८. सिराव्यधविधिशारीरम्

सिरावर्णविभक्त्यनन्तरं ज्ञातव्यध्याव्यध्यसिरस्य सिराव्यधविधिर्युज्यत इत्याह- अथात इत्यादि||१-२||

बालेत्यादि|- बालस्थविरयोरसम्पूर्णक्षीणधातुत्वात् सिरां न विध्येत्| रूक्षक्षतक्षीणानां वातप्रकोपभयात् सिरां न विध्येत्; क्षत इति उरःक्षतयुक्तः खड्गाद्यभिहतो वा, क्षीणः क्षीणधातुः; गयी तु “क्षतेन क्षीणः क्षतक्षीणस्तस्यानिलव्याधिभयान्न विध्येत्” इति व्याख्याति| भीरोश्च तमोबहुलत्वाल्लोहितदर्शनेन मूर्च्छाभयान्न विध्येत्| परिश्रान्तस्य श्रमकुपितो वातः शोणितावसेचनेनातिप्राबल्यं प्राप्य शरीरव्यापादकः स्यात्| मद्यपस्य मदविक्षिप्तचित्तस्यातिमूर्च्छाकरत्वात्| अध्वस्त्रीकर्शितस्य वातप्रकोपभयान्न विध्येत्| वान्तविरिक्तयोरकृतसंसर्जनयोरपीतस्नेहयोर्वमनविरेकानन्तरमेव वातप्रकोपभयात् सिरां न विध्येत्| आस्थापितजागरितयोर्मरुत्प्रकोपभयान्न विध्येत्, अनुवासितस्य मन्देऽग्नौ भूयोऽग्निमान्द्यभयात्, क्लीबस्य प्रधानधातुक्षयेणाल्पसत्त्वत्वेन च निश्चितविनाशात्, कृशस्य गर्भिणीनां चोपक्षीणधातुत्वाद्देहसन्देहभयात्, कासश्वासशोषिणामप्यपचीयमानधातुत्वेन देहसन्देहभयान्न विध्येत्| प्रवृद्धज्वरस्यासृक्स्रावेण प्रलापादिभयात् सिरां न विध्येत्| याश्चाव्यध्या इति अशेषाव्यध्यप्रसङ्गेनोक्तमिति न पुनरुक्तम्||३||

शोणितावसेकसाध्या इति “त्वग्दोषा ग्रन्थयः शोफा” (सू.१४) इत्यादिना शोणितवर्णनीये उक्ताः| तेषु चापक्वेष्विति यद्यपि रक्ताभावात् पक्वानां रक्तस्रुतिर्न क्रियत इत्यर्थादेवापक्वग्रहणं लभ्यते, तथाऽपि बाह्योपक्रमेषु मध्ये शोणितावसेकस्य प्राधान्यख्यापनायापक्वग्रहणं कृतम्| अन्येषु चानुक्तेष्विति ये विपाकाभिमुखाः शोणितावसेकसाध्येष्वनभिहितास्तेष्वित्यर्थः| यथाभ्यासमिति यथासमीपमित्यर्थः| यथान्यायमिति न्यायस्य स्नेहस्वेदादिकस्यानतिक्रमेणेति यथान्यायम्||४||

इदानीं कारणवशान्निषिद्धानामपि शोणितावसेकं दर्शयन्नाह- प्रतिषिद्धानामित्यादि| प्रतिषिद्धानामपीति बालस्थविरादीनाम्| आत्ययिके इति अत्ययो विनाशो भवत्यस्मादित्यात्ययिको विद्रध्यादिरनन्यसाध्यः||५||

तत्र सिराव्यधस्य पूर्वकर्मविधिं प्रदर्श्य प्रधानकर्मविधिं दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| तत्रेति वाक्योपक्रमे| आतुरमिति अत्रातुरग्रहणं स्वस्थस्य रक्तं न स्रावयेदिति बोधनार्थम्| द्रवप्रायमिति रक्तोत्क्लेशनार्थं द्रवाधिकमन्नं भुक्तवन्तम्| यवागूं पीतवन्तं वेति सात्म्यापेक्षया| यथाकालमिति वर्षादिषु व्यभ्रादिकालानतिक्रमेण| उपस्थाप्य सन्निधाने स्थापयित्वा| आसीनम् उपविष्टं, स्थितम् ऊर्ध्वीभूतम्| नातिगाढं नातिशिथिलमिति नातिगाढमुत्तमाङ्गे, नातिशिथिलं शाखासु| शरीरप्रदेशमासाद्येति मर्मरहितं शरीरप्रदेशं गृहीत्वेत्यर्थः| प्राप्तं शस्त्रमिति उपयुक्तं शस्त्रमित्यर्थः||६||

नैवेत्यादि| अभ्रित इति अभ्राणि सञ्जातानि यत्र दिने तदभ्रितं दिनं, तस्मिन्नित्यर्थः||७||

इदानीमुत्तमाङ्गसक्थिपाणिद्वयपृष्ठोदरवक्षोमेढ्रजिह्वादिषु सिराणां येन प्रकारेणोत्थापनं तं दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| अरत्निमात्रोच्छ्रिते इति कनिष्ठाङ्गुलिप्रमितहस्तमात्रोच्छ्रित इत्यर्थः| सन्धिद्वयस्योपरीति जानुसन्धिद्वयस्योपरि कूर्परे निवेश्येत्यर्थः| कर्मपुरुषमिति यस्य सिराव्यधनं कर्म क्रियते स कर्मपुरुषः| अन्तर्मुखवर्जानामिति मुखान्तर्गतवर्जितानामित्यर्थः| तत्र पादव्यध्येत्यादि| प्लोतादीनामिति प्लोतं वस्त्रम्, आदिशब्दाद्वल्कलादीनां ग्रहणम्| अथोपरिष्ठादित्यादि| पूर्ववदिति व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुल इत्यर्थः| गृध्रसीत्यादि गृध्रस्यां सङ्कुचितजानोः, विश्वाच्यां सङ्कुचितकूर्परस्य, सिरां विध्येदिति पूर्ववाक्यात् सम्बध्यते| श्रोणीपृष्ठस्कन्धेष्विति सिरामिति पूर्वतरवाक्यात् सम्बध्यते| कीदृशस्य पुरुषस्येत्याशङ्क्य विशेषणत्रयमाह - उन्नामितपृष्ठस्येत्यादि| विस्फूर्जितमायामितं पृष्ठं येन सः, तथा| उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नमितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य ‘सिरां विध्येत्’ इति शेषः| विस्फूर्जितदेहस्येति आयामितमध्यशरीरस्येत्यर्थः| अवनामितमेढ्रस्येति स्तब्धमेवावनामितं मेढ्रं यस्य स तथा, तस्य मेढ्रे ‘सिरां विध्येत्’ इति शेषः| अनुक्तानामपि यन्त्रणप्रकाराणां बुद्ध्या वीक्षणेन करणीयतां दर्शयन्नाह- एवमित्यादि||८||

इदानीं प्रदेशविशेषेण शस्त्रप्रणिधानप्रमाणं शस्त्रविशेषं च दर्शयन्नाह- मांसलेष्वित्यादि| मांसलेषु जठरस्फिगादिषु, यवमात्रं यवप्रमाणम्| व्रीहिरत्र प्रधानकल्पनया शूकधान्यं, तत्रापि रक्तशालिरेव||९||

नित्यगस्य कालस्य शीतोष्णवर्षाभेदेन त्रिविधत्वान्त्रिष्वपि कालेषु विशेषमाह- व्यभ्रे इत्यादि| विगतानि अभ्राणि यस्मिन् दिने तद् व्यभ्रं दिनं तस्मिन् व्यभ्रे दिने, वर्षासु वर्षाकाले, सिरां विध्येदित्यर्थः| ग्रीष्मकाले तु शीतले इति तृतीयप्रहरानन्तरमित्यर्थः| हेमन्तकाल इति हेमन्तग्रहणं शीतकालोपलक्षणम्| एतच्चात्यन्तिकव्याधिवशेन, न पुनः स्वस्थस्य; तस्य हि शरदादिसाधारण एवैकः काल इति||१०||

सुविद्धसिरालक्षणमाह- सम्यगित्यादि| मुहूर्तमिति मुहूर्तशब्दः स्रवेदसृगित्यत्र च सम्बध्यते||११||

इदानीं सिरायां विद्धायां सत्यां पूर्वं दुष्टमेव रक्तं प्रवर्तत इति दर्शयन्नाह- यथेत्यादि||१२||

सिराणां सम्यग्विद्धानामप्यस्रवणे कारणं दर्शयन्नाह- मूर्च्छितस्येत्यादि| अतिभीतादिष्वतिभयादिजनितवातेन सिरामुखनिरोधात्, अनुत्थितयन्त्रितानां शोणितस्य प्रवृत्तावभिमुखीभावाभावान्न वहन्तीति| यद्यपि “मदमूर्च्छाश्रमार्तानां” (सू.१४) इत्यादिना| सूत्रस्थानोदितेनायमर्थ उक्तस्तथाऽपि प्रकरणान्तरत्वान्न पौनरुक्त्यम्||१३||

क्षीणस्यावश्यस्रावणीये शोणिते क्रमस्रावणं दर्शयन्नाह- क्षीणस्येत्यादि| मूर्च्छयाऽभिहितस्येति अक्षीणस्यापीत्यर्थः||१४||

क्षीणेऽतिस्रावणस्य बहुदोषकरत्वान्निषेधं कुर्वन्नाह- रक्तमित्यादि||१५||

प्रस्थं सार्धत्रयोदशपलानि| तथा चोक्तं- “वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे| सार्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः”- इति||१६||

इदानीं नियतदेहदेशगतरोगविशेषेण व्यध्यानां सिराणां देहदेशविशेषं नियमयन्नाह- तत्रेत्यादि| प्रभृतिग्रहणादन्येऽपि पादरोगा रक्तानुबन्धिदोषजाता गृह्यन्ते| तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यत इति श्लीपदचिकित्सिते येन प्रकारेण वक्ष्यते, तथा श्लीपदे सिरां विध्येदित्यर्थः| क्रोष्टुकशिर इत्यादि| क्रोष्टुकशीर्षादिषु वातवेदनासु जङ्घायां सिरां विध्येत्| तत्रापि प्रदेशविशेषज्ञानायाह- गुल्फस्योपरीत्यादि| अपच्यामिति उत्पन्नमात्रायामित्यर्थः, न तु रूढायां, तस्यां “पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि” (चि.१८) इत्यादिना चिकित्सितस्योक्तत्वात्| एतेनेत्यादि| यस्माद्धस्तयोरपि दाहादयो रोगा भवन्त्यतो बाहुग्रहणं कृतम्| किं सर्वत्रैव सक्थिबाह्वोः समानः सिराव्यध आहोस्वित् कुत्रचिद्भिन्न इति दर्शयन्नाह- विशेषत इत्यादि| कूर्परसन्धेरित्यत्र सन्धिशब्देन सन्धिसमीप उच्यते, सन्धौ शस्त्रप्रणिधानस्य निषिद्धत्वात्| यकृद्दाल्ये इति यकृद्दाल्युदरस्य सर्वावस्थायामित्यर्थः| एतामेव दक्षिणबाहुमध्याश्रितामित्यर्थः| कासश्वासयोरिति कफोत्ययोः कफावृतमारुतजन्ययोर्वा| गयी तु “कासश्वासयोरल्पयोर्मार्गविशुद्ध्यर्थं, नतूद्रिक्तयोः, तत्र सिराव्यधप्रतिषेधस्य प्रागेव प्रतिपादितत्वात्” इति व्याख्याति| गृध्रस्यामिव- विश्वाच्यां यथा गृध्रस्यां जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले, एवं विश्वाच्यां कूर्परसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुल इत्यर्थः| श्रोणिमित्यादि| शूलिन्यामिति कालेनानुबन्धभूतरक्तावृतवातकृतशूलयुक्तायामित्यर्थः| परिवर्तिका “मर्दनात् पीडनाद्वायुः” (नि.१३) इत्यादिप्रोक्तलिङ्गा| वृषणयोरित्यादि| मूत्रवृद्ध्यामिति परिपक्वायामित्यर्थः| सेवन्या वामपार्श्व इति सेवनीप्रदेशाद्वामपार्श्वे इत्यर्थः| वामपार्श्वे इत्यादि| वृद्धवाग्भटे तु “विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरस्थां” (अ.सं.सू.३६) इति सामान्येनैव पार्श्वशब्दोपादानं कृतं, तस्मादत्रापि वामपार्श्वग्रहणं दक्षिणपार्श्वोपलक्षणं, तेन दक्षिणपार्श्वे यदा शूलविद्रधी भवतस्तदा दक्षिणपार्श्वे कक्षास्तनान्तरस्थां सिरां विध्येदित्यर्थः| अस्याग्रे ‘एतामेव कफोदरे’ इति केचित् पठन्ति, स पाठो न सङ्गच्छते, यतो ‘दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये कफोदरे च’ इति प्रागेव कफोदरे सिराव्यधस्य प्रतिपादितत्वात्| बाहुशोषेत्यादि| शोणितावृतवातजनितयोर्बाहुशोषावबाहुकयोरप्यंसयोः सिराव्यधः, नतु केवलवातकृतयोरित्येके वदन्ति, परमतं चाप्रतिषिद्धमनुमतमेवेति जेज्जटाचार्यः| गयी तु “बाहुमध्ये बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे” इति पठित्वा व्याख्याति- बाहुशोषाऽवबाहुकयोर्बाहुमध्ये कूर्परांसयोर्मध्ये इत्यर्थः; मतान्तरमाह- एके वदन्त्यंसयोरन्तर इति| ननु चान्यत्रावबाहुकादिति सिराव्यधप्रतिषेधात् कथमत्र सिराव्यधो विहितः? नैवम्, अन्यत्रावबाहुकादित्यनेन वातव्याधिचिकित्सितावेक्षणस्य प्रतिषेधो, न तु सिराव्यधस्यति तत्रैव वातव्याधिचिकित्सिते वर्णयिष्यामः| बाहुशोषे च केवलानिलजेऽप्यवस्थावशात् सिराव्यधः; तथा ह्युष्णाम्बुलवणादेर्वातहरस्योपयोगात् कुपितेन शोणितेनावृतो वातो यदा वेदनाकारी तदा सिराव्यध इति| त्रिकेत्यादि| अंसयोरन्तर इत्यत्रापि सम्बध्यते| तेनांसयोरन्तरे यस्त्रिकसन्धिस्तत्समीपगतां, न पुनस्त्रिकसन्धिमध्यगतां, त्रिकसन्धेर्मर्मत्वात्| अध इत्यादि| स्कन्धसन्धेरधोगतां वामदक्षिणपार्श्वयोरेकतरपार्श्वसंश्रितां सिरां विध्येदिति समुदायार्थः| हन्वित्यादि| हनुसन्धिमध्यगतां हनुसमीपसन्धिमध्यगतामित्यर्थः| शङ्खेत्यादि| केचिदत्र ‘उन्मादेऽपस्मारे च’ इति पठन्ति, तत्रापस्मारस्य पाठो न सङ्गच्छते, तथाच वाग्भटः- “उरोऽपाङ्गललाटस्थामुन्मादेऽपस्मृतौ पुनः| हनुसन्धौ समुद्भूतां सिरां भ्रूमध्यगामिनीम्”- (वा.सू.२७) इति| जिह्वेत्यादि| जिह्वारोगेषु कण्टकादिषु, दन्तव्याधिषु कृमिदन्तादिषु| तालु नीत्यादि| तालव्येष्विति तालुभवेषु विकारेषु| कर्णयोरित्यादि अत्रोपरिग्रहणमधोनिवृत्त्यर्थं, विधुरमर्माश्रितत्वादधोभागस्य| कर्णशूल इति रक्तावृतानिलजे इत्यर्थः| कर्णरोगद्वारेणैव कर्णशूले प्राप्ते तदुपादानं विशेषार्थम्| तद्रोगेषु कर्णरोगेषु| गन्धेत्यादि| नासारोगद्वारेणैव गन्धाग्रहणे प्राप्ते विशेषार्थमुपादानम्| तिमिरेत्यादि| पाकोऽक्षिपाकः| उपनासिके नासासमीपस्थे सिरे| अपाङ्ग्या भ्रूपुच्छान्तस्था| शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति प्रभृतिग्रहणात् क्षुद्ररोगे पठितारूंषिकादेरपि ग्रहणम्| सर्वेषु पूर्वोक्तेषु रक्तानुबन्धजेषु रक्तजेषु वा सिराव्यधो नान्यादृशेषु||१७||

दुष्टो व्यधो यासां ता दुष्टव्यधाः| कतिसङ्ख्या इत्याह- विंशतिः| कथं विंशतिरित्याह- दुर्विद्धेत्यादि||१८||

इदानीं दुष्टव्यधानां विवरणमाह- तत्रेत्यादि| अव्यक्तमिति अल्पतया अस्पष्टम्| अन्तः प्रविशतीति शरीराभ्यन्तरं प्रविशतीत्यर्थः| कुञ्चितायामिति कुटिलीभूतायामित्यर्थः| पृथुलीभावमापन्नेति कुण्ठशस्त्राभिपातेन चिप्पटतया प्रसरं प्राप्ता| अनासादिता अप्राप्ता| चतुर्भागासादितेति चतुर्भागेन प्राप्ता| वेपमानाया इति कम्पमानायाः| शोणितसम्मोहः शोणिताप्रवृत्तिः| छिन्नेति द्विधाभूता| क्रियासङ्गकरीति गमनादिक्रियाविनाशकरी| प्रदेशस्येति सिराव्यधनप्रदेशस्य, बहुशो घट्टनादिति बहून् वारान् ताडनात्| आरोहद्व्यधा उपर्युपर्यारोपितशस्त्रपदा, अत एव तैः शस्त्रपदैर्धेनुस्तनेरिव स्रवणाद् धेनुका| बहुशो भिन्नेति ‘एकस्थाने एव’ इति शेषः| आसु व्यापत्सु प्रागेव व्यापत्कारणप्रतिषेधः, जातासु तत्कारणविपरीतगुणाचरणं, तत्कारणजेषु विकारेषु यथास्वं शमनेन प्रशमनमिति||१९||

इदानीं सिराव्यधने यत्नं दर्शयन्नाह- सिरास्वित्यादि| शिक्षितोऽभ्यासेन निपुणः सिरासु नास्ति, मत्स्यवच्चलनात्; तस्मात्तद्व्यधे यत्नो विधेय इत्यर्थः||२०||

इदानीं शस्त्रकर्मानिपुणवैद्याद्व्यापत्सम्भवं दर्शयन्नाह- अजानता इत्यादि||२१||

इदानीं स्नेहादिकर्मणः सिराव्यधस्य गुणोत्कर्षं प्रतिपादयन्नाह- स्नेहादिभिरित्यादि||२२||

अधुना सिराव्यधस्य चिकित्सार्धत्वं दर्शयन्नाह- सिरेत्यादि| चिकित्सार्धमिति चिकित्सामध्ये प्रधानमित्यर्थः; अपरेऽर्धशब्दं सङ्ख्यावाचकमाहुः| (“मांसमेदोऽस्थिमज्जानः शोणितस्यावसेचनात्| धमन्यश्च विशुद्ध्यन्ति दुष्टरक्तास्त्वचश्च याः|| रसस्वेदादिनिष्यन्दाद्विशुद्ध्यन्ति न पुष्कलम् ” - इति)||२३||

इदानीं स्निग्धादिभिः पुरुषैः क्रोधादीनि सामान्येन परिहर्तव्यानीति दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| स्थानम् ऊर्ध्वीभवनम्, आसनम् उपवेशनम्| एतेषां क्रोधायासादीनां पञ्चदशानाम्| उपरिष्ठात् आतुरोपद्रवचिकित्सिते||२४||

इदानीं सिराविषाणादीनां रक्तावसेचनोपायानां यथापूर्वं गुरुतां दर्शयन्नाह- सिराविषाणेत्यादि| पदैः प्रच्छन्नैः | अवगाढम् अभ्यन्तराश्रयम्| यथापूर्वं पूर्वानतिक्रमेण; एतेनोत्तानं पदैः, अवगाढं जलौकोभिः, अवगाढतरं तुम्बैः, अवगाढतमं विषाणेन; सार्वाङ्गिकमवगाढतमं च सिराभिरिति||२५||

तत्र सिराविषाणतुम्बजलौकःप्रच्छन्नानां विषयं कश्चिदाह- अवगाढे इत्यादि||२६||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां शारीरस्थानेऽष्टमोऽध्यायः||८||