೨. ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಶುದ್ಧಿಶಾರೀರಮ್

ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತಾಶಾರೀರೇ ‘ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಯೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇಷ್ವಭಿವ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ’ (ಶಾ.೧) ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಯೋಃ ಶುದ್ಧಯೋರೇವ ಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾ ಅಭಿವ್ಯಜ್ಯನ್ತೇಽತಸ್ತಯೋಃ ಶುದ್ಧಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಃ ಪ್ರಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಣಿತಶಬ್ದೋಽತ್ರಾರ್ತವಶೋಣಿತೇ ವರ್ತತೇ, ಶುದ್ಧಿರ್ದುಷ್ಟದೋಷಾಸಮ್ಪರ್ಕತಾ||೧-೨||

ಸಾ ಚ ಶುದ್ಧಿರ್ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಶುಕ್ರಸ್ಯೇತಿ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪೃಥಕ್ಸಮುದಿತೈರ್ದುಷ್ಟಶುಕ್ರತಾಮಾಹ- ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತರೇತಸಃ ಪುರುಷಾ ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತೌ ನ ಕ್ಷಮಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೩||

ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷು ವಾತಾದಿಷು ದುಷ್ಟೇಷು ಮಧ್ಯೇ ವಾತೇನ ಯಚ್ಛುಕ್ರಂ ದೂಷಿತಂ ತದ್ವಾತವರ್ಣವೇದನಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ ವಾತವರ್ಣಾ ಅರುಣಕೃಷ್ಣಾದಯಃ; ಯದ್ಯಪ್ಯವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವರ್ಣಾಸಮ್ಭವಃ, ತಥಾಽಪಿ ವಾತದುಷ್ಟೇ ದೂಷ್ಯೇಽರುಣಕೃಷ್ಣೌ ವಾತೇನ ವರ್ಣೌ ಭವತ ಇತ್ಯದೋಷಃ| ವಾತವೇದನಾಸ್ತೋದಭೇದಾದಯಃ ; ನನು, ಕಥಮೇಕಸ್ಮಾದ್ವಾಯೋರನೇಕವೇದನಾವಿಶೇಷಾಸ್ತೋದಾದಯಃ? ಸತ್ಯಂ, ಬಹುಕಾರಣಪ್ರಕೋಪಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ಗನ್ಧಸ್ತು ವಾಯೋರ್ನಾಸ್ತ್ಯೇವ| ಪಿತ್ತೇನ ಯಚ್ಛುಕ್ರಂ ದೂಷಿತಂ ತತ್ ಪಿತ್ತವರ್ಣವೇದನಂ ಭವತಿ; ಪಿತ್ತವರ್ಣಾಃ ಪೀತನೀಲಾದಯಃ, ಪಿತ್ತವೇದನಾ ಓಷಚೋಷಾದಯಃ; ಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇ ಶುಕ್ರೇಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಗನ್ಧಃ ಕುಣಪೇ ಪೂತಿಪೂಯಾಭೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಯಚ್ಛುಕ್ರಂ ದೂಷಿತಂ ತತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಣವೇದನಂ ಭವತಿ; ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಣಃ ಶುಕ್ಲಃ , ಶ್ಲೇಷ್ಮವೇದನಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾದಯಃ, ಗನ್ಧಸ್ತ್ವನುಕ್ತೋಽಪಿ ವಿಸ್ರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ರಕ್ತೇನ ಯಚ್ಛುಕ್ರಂ ದೂಷಿತಂ ತತ್ ಕುಣಪಗನ್ಧ್ಯನಲ್ಪಂ ಚ ಭವತಿ, ಚಕಾರಾಚ್ಛೋಣಿತವರ್ಣಂ ಪಿತ್ತವೇದನಂ ಚ; ಕುಣಪಂ ಶವಸ್ತಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋಽಸ್ಯೇತಿ ಕುಣಪಗನ್ಧಿ; ಅನಲ್ಪಂ ಬಹುಲಮ್; ಅತ್ರ ರಕ್ತೇನೇತಿ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಘೃತತೈಲದಗ್ಧವತ್, (ಅಗ್ನಿದಗ್ಧಘೃತತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ದಗ್ಧಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಘೃತತೈಲದಗ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ನ ತ್ವಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧಮಿತಿ, ತಥಾಽತ್ರಾಪಿ ವಾತಾದಿದೂಷಿತರಕ್ತೇನ ದುಷ್ಟಂ ರಕ್ತದೂಷಿತಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ ,) ಯತೋ ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಾ ಏವ ದೂಷಯಿತಾರಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಯಚ್ಛುಕ್ರಂ ದೂಷಿತಂ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಿಭೂತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಸದೃಶಂ ಗ್ರನ್ಥಿಲಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಂ ಯದ್ದೂಷಿತಂ ತತ್ ಶಟಿತಪೂಯಸದೃಶಂ ಭವತಿ| ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಮಾರೂತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಗ್ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ (ಸೂ.೧೫) ಉಕ್ತಮ್| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಯಸ್ತು ಯೇ ದ್ವಿದೋಷಜಾಸ್ತೇ ದ್ವಿದೋಷವರ್ಣವೇದನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಯಚ್ಛುಕ್ರಂ ದೂಷಿತಂ ತನ್ಮೂತ್ರಪುರೀಷಗನ್ಧಿ ಭವತಿ| ತೇಷಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕುಣಪಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಃ, ಮೂತ್ರಪುರೀಷಗನ್ಧಿರನ್ತಿಮೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಶೇಷಾ ಅರ್ಥತ ಏವ ಸಾಧ್ಯಾಃ||೪||

ಇದಾನೀಂ ಶುಕ್ರವಿಷಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ, ಆರ್ತವಶೋಣಿತವಿಷಯಮಪಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ಆರ್ತವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆರ್ತವಮಪಿ ಯದಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚೋಪಸಂಸೃಷ್ಟಂ ತದಾಽಬೀಜಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಪಿಣ್ಡಃ| ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದಪೀತ್ಯಾದಿ| ತದಪೀತಿ ಆರ್ತವಮಪಿ| ದೋಷವರ್ಣವೇದನಾಭಿಃ ಶುಕ್ರದೋಷೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಭಿಃ| ತೇಷಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಪುರೀಷಪ್ರಕಾಶಮಿತಿ ಗನ್ಧವರ್ಣಾದಿಭಿರ್ಮೂತ್ರಪುರೀಷತುಲ್ಯಮ್| ಸಾಧ್ಯಮನ್ಯಚ್ಚೇತಿ ಏಕೈಕದೋಷಜನಿತತ್ರಯಮ್| ಶುಕ್ರಾರ್ತವದೋಷಾ ಯಾಪ್ಯಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೫||

ಇದಾನೀಂ ಶುಕ್ರದೋಷಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ತೇಷು ಶುಕ್ರದೋಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಆದ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀಞ್ ಶುಕ್ರದೋಷಾನ್ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈರ್ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ವಮನವಿರೇಚನನಿರೂಹಾನುವಾಸನೋತ್ತರಬಸ್ತಯೋ ಯಥಾದೋಷಂ ಶಮನಾನಿ ಚಾವಗನ್ತವ್ಯಾನಿ| ಪುನರುತ್ತರಬಸ್ತಿಕಥನಂ ಕ್ರಿಯಾಸು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಪಾಯಯೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತಕ್ಯಾದೇಃ ಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಮ್| ಸಾಲಸಾರಾದಿಸಾಧಿತಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಮೇವ| ಗ್ರನ್ಥೀತ್ಯಾದಿ| ಶಟೀಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಶಟ್ಯಾಃ ಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಿದ್ಧಮ್| ಪಾಲಾಶೇ ವೇತ್ಯಾದಿ ಪಲಾಶಭಸ್ಮಾಢಕಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಸಲಿಲಾಢಕೈಃ ಕ್ವಥಿತಂ ಪಾದಶೇಷಂ ಸಪ್ತಕೃತ್ವಃ ಪರಿಸ್ರುತಮಾಢಕಶೇಷಂ ಪ್ರಸ್ಥಘೃತಪಾಕಾಯ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಪರೂಷಕವಟಾದಿಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರೂಷಕವಟಾದಿಭ್ಯಾಮಿತಿ ಪರೂಷಕಾದಿನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಯಚ್ಚೇತಿ ಯಚ್ಚ ಕ್ಷೀಣಬಲೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಾಜೀಕರಣೇ (ಚಿ.೨೬) ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ವಿಡಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಟ್ಪ್ರಭೇ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಪ್ರಕಾಶೇ ರೇತಸಿ| ವಿಡ್ಗ್ರಹಣೇನಾತ್ರ ಪುರೀಷಂ ಮೂತ್ರಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಮಲಮೂತ್ರಮಾತ್ರವಾಚಕತ್ವಾದ್ವಿಟ್ಶಬ್ದಸ್ಯ| ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಭೇಽಸಾಧ್ಯೇಽಪಿ ದುಃಖಕಾರಿವಿಟ್ಗನ್ಧಾಪನಯನಾರ್ಥಂ ಚಿತ್ರಕಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ಘೃತಂ ಪೇಯಂ ನ ತು ಸರ್ವಥಾ ಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ, “ಅಸಾಧ್ಯೋ ನೈತಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕುಣಪಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ||೬-೧೦||-

ಇದಾನೀಮದುಷ್ಟಶುಕ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ಫಟಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಇದಾನೀಮೇಕೀಯಮತಮಾಹ- ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ||೧೧||-

ಉತ್ತರಬಸ್ತ್ಯನ್ತಮ್ ಉತ್ತರಬಸ್ತ್ಯವಸಾನಂ; ತತ್ರ ಯಥಾದೋಷಂ ವಮನಾದಿ, ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಃ ಪುನಃ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ, ವಾತಾದಿಹರಕ್ವಾಥಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಾಂ ನೈರೂಹಿಕಃ ಸ್ನೈಹಿಕಶ್ಚ| ಆರ್ತವಗ್ರಹಣಾದೇವ ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣಂ ಸಮತ್ವಾಗತಯೌವನಪ್ರಾಪಣಾರ್ಥಮ್| ಚತಸೃಷ್ವಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಕೃತಾಸು| ಗಯೀ ತು, ಚತಸೃಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಚತುರ್ಥೀಂ ಶೋಣಿತಪ್ರಕೃತಿಭೂತವಿಸ್ರಗನ್ಧಿಶೋಣಿತಾರ್ತವಾರ್ತಿಂ ಮನ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾ ಏವ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್; ನ ತು ಕುಣಪಗನ್ಧ್ಯಾರ್ತವಾರ್ತಿಂ, ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಕಲ್ಕಾದಯಸ್ತು ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ಸು ಕಥಿತಾ ವಾತಾದಿದೋಷಹರದ್ರವ್ಯಕೃತಾಃ| ಆಚಮನಂ ಯೋನಿಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಂ , ತದಪಿ ವಾತಾದಿದೋಷಹರದ್ರವ್ಯಕೃತಮ್| ಗ್ರನ್ಥೀತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಗನ್ಧಿಪೂಯಸಙ್ಕಾಶೇ ಪೂತಿಗನ್ಧಿಪೂಯೋಪಮೇ ಕಫಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಜ್ಜತುಲ್ಯೇ ತ್ರಿದೋಷಮಲಿನೇ| ತಥಾಶಬ್ದಾದ್ದುರ್ಗನ್ಧೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜನೀಯಂ, ತೇನ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಗನ್ಧಿನೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಗಯೀ ತ್ವತ್ರ “ದುರ್ಗನ್ಧೇ ಕುಣಪಗನ್ಧಿನಿ, ಪೂಯಸಙ್ಕಾಶೇ ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮೇ , ಮಜ್ಜತುಲ್ಯೇ ತ್ರಿದೋಷಮಲಿನೇ” ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ| ಕ್ಷೀಣಂ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ಸೂಚಯಿಷ್ಯತಿ| ಅತ್ರ ಕುಣಪಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ದುರ್ಗನ್ಧಾಪನಯನಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಪ್ರತಿಪಾದನಂ ನ ತು ಸರ್ವಥಾ ಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ, ತೇಷಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಭದ್ರಶ್ರಿಯಂ ಶ್ರೀಚನ್ದನಂ, ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ; ಗಯೀ ತು ಭದ್ರಶ್ರಿಯಂ ಶ್ವೇತಚನ್ದನಂ, ಚನ್ದನಂ ಗೋಶೀರ್ಷಾಖ್ಯಂ ಚನ್ದನವರಂ ನತು ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ತಸ್ಯ ಹಿ ಗನ್ಧಾಪಹರಣಶಕ್ತೇರಭಾವಾತ್| ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಾರ್ತವಾರ್ತಿಷ್ವನ್ಯಾಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮತಿದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶುಕ್ರದೋಷಹರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರದೋಷಹರಾಣಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿಪೂರ್ವಾಣಾಂ, ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾದೋಷಮ್| ಯೋಗಾನಾಂ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಮೂತ್ರದೋಷಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತಾನಾಮ್| ಶೇಷಾಸು ವಾತಾದ್ಯೇಕೈಕದೋಷಜನಿತಾಸ್ವಾರ್ತವಾರ್ತಿಷು| ಶುದ್ಧಿಕರಣಮವಚಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಶೇಷಾರ್ತವದುಷ್ಟೀನಾಂ ಪಥ್ಯಮಾಹ- ಅನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಂ ಭೋಜನಾರ್ಥಮ್||೧೨-೧೬||

ಅದುಷ್ಟಾರ್ತವಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶಶಾಸೃಗಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾರ್ತವಂ ವಾಸಃ- ಸ್ಥಿತಂ ಶುಷ್ಕಮುದಕಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ವಾಸೋ ನ ವಿರಞ್ಜಯೇತ್ ರಾಗೋಪೇತಂ ವಸ್ತ್ರಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ತತ್ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ, ‘ಗರ್ಭಜನನಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೭||-

ತಸ್ಯೈವಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯಾಸೃಗ್ದರತ್ವಂ, ತತ್ರ ಚ ದೋಷದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತದೇವಾತಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವ ಆರ್ತವಮೇವ, ನ ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್| ಋತಾವತಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನೇತಿ ಅತಿಪ್ರಾಚುರ್ಯೇಣ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೇನ ವಾ (ಚ), ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸ್ರುತಮ್| ನ ಪರಮೃತಾವೇವೇತ್ಯಾಹ- ಅನೃತಾವಪೀತಿ|- ಅನೃತಾವಲ್ಪಮಪ್ಯದೀರ್ಘಕಾಲಮಪಿ ಪ್ರವೃತ್ತಮಸೃಗ್ದರಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್| ಕಿಂಸ್ವರೂಪಂ ತದಿತ್ಯಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ ಏತಸ್ಮಾತ್ ಶಶಾಸೃಕ್ಪ್ರತಿಮಮಿತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಿತಾದ್ರಕ್ತಲಕ್ಷಣಾತ್, ಅನ್ಯತ್ ಅನ್ಯಾದೃಕ್ಲಕ್ಷಣಂ ‘ಫೇನಿಲಂ ಶೀಘ್ರಮಚ್ಛಮ್’ (ಸೂ.೧೪) ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೇ ಯಾದೃಶಮಭಿಹಿತಂ ತಾದೃಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಾನುಬನ್ಧಕೃತಂ ಲಕ್ಷಣಮತಿದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಕೃತಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅಸೃಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ಸವೇದನಃ ಸಶೂಲಃ| ತಸ್ಯಾತಿಸ್ರುತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿವೃತ್ತೌ ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಮೋಽನ್ಧಕಾರದರ್ಶನಂ, ಶ್ವಾಸೋ ವಾ| ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಭೇದಃ| ವಾತಜಾ ರೋಗಾ ಆಕ್ಷೇಪಕಾದಯಃ| ಯಸ್ಯಾ ಯದ್ರೂಪಂ ಯಾದೃಶೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣೋಪಚರಣೀಯಂ ತದಾಹ- ತರುಣ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತರುಣ್ಯಾಃ ಷೋಡಶವರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಾಯಾಃ, ಹಿತಸೇವಿನ್ಯಾಃ ಪಥ್ಯಾಶಿನ್ಯಾಃ||೧೮-೨೦||-

ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಾಮಾರ್ತವಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಾಂ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ದೋಷಾಃ ಕಫೋ ವಾಯುರ್ವಾತಕಫೌ ಚ; ನ ತು ಪಿತ್ತಂ, ಪಿತ್ತವೃದ್ಧೌ ತಸ್ಯಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿವೃದ್ಧ್ಯೋರುಕ್ತತ್ವಾತ್, ಕುಲತ್ಥಾದಿವಾತಕಫಹರದ್ರವ್ಯಾವಚಾರಣಾಚ್ಚ| ನಶ್ಯತೀತಿ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ನ ತು ಸರ್ವಥಾ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ| ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಮೂತ್ರಂ ಗೋಮೂತ್ರಮ್| ಉದಶ್ವಿತ್ ಅರ್ಧೋದಕಂ ತಕ್ರಮ್| ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಮ್| ಪುನರುಕ್ತಿಶಙ್ಕಾಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ- ಕ್ಷೀಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಗ್ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಕ್ಷೀಣಲಕ್ಷಣಂ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಹಿತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರೋಪಾದಾನಾನ್ನಷ್ಟರಕ್ತವನ್ನಷ್ಟಾರ್ತವವಿಧಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ರಕ್ತಮಾರ್ತವರಕ್ತಮ್||೨೧-೨೩||

ಪ್ರಕರಣಪ್ರಯೋಜನಮುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅದುಷ್ಟಶುಕ್ರಃ ಪುರುಷಃ, ಶುದ್ಧಾರ್ತವಾ ಚ ಸ್ತ್ರೀ, ‘ಭವತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಧ್ಯಾಹಾರಃ||೨೪||

ಋತೌ ಪುತ್ರೀಯಮಾಚಾರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ - ಋತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಋತುಕಾಲೇ ಪ್ರಥಮದಿವಸಂ ಮರ್ಯಾದೀಕೃತ್ಯ ನಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀ ಸ್ಯಾತ್| ಋತುದರ್ಶನಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಮಾಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಜೋತ್ಪಾದನಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್| ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಋತುದರ್ಶನೇ ದಿನತ್ರಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಯಮೇವಾಚಾರ್ಯೋಽಗ್ರೇ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಕಥಯಿಷ್ಯತಿ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೀಂಶ್ಚ ಪರಿಹರೇತ್| ಅತಿಕಥನಂ ಬಹುಭಾಷಣಮ್| ಅವಲೇಖನಂ ಕಙ್ಕತಿಕಾದಿನಾ ಕೇಶಸಮ್ಮಾರ್ಜನಮ್| ಆಯಾಸಃ ಕಷ್ಟಮ್| ಕಿಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉನ್ಮತ್ತೋ ವಾತಲಃ| ಪರಿಹಾರ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ಭರ್ತಾರಂ ಪ್ರತಿ ನಾರ್ಯಾಃ ಕರಣೀಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದರ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಹವಿಷ್ಯಂ ಸಘೃತಶಾಲ್ಯೋದನಾದಿ ಕ್ಷೀರಸಂಸ್ಕೃತಂ, ಯವಾನ್ನಮಿತ್ಯೇಕೇ| ಭರ್ತುಃ ಸಂರಕ್ಷೇತ್ ‘ವೈದ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತಸ್ಮೈ ದರ್ಶನಮಪಿ ನ ದಾಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಾ ಜೀರ್ಣಶೋಣಿತಾಪಗಮೇನ, ಅನನ್ತರಂ ಸ್ನಾತಾ; ತದುಕ್ತಂ- “ನವೇ ಋತೌ ಚ ಸಞ್ಜಾತೇ ವಿಗತೇ ಜೀರ್ಣಶೋಣಿತೇ| ನಾರೀ ಭವತಿ ಸಂಶುದ್ಧಾ ಪುಂಸಾ ಸಂಸೃಜ್ಯತೇ ತದಾ”- ಇತಿ| ದರ್ಶಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ‘ವೈದ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತತ್ ಕಸ್ಯ ಹೇತೋರಿತ್ಯತ್ರ ತಚ್ಛಬ್ದಃ ಸಮ್ಬೋಧನೇ, ತೇನಾಹೋ ಕಸ್ಯ ಹೇತೋಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅತ್ರಾಪಿ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಶ್ನೇ| ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುತ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಂ ಪುತ್ರೀಯಮಿತಿ| ಗಯೀ ತು “ತತ್ರಾಚಾರ್ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಯುಕ್ತೋಽನುಪಹತಾಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರೇಣ ಸಂವೀತಶ್ಚಾರ್ಷಭೇ ಚರ್ಮಣ್ಯುಪವಿಷ್ಟೋ, ರಾಜನ್ಯಪ್ರಯುಕ್ತೋ ವೈಯಾಘ್ರೇ ಆನಡುಹೇ ವಾ, ವೈಶ್ಯಪ್ರಯುಕ್ತೋ ರೌರವೇ, ಶೂದ್ರಪ್ರಯುಕ್ತೋ ಬಾಸ್ತೇ ವಾ, ಚತುರ್ಹಸ್ತಂ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲಮುಪಲಿಪ್ಯೋಲ್ಲಿಖ್ಯ ದರ್ಭೈರಾಸ್ತೀರ್ಯ ವೇಣುಯೂಪಂ ದಕ್ಷಿಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯ ಶುಕ್ಲಕುಸುಮಗನ್ಧಬಲಿಭಿರಭ್ಯರ್ಚ್ಯಾಗ್ನಿಂ ಪ್ರಣೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಪಾಲಾಶೀಭಿಃ ಸಮಿದ್ಭಿರಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಮನ್ತ್ರೋದಕಪೂರ್ಣಪಾತ್ರಮಗ್ನೇರಗ್ರೇಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ಪುತ್ರಜನ್ಮಾಶಾಸ್ಯಾಜ್ಯಂ ಜುಹುಯಾನ್ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಭಿಃ, ಯೋಷಿಚ್ಚ ಪುತ್ರಾರ್ಥಿನೀ ಸಹ ಭರ್ತ್ರಾ ಪಶ್ಚಿಮತೋಽಗ್ನೇಃ ಋತ್ವಿಜೋ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಸಮುಪವಿಶೇತ್, ತತೋಽಸ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಯಥಾಭಿಲಷಿತಸಮ್ಪಾದನಾಯ ಮನಸಾ ಯೋನೌ ಕಾಮ್ಯಾಮಿಷ್ಟಿಂ ನಿರ್ವಪೇತ್, ಅನಯೋರ್ವಿಷ್ಣುರ್ಯೋನಿಂ ಕಲ್ಪಯತು ತ್ವಷ್ಟಾ ರೂಪಾಣಿ ನಿವಿಶತ್ವಿತಿ; ತತಃ ಸ್ಥಾಲೀಪಾಕಮಭಿಧಾರ್ಯ ತ್ರಿರ್ಜುಹುಯಾತ್, ಯಥಾಮ್ನಾಯಂ ಚೋಪಮನ್ತ್ರಿತಮುದಕಪಾತ್ರಮಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾತ್, ಸರ್ವಾನುದಕಾರ್ಥಾನ್ ಕುರುಷ್ವೇತಿ; ತತಃ ಸಮಾಪ್ತೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪೂರ್ವಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾದಮಭಿಹನನ್ತೀ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮಗ್ನಿಮುಪಕ್ರಮೇತ್, ತತಃ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ಸ್ವಸ್ತಿ ವಾಚಯಿತ್ವಾ ಸಹ ಭರ್ತ್ರಾ ಆಜ್ಯಶೇಷಂ ಪ್ರಾಶ್ನೀಯಾತ್, ಪೂರ್ವಂ ಪುಮಾನ್, ಜಘನ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀ, ನ ಚೋಚ್ಛಿಷ್ಟಮವಶೇಷಯೇದಿತಿ ಪುತ್ರೀಯವಿಧಾನಮ್”- ಇತಿ| ಕರ್ಮಾನ್ತೇ ಪುತ್ರೀಯವಿಧಾನಾನ್ತೇ, ಏತಂ ಕ್ರಮಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ತಮೇವ ಕ್ರಮಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ತತೋಽಪರಾಹ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುಂಸೋ ಮಾಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿತ್ವೇನ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಅಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಮಾಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ಮನಃಸಙ್ಕಲ್ಪಮಾತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ತೈಲಮಾಷೋತ್ತರಾಹಾರಾಂ ತೈಲಮಾಷಪ್ರಧಾನಾಹಾರಾಮ್| ಉಪೇಯಾತ್ ಗಚ್ಛೇತ್| ಸಾಮಾನ್ಯಾಪತ್ಯಜನನಕಾಲಮೃತುಸಞ್ಜ್ಞಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಪತ್ಯವಿಶೇಷಜನನಸಮರ್ಥಕಾಲಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಕಲ್ಪ್ಯೈವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷು ದಿವಸೇಷೂತ್ತರೋತ್ತರಮಾಯುರಿತ್ಯಾದಿಕಂ ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯೇವಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ವಿಚಾರ್ಯ ಚತುರ್ಥ್ಯಾದಿಷು ರಾತ್ರಿಷು ನಾರೀಮುಪೇಯಾತ್| ಅತಃ ಪರಂ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಂ ನವಮ್ಯಾಮೇಕಾದಶ್ಯಾಂ ಚ ಸ್ತ್ರೀಕಾಮಃ, ಉಪೇಯಾದಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೨೫-೩೦||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಪ್ರಥಮದಿವಸೇ| ವಿಮುಚ್ಯತೇ ‘ಪ್ರಾಣೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದ್ವಿತೀಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೂತಿಕಾಗೃಹೇ ವಾ ದಶದಿವಸಾಭ್ಯನ್ತರಂ ವಾ ಗರ್ಭಃ ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಸ್ರೋತಃ ಧಾರಾಸಮ್ಮುಖಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ಲಾವಿದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರತರಣಶೀಲಂ ವಸ್ತು| ಪ್ರತಿನಿವರ್ತತೇ ವ್ಯಾಘುಟತಿ| ಗಯೀ ತು ‘ತತ್ರ ಪ್ರಥಮದಿವಸೇ’ ಇತ್ಯಾದಿ ‘ತಸ್ಮಾನ್ನಿಯಮವತೀಂ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಪರಿಹರೇತ್’ ಇತಿ ಯಾವದ್ಗ್ರನ್ಥಮಗ್ರೇತನೇಽಧ್ಯಾಯೇ ‘ಋತುಸ್ತು ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಂ ಭವತಿ ದೃಷ್ಟಾರ್ತವಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಪಠತಿ| ಅತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾಸಾದಿತಿ ‘ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅರ್ವಾಗ್ಗಮನಂ ತು ಗರ್ಭದ್ವಾರವಿಘಟ್ಟನೇನ ಸ್ಥಿತಮಪಿ ಗರ್ಭಂ ಚ್ಯಾವಯತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ಅತಃ ಪರಂ ಮಾಸಾದುಪೇಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪರತಸ್ತು ಪುಷ್ಪದರ್ಶನೇನಾಗರ್ಭಲಾಭನಿಶ್ಚಯ ಏವ, ಲಬ್ಧಗರ್ಭಾಂ ತು ನೈವ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಉಪೇಯಾತ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹೃತ್ಯ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩೧||

ಲಬ್ಧಗರ್ಭಾಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಲಕ್ಷಣಂ ತು- “ಪುತ್ರಕಾಕಾರಕ್ತಾಲ್ಪಬಿನ್ದುಭಿರ್ಲಾಞ್ಛಿತಚ್ಛದಾ| ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ ಪುತ್ರಜನನೀ ಬಸ್ತಗನ್ಧಾಕೃತಿರ್ಭವೇತ್- ” ಇತಿ| ತಾಂ ಚ ಶರತ್ಕಾಲೇ ಪುಷ್ಪಫಲೋಪೇತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಶನಿದಿನೇ ಸನ್ಧ್ಯಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾಶ್ಚತುರ್ಭಾಗೇಷು ಖದಿರಕೀಲಕಾನ್ನಿಖಾಯಾಪರೇದ್ಯುರ್ಹಸ್ತಮೂಲಪುಷ್ಯೈರ್ಯೋಗಂ ಗತೇ ದಿವಾಕರೇ ಮನ್ತ್ರವದ್ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಮಾನವರ್ಣವತ್ಸಾಯಾ ಗೋಃ ಕ್ಷೀರೇಣ ಯಥಾವಿಧಿ ನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ವಟಶುಙ್ಗೋ ವಟಪ್ರರೋಹಃ| ಸಹದೇವಾ ಬಲಾಭೇದಃ ಪೀತಪುಷ್ಪಾ ‘ಕಾಙ್ಕಹೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ವಿಶ್ವದೇವಾ ಗಾಙ್ಗೇರುಕೀ ‘ಗುಡಶರ್ಕರಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಅನ್ಯೇ ಸಿತಕುಸುಮಾಂ ಬಲಾಮಾಹುಃ| ಅಭಿಷುತ್ಯ ಪೇಷಯಿತ್ವಾ| ನ ಚ ತಾನ್ ನಿಷ್ಠೀವೇತ್ ನ ಥುತ್ಕುರ್ಯಾತ್| ಚಕಾರಾದಲಬ್ಧಗರ್ಭಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾದೀನಾಂ ನಸ್ಯದಾನಂ ಸಹಸ್ರಾಭಿಹುತಂ ಗರ್ಭಗ್ರಹಣಾಯ ಪಶ್ಚಾದ್ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸೇವನಮಿತಿ| ತದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ- “ಪೂರ್ವಮೌಷಧಂ ಸಹಸ್ರಾಭಿಹುತಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಙ್ಗಲ್ಯದೇಶೇ ಗೋಃ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪೇಷಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ರೀನ್ ಬಿನ್ದೂನ್ ದಕ್ಷಿಣೇ ನಾಸಾಪುಟೇ ದದ್ಯಾತ್, ನ ನಿಷ್ಠೀವೇತ್ತಾನ್ ಕಣ್ಠಪ್ರಾಪ್ತಾನ್, ಸಾ ಪಞ್ಚದಿನಾನಿ ಪಯಸೋದನಮಶ್ನೀಯಾತ್, ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸೇವನಮ್”- ಇತಿ| ಲಬ್ಧಗರ್ಭಾಯಾಶ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾದಿನಸ್ಯದಾನಂ ಗರ್ಭಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ, ಸ್ಥಿತಗರ್ಭಾಯಾಶ್ಚ ಮಾಸತ್ರಯಾಲ್ಪಾನ್ತರೇ ಪುತ್ರಾಪತ್ಯಜನನಾರ್ಥಂ ನಸ್ಯದಾನಮಿತಿ||೩೨||

ನಾತ್ರೈಕಮೇವ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಂ ಗರ್ಭಜನನಂ ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸಾಮಗ್ರ್ಯೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಧ್ರುವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ- ಋತುಕ್ಷೇತ್ರಾಮ್ಬುಬೀಜಾನಾಂ ಸಾಮಗ್ರ್ಯಾದನುಪಘಾತಾದಙ್ಕುರೋ ಜಾಯತೇ, ಏವಂ ಧ್ರುವಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಚತುರ್ಣಾಮೃತ್ವಾದೀನಾಂ ನೈಕದ್ವಿತ್ರಿಸಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದ್ಯಥೋಕ್ತಸಂಯೋಗಾದ್ಗರ್ಭೋ ಜಾಯತೇ| ಋತುರಙ್ಗನಾಯಾ ರಜಃಸಮಯಃ, ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಗರ್ಭಾಶಯಃ, ಅಮ್ಬು ಪುನರಾಹಾರಪಾಕಜೋ ವ್ಯಾಪೀ ರಸಧಾತುಃ, ಬೀಜಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರಾರ್ತವಶುಕ್ರೇ||೩೩||

ವಿಧಿಪೂರ್ವಕಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಪಮತ್ರಾವಯವಸನ್ನಿವೇಶೋ ಲೋಚನಸುಖಪ್ರದಃ| ಸತ್ತ್ವವನ್ತೋ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮನಭಿಭೂತಾಃ| ಋಣಸ್ಯ ಮೋಕ್ತಾರ ಇತಿ ಪಿತೄಣಾಮೃಣತ್ರಯಮೋಕ್ಷಣಶೀಲಾಃ| ಸತ್ಪುತ್ರಾ ಇತಿ ಸಾಧವಃ ಪುತ್ರಾಃ||೩೪||

ಏವಂವಿಧಪೂರ್ವಜನ್ಮಾನಾಂ ರೂಪವತ್ತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ, ರೂಪಂ ಚ ತೈಜಸವರ್ಣಾದಿಪ್ರಭಾಸ್ವರತ್ವಮತೋ ವರ್ಣಸಮ್ಭವಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಜೋಧಾತುಃ ತೇಜೋಭೂತಮ್| ವರ್ಣಾನಾಂ ಪ್ರಭವಃ ಕಾರಣಮ್| ಸ ತೇಜೋಧಾತುಃ| ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತೌ ಗರ್ಭಾಧಾನಕಾಲೇ, ಯದಾ ಅಬ್ಧಾತುಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ ಆಪ್ಯಧಾತುಬಹುಲೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಯಾದೃಗಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಜೋಧಾತುರೂಪವರ್ಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನೈತನ್ಮಯಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಾನವಿಕೃತ್ಯಾ ಜಾತ್ಯನ್ಧರಕ್ತಪಿಙ್ಗಶುಕ್ಲವಿಕೃತಾಕ್ಷಾಣಾಂ ಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ದೃಷ್ಟೀತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ಥೇ ಮಾಸಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಪೂರ್ವಕರ್ಮವಶಾದ್ದೃಷ್ಟಿಭಾಗಂ ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್, ಅಪ್ರತಿಪನ್ನಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ತೇಜೋ, ಜಾತ್ಯನ್ಧಂ ಜನ್ಮಾನ್ಧಂ ಕರೋತಿ||೩೫||

ನನು, ಪುರಾಣಮಾರ್ತವಮುಪಚಯಾದ್ದಿನತ್ರಯಂ ಸ್ರುತ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವ ವಿನಿವೃತ್ತಂ, ನೂತನಂ ತ್ವಲ್ಪಂ ಸ್ತ್ಯಾನೀಭೂತಮಿವ ಪ್ರವರ್ತಿತುಮಕ್ಷಮಂ, ತತ್ ಕಥಮಾರ್ತವಸಞ್ಚಾರೋ ಯೇನ ತತ್ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಂ ಗರ್ಭಜನನಸಮರ್ಥಂ ಭವತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಘೃತೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಂಸಾಂ ಸಮಾಗಮೇ ಇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಸಙ್ಘರ್ಷಜೇನೋಷ್ಮಣಾ ವಿಲೀನಮಾರ್ತವಂ ವಿಸರ್ಪತಿ| ತಚ್ಚ ವಿಸರ್ಪಿತಂ ಶುಕ್ರೋಪಗತಂ ಗರ್ಭಾಶಯಮನುಪ್ರಾಪ್ತಂ ಜೀವೋಪಗತಂ ಗರ್ಭಸಮ್ಭವಹೇತುರ್ಭವತಿ| ಆರ್ತವಮೃತುಕಾಲಜಂ ಶೋಣಿತಂ, ಶುಕ್ರಮಪ್ಯಾಸಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಸಮಾಗಮೇ ಕ್ಷರತಿ, ನ ತು ತದ್ಗರ್ಭೋಪಯೋಗೀತಿ ತತ್ಕ್ಷರಣಪ್ರತಿಪಾದನಂ ನ ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ಯೋಷಿತೋಽಪಿ ಸ್ರವನ್ತ್ಯೇವ ಶುಕ್ರಂ ಪುಂಸಾಂ ಸಮಾಗಮೇ| ತನ್ನ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತು ಕರೋತೀತಿ ನ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ”- (ಅ. ಸಂ. ಶಾ. ೧)| ಇತಿ||೩೬||

ಗರ್ಭದ್ವಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಮಾಹ- ಬೀಜೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧರ್ಮೇತರಪುರಃಸರೌ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಪುರೋಗಾಮಿನೌ| ಗಯೀ ತು, ಧರ್ಮೇತರೋಽಧರ್ಮಃ, ತತ್ಪುರಃಸರೌ ಅಧರ್ಮಪುರೋಗಾಮಿನೌ; ನ ತು ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಪುರಃಸರೌ; ಯತಃ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಷ್ವಧರ್ಮಾದೇವ ಯಮೋತ್ಪತ್ತಿರಿಷ್ಟಾ; ಅತ ಏವ ತದುತ್ಪತ್ತೌ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಪ್ಯುಪದಿಷ್ಟಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ||೩೭||

ಪಿತ್ರೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ರೋಃ ಪಿತೃಮಾತ್ರೋರತ್ಯಲ್ಪಬೀಜತ್ವಾದಾಸೇಕ್ಯಃ ಪುರುಷೋ ಭವೇತ್ ಆಸೇಕ್ಯೋ ನಾಮ ಪುರುಷೋ ಜಾಯತೇ| ಸ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಾಶ್ಯೇತಿ ಸ ಪುರುಷೋಽನ್ಯಪುರುಷಾನ್ನಿಜಮುಖೇನ ವ್ಯವಾಯಂ ಕಾರಯಿತ್ವಾ ತತಃ ಸಿಕ್ತಂ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಾಶ್ಯ ಆಸ್ವಾದ್ಯ ಧ್ವಜೋಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಲಿಙ್ಗೋತ್ಥಾನಂ ಲಭತೇ; ಆಸೇಕ್ಯನಾಮಾಽಯಂ ಷಣ್ಢೋ ಮುಖಯೋನ್ಯಪರಪರ್ಯಾಯಃ||೩೮||

ಯಃ ಪೂತಿಯೋನಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿಶೇಫಸೋರ್ಗನ್ಧಮಾಘ್ರಾಯ ಸಿಙ್ಘಿತ್ವಾ; ಅಯಂ ಸೌಗನ್ಧಿಕನಾಮಾ ಷಣ್ಢೋ ನಾಸಾಯೋನ್ಯಪರಪರ್ಯಾಯಃ||೩೯||

ಸ್ವೇ ಗುದೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವೇ ಗುದೇ ಸ್ವಕೀಯಪಾಯೌ, ಅಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾತ್ ಅನ್ಯಪುರುಷಪಾರ್ಶ್ವಾದ್ವ್ಯವಾಯಂ ಕಾರಯಿತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಷು ವಿಷಯೇ ಪುಮಾನಿವ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಪುರುಷವದ್ವ್ಯವಾಯಂ ಕರೋತಿ ಸ ಕುಮ್ಭೀಕನಾಮಾ ಷಣ್ಢೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು “ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ತ್ರೀಷು ವಿಷಯೇ ತಾಸಾಮೇವ ಸ್ವಕೀಯಗುದವಿವರೇ ಪಶುವತ್ ಪೃಷ್ಠಭಾಗೇ ಶಿಥಿಲೇನೈವ ಮೇಹನೇನ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕಿನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇತದಿತ್ಯಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾತ್ ಕ್ಲೈಬ್ಯವಶಸಞ್ಜಾತಾಪ್ರವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್| ತತಶ್ಚಾನಯಾ ವಿಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಧ್ವಜೋಚ್ಛ್ರಾಯೇ ಸಞ್ಜಾತೇ ಸ ಏವ ಸ್ತ್ರೀಷು ಪುರುಷವತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸ ಕುಮ್ಭೀಕನಾಮಾ ನಪುಂಸಕಭೇದಃ”| ಗುದಯೋನಿರಯಮ್| ಅಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವರ್ಣಿತೋ ಯಥಾ- “ಮಾತುರ್ವ್ಯವಾಯಪ್ರತಿಘೇನ ವಕ್ರೀ ಸ್ಯಾದ್ಬೀಜದೌರ್ಬಲ್ಯತಯಾ ಪಿತುಶ್ಚ” (ಚ.ಶಾ.೧) ಇತಿ| ಗಯೀ ತು ಕುಮ್ಭೀಕೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತೌ ಕಾಶ್ಯಪೋಕ್ತಂ ಶ್ಲೋಕಮಾಹ| ಯಥಾ- “ಅರಜಸ್ಕಾಂ ಯದಾ ನಾರೀಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೇತಾ ವ್ರಜೇದೃತೌ| ಅನ್ಯಸಕ್ತಾ ಭವೇತ್ ಪ್ರೀತಿರ್ಜಾಯತೇ ಕುಮ್ಭಿಲಸ್ತದಾ” ಇತಿ||೪೦||-

ಈರ್ಷ್ಯಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೃಗ್ಯೋನಿರಯಮೀರ್ಷ್ಯಕಾಪರಪರ್ಯಾಯಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪಠಿತೋ ಹೇತುರ್ಯಥಾ- “ಈರ್ಷ್ಯಾಭಿಭೂತಾವಪಿ ಮನ್ದಹರ್ಷಾವೀರ್ಷ್ಯಾಹ್ವಯಸ್ಯಾಪಿ ವದನ್ತಿ ಹೇತುಮ್”- (ಚ.ಶಾ.೨) ಇತಿ||೪೦-೪೧||-

ಷಣ್ಢಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಪುಮಾನ್ ಮೋಹವಶಾದೃತೌ ಭಾರ್ಯಾವಿಷಯೇಽಙ್ಗನಾವದುತ್ತಾನೋ ಭೂತ್ವಾ ವ್ಯಾಪಿಪರ್ತಿ| ತತಃ ಸ್ತ್ರೀಚೇಷ್ಟಿತಾಕಾರಃ ಷಣ್ಢೋ ಜಾಯತೇ| ಸ ಪುಮಾನ್ ಸ್ತ್ರ್ಯಾಕೃತಿಃ ಸ್ತ್ರೀಚೇಷ್ಟಿತಶ್ಚ ಸ್ತ್ರೀವದಧೋಭೂತಃ ಸ್ವಮೇಢ್ರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಪ್ರದೇಶೇಽಪರಪುರುಷಾದ್ ವೀರ್ಯಚ್ಯುತಿಂ ಕಾರಯತಿ||೪೧-೪೨||

ನರಷಣ್ಢಂ ಪ್ರದಿಶ್ಯ ನಾರೀಷಣ್ಢಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಋತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರ ಪುನರಬಲಾ ಋತೌ ಪುರುಷಮಧಃ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಾಪಾರಂ ಕುರುತೇ ಯದಿ ತತ್ರ ಕನ್ಯಾ ಭವತಿ, ಸಾ ನರಚೇಷ್ಟಿತಾ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಾಽಪಿ ಪುಂವತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಮಾರುಹ್ಯ ತದ್ಯೋನೌ ಸ್ವಯೋನಿಘರ್ಷಣಂ ಕರೋತಿ||೪೩||

ಉಕ್ತಮೇವ ಸುಖಸ್ಮರಣಾಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕೇನಾಹ- ಆಸೇಕ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೪೪||

ಯದಿ ತೇಷಾಂ ಶುಕ್ರಮಸ್ತಿ ತತ್ ಕಿಂ ಷಣ್ಢತ್ವಮುಚ್ಯತೇ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಅನಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ವಿರುದ್ಧಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟಯಾ ವಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ| ಏತೇ ಪುರುಷದೋಷಾಃ, ಯೋಷಿತಾಮಪ್ಯೇತ ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ, ಚರಕೇಣ “ನರನಾರೀಷಣ್ಢೌ” (ಚ.ಶಾ.೨) ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ||೪೫||

ಅನುಕ್ತಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸಾಂ ಭೇದಸ್ಯ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮುಪೇಯಾತಾಂ ಸಂಯೋಗಂ ಗಚ್ಛೇತಾಮ್||೪೬||

ಅತಿಶಯೇನೈವ ಪಾಪೇನ ಷಣ್ಢಾದಪಿ ನಿಕೃಷ್ಟಾನಾಂ ವಿಕೃತಾಪತ್ಯಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪೇಯಾತಾಂ ಸಂಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತಾಮ್| ವೃಷಸ್ಯನ್ತ್ಯೌ ರತಾರ್ಥಿನ್ಯೌ| ಅನಸ್ಥಿರಿತಿ ಈಷದರ್ಥೇ ನಞ್, ತೇನಾಲ್ಪಕೋಮಲಾಸ್ಥಿಃ||೪೭||

ಋತುಸ್ನಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಆರ್ತವಮೃತುಕಾಲಜಂ ಶುದ್ಧಶೋಣಿತಮ್| ಕಲಲಂ ಸಿಙ್ಘಾಣಪ್ರಖ್ಯಮ್| ಪೈತೃಕೈರ್ಗುಣೈರಿತಿ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮನಖದನ್ತಸಿರಾಸ್ನಾಯುಧಮನೀರೇತಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಇಮೌ ದ್ವಾವಪಿ ಶ್ಲೋಕೌ ಜೇಜ್ಝಟಾಚಾರ್ಯೇಣ ನ ಪಠಿತೌ||೪೮-೪೯||

ಸರ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಾದಿರೂಪಾ ಯೇ ಗರ್ಭಾಸ್ತತ್ಪ್ರಸವಿತ್ರ್ಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಪಾಪಕೃತಃ ಪಾಪೋತ್ಪಾದಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ನನು, ಮಾನುಷಶರೀರಾತ್ ಕಥಂ ಸರ್ಪಾದೀನಾಮುತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ- ಪಾಪಕೃತೋ ಭೃಶಮಿತಿ; ಕರ್ಮಜಮೇವೈತದ್ವೈಚಿತ್ರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೦||

ಇದಾನೀಂ ಗರ್ಭಸ್ಥಕುಬ್ಜಾದೀನಾಂ ದೃಷ್ಟಾಮೇವ ವಾತಾದಿದೋಷದುಷ್ಟಿಂ ಹೇತುಂ ಚ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗರ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೌಹೃದೇ ವಾಽವಮಾನಿತ ಇತಿ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ ಶ್ರದ್ಧಾಯಾಂ ಖಣ್ಡಿತಾಯಾಮ್| ಕುಣಿಃ ವಿಕಲಪಾಣಿಃ ||೫೧||

ಕಿಮಾತ್ಮೀಯೇನೈವಾಶುಭೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಗರ್ಭ ಏವಂವಿಧೋ ಭವತಿ, ಉತಾನ್ಯಾಪರಾಧಾದಪೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಾದಿತಿ ನಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕೋ ನಾಸ್ತಿ ದತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಮತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ನಾಸ್ತಿಕಾಃ, ತೇಷಾಂ ಭಾವೋ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ, ತಸ್ಮಾತ್||೫೨||

ಅಥ ಕಸ್ಮಾದ್ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥೋ ವಾತಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಮಲಾಲ್ಪತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯೋರಯೋಗಾದಿತಿ ನಞಯಮಿಷದರ್ಥೇ, ತೇನೇಷದ್ಯೋಗಾತ್||೫೩||

ಜರಾಯುಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯೋರ್ಮಾರ್ಗನಿರೋಧಾದಿತಿ ಘೋಷಜನಕಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಮಾರ್ಗನಿರೋಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಶ್ವಾಸಾದಿರೂಪಸ್ಯ ತು ವಾಯೋರ್ನಿಃಸರಣಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ಯತಸ್ತದಭಾವೇ ಜೀವಿತಾಭಾವ ಏವ ಭವತಿ ಗರ್ಭಸ್ಯ||೫೪||

ನಿಃಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಃ ಸಞ್ಚಲನಮ್| ಮಾತಾ ಯಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ನಿಃಶ್ವಾಸಾದಿಕಾಃ ಕುರುತೇ ತಾ ಗರ್ಭೋಽಪಿ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||

ಶರೀರಾವಯವಾನಾಂ ಚರಣಾದೀನಾಂ ಸನ್ನಿವೇಶಾದೌ ಹೇತುಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸನ್ನಿವೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿವೇಶೋ ರಚನಾವಿಶೇಷಃ| ಶರೀರಾಣಾಂ ಶರೀರಾವಯವಾನಾಂ ಚರಣಾದೀನಾಮ್| ತಲೇಷ್ವಿತಿ ಹಸ್ತಪಾದತಲೇಷು||೫೬||

ಇತ್ಥಂ ಕಾಯೇ ವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾತ್ಮನೋ ಗುಣಭೂತಾಯಾ ಬುದ್ಧೇರಪಿ ಭಾವನಾಬಲವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಭಾವಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವದೇಹೇಷ್ವತಿಕ್ರಾನ್ತಶರೀರೇಷು, ಸತತಮನವರತಂ, ಯೇ ಭಾವಿತಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಭಾವನಯಾ ಭಾವಿತಾನ್ತಃಕರಣಾಃ, ತೇ ಶಾಸ್ತ್ರಬುದ್ಧಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾಭಾವಿತಾ ಏವ ಯೇ ಸತ್ತ್ವಬಹುಲಾಸ್ತೇ ರಜಸ್ತಮಸೋರಾವರಕಯೋರಭಾವಾತ್ ಪೂರ್ವಾಮತಿಕ್ರಾನ್ತಾಮಪಿ ಜಾತಿಂ ಸ್ಮರನ್ತಿ||೫೭||

ಕಾಯೇ ಯೋಽಸೌ ಶರೀರಸನ್ನಿವೇಶಾದಿಸ್ತಥಾ ದೋಷಕೋಪೇನ ಕುಬ್ಜಖಞ್ಜಾದಿ, ತಥಾ ವಾಚಿ ಮೂಕಮಿನ್ಮಿಣತ್ವಾದಿ, ಮನಸಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಜಾತಿಸ್ಮರಣಂ, ಸರ್ವಮೇವ ಸ್ವಭಾವಾದಿಸಿದ್ಧಮಪಿ ಕರ್ಮಣೈವೇತ್ಯಾಹ- ಕರ್ಮಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕುತಸ್ತದಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಾಹ- ಅಭ್ಯಸ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ||೫೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||