનિદાનોક્તઃ| સ યદેત્યાદિ| મોહઃ અજ્ઞાનમ્| ચિરં પ્રભૂતકાલમ્| ગમ્ભીરાનુગતઃ દૂરાનુપ્રવિષ્ટઃ| ઉત્સઙ્ગ ઇવોત્સઙ્ગઃ, વ્રણાશયે હિ ચિરકાલં પૂયાવસ્થાનેનાવદારિતમન્તઃપ્રદેશાન્તરં નિમ્નમુત્સઙ્ગતુલ્યત્વાત્ ‘ઉત્સઙ્ગ’ ઇત્યુચ્યતે; ‘ઉત્ ઊર્ધ્વં પૂયસ્ય સઙ્ગ ઉત્સઙ્ગઃ’ ઇત્યન્યે| અવકાશમ્ અન્તરાલમ્||૯||

અસ્યૈવાર્થસ્ય નિન્દાર્થવાદપરં શ્લોકમાહ- યશ્છિનત્ત્યામમિત્યાદિ| પક્વં શોફં શસ્ત્રકર્માર્હમ્| શ્વપચાવિવ ચણ્ડાલાવિવ| મન્તવ્યૌ જ્ઞાતવ્યૌ| તૌ દ્વૌ| અનિશ્ચિતકારિણૌ આમચ્છેદનપક્વોપેક્ષણાત્; અને તુ ‘તૌ નરૌ શ્વપચતુલ્યાવાતુરવ્યાપાદનાત્| તદ્વ્યાપાદનં તૌ કુતો વિધત ઇત્યાહ- અનિશ્ચિતકારિણૌ યતોઽસમીક્ષ્ય વિધાયિનૌ વૈદ્યૌ’||૧૦||

પક્વે શોફે શસ્ત્રકર્માર્હે પૂર્વકર્માહ- પ્રાગિત્યાદિ| ઇષ્ટં હિતં હિતકારિ; અન્યે ત્વિષ્ટમભિપ્રેતમપથ્યમપિ તદ્બલાધાનાર્થં ભોજયેત્| યો વેદનાં ન સહતે તં તીક્ષ્ણં મદ્યં પાયયેત્ પરં મદ્યપમ્| અસ્યૈવ ચ ફલમાહ- ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાદિત્યાદિ| શસ્ત્રં ન બુધ્યતે શસ્ત્રવેદનાં ન જાનાતીત્યર્થઃ| રોગેષૂક્તેષ્વિતિ મૂઢગર્ભોદરાર્શોશ્મર્યાદિવર્જિતેષુ, કર્મણિ શસ્ત્રપ્રયોગે પ્રાપ્તે, અવશ્યં ધ્રુવં ભોક્તવ્યમ્| કસ્માદુક્તેષુ રોગેષુ ભોજયેદિત્યાહ- પ્રાણ ઇત્યાદિ|- પ્રાણો હ્યાભ્યતર ઇતિ અત્રાભ્યન્તરઃ પ્રાણો બલં, તચ્ચૌજોજનિતં ભારહરણાદિશક્તિલક્ષણમ્| બાહ્યપ્રાણગુણાન્વિત ઇતિ બાહ્યપ્રાણોઽત્ર બાહ્યં બલમુપચયલક્ષણં પાઞ્ચભૌતિકાહારજનિતં, ગુણાઃ શરીરદાર્ઢ્યાદિકાઃ, તૈરન્વિતઃ સંયુક્તઃ સન્નાભ્યન્તરઃ પ્રાણઃ શક્તિલક્ષણઃ શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- પ્રાણો હ્યાભ્યન્તર ઇતિ; ‘સમ્પન્નો યવઃ’ ઇતિવજ્જાતિવિવક્ષયેહૈકવચનં, તેનાત્રાગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેત્યાભ્યન્તરાઃ પ્રાણાઃ, બાહ્યપ્રાણા આગ્નેયસૌમ્યવાયવ્યદ્રવ્યાણિ દિવસો વાયૂ રાત્રિઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાશ્ચેતિ, તેષાં ગુણાઃ, તૈરન્વિતોઽનુગતઃ સન્નાભ્યન્તરઃ પ્રાણઃ શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ| તત્ર બાહ્યપ્રાણસ્યગ્નેર્ગુણૈઃ કટ્વમ્લલવણાદિભિરનુગતઃ સન્નન્તરગ્નિઃ શરીરં ધારયતીત્યાદિના બાહ્યપ્રાણગુણાનુગતત્વેનાભ્યન્તરપ્રાણસ્ય શરીરધારકત્વં દર્શયન્તિ, અસ્માભિસ્તુ વિસ્તરભયાન્ન દર્શિતમ્| લક્ષ્મણટિપ્પણકારસ્તુ- આભ્યન્તરઃ પ્રાણોઽગ્નીષોમાદિઃ, યેન પ્રાણી જીવતિ, બાહ્યપ્રાણોઽન્નં, તદ્ગુણાઃ પ્રીણનાદયઃ, તૈરન્વિતઃ સન્નાભ્યાન્તરઃ પ્રાણઃ શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ||૧૧-૧૩||

મહતિ શોફેઽલ્પે વાઽપ્રતિક્રિયમાણે સતિ બહું દોષમાહ,- અલ્પ ઇત્યાદિ| વિષમં વિદગ્ધ ઇતિ વિષમવિદાહો વિષમપાક ઇત્યર્થઃ| અવગાઢદોષ ઇતિ આભ્યન્તરપૂય ઇત્યર્થઃ| ‘યો હ્યુત્થિતોઽલ્પો યદિ વા મહાન્ વા ક્રિયાં વિના પાકમુપૈતિ શોથઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૪||

શોફાનામાલેપનાદિક્રિયાસમૂહાવચારણેઽપિ પક્વાનામુપક્રમસાફલ્યં દર્શયન્નાહ,- આલેપનેત્યાદિ| પચ્યેત શીઘ્રં સમમિતિ એતેન સમપાકત્વમુક્તં, સ શોફઃ, પિણ્ડિતો વર્તુલીભવતિ ||૧૫||

પક્વસ્યાપ્યુપેક્ષણે શોફસ્ય પ્રાગુક્તમેવ દોષં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયન્નાહ- કક્ષમિત્યાદિ| કક્ષસ્તૃણાદિબહુલઃ પ્રદેશઃ| ઇહેતિ પક્વશોફે||૧૬||

વ્રણસ્ય ષષ્ટેરુપક્રમાણાં સૂત્રસ્થાને સૂત્રણાર્થં વિમ્લાપનાદીનુપક્રમાન્નિર્દિશન્નાહ- આદાવિત્યાદિ| આદૌ વિમ્લાપનમઙ્ગુલ્યાદિમર્દનેન શોફવિલયનમ્| અવસેચનં જલૌકાદિભી રક્તવિસ્રાવણમ્| ઉપનાહો બન્ધનં પાચનાય| વૈકૃતાપહમિતિ સવર્ણકરણરોમસઞ્જનનાદિ| અન્યે ત્વન્યથાઽઽપાતનિકાં ગૃહ્ણન્ત્યન્યથૈવ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ- તત્ર વ્રણસ્ય ષષ્ટેરુપક્રમાણાં સુખબોધાર્થં લક્ષણાન્તરેણ સપ્તત્વં દર્શયન્નાહ,- આદાવિત્યાદિ| વિમ્લાપનશબ્દોઽત્ર બહિઃપ્રમાર્જને શોફવિલયનકરે લેપપરિષેકાભ્યઙ્ગસ્વેદાદૌ વર્તતે, ન તુ મન્દવેદનસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોફસ્ય દ્વિવ્રણીયપઠિતવેણુનાલાઙ્ગુષ્ઠાદિમર્દને| અવસેચનં વિસ્રાવણમ્, અવસેચનશબ્દોઽપ્યત્ર વમનવિરેકશોણિતવિસ્રાવણાદ્યન્તર્બહિઃપ્રમાર્જને વર્તતે, ન તુ કેવલ એવ વિસ્રાવણે| એવં શેષેષ્વપ્યુપક્રમેષૂપક્રમાન્તરાણિ સમાનેષુ સમાનાન્યન્તર્ભાવ્યાનિ||૧૭-૧૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાવ્યાખ્યાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||