Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Hide commentary
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਮਣਂ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਥਮਾਤ੍ਮਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਗਰ੍ਭ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰੁਪਗਮਨਮਵਤਰਣਮਿਤਿ ਯਾਵਦ੍ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਃ, ਸਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ੍ਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯਲੁਕੌ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਸੌਮ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਰ੍ਤਵਮਾਗ੍ਨੇਯਮਿਤਰੇਸਾਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਸ੍ਤ੍ਯਣੁਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰਾਤ੍ (ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍,) ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ||੩||
View original
सौम्यं शुक्रमार्तवमाग्नेयमितरेषामप्यत्र भूतानां सान्निध्यमस्त्यणुना विशेषेण, परस्परोपकारात् (परस्परानुग्रहात्,) परस्परानुप्रवेशाच्च ||३||
Hide commentary
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਮੂਲਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਸੌਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੋਮਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯਮਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਭੂਤਦ੍ਵਯੇਨਾਰਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਇਤਰੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਰੇਸਾਂ ਪਥਿਵੀਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਨਾਮ੍, ਅਣੁਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਜਲਾਨਲਾਨਿਲਾਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਧਾਰਣਸਂਹਨਨਪਰਿਣਾਮਵ੍ਯੂਹਾਵਕਾਸ਼ਦਾਨੈਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮੁਪਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍; ਯਥਾ- ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਥਿਵ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਭੂਤਂ ਬਲਵਦੇਕਂ ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਸਲਿਲਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦੁਰ੍ਬਲਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਦਾਨੇਨਾਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਸਲਿਲਾਦਿਭਿਰਪਿ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਬਲਵਦ੍ਭਿਰ੍ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਪਥਿਵੀਭੂਤਮਨੁਗਹ੍ਯਤੇ, ਏਵਂਵਿਧਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਗ੍ਰਹਾਚ੍ਚ| ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ‘ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍’ (ਸ਼ਾ.੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਃ ਸਂਯੋਗੇ ਤੇਜਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਵਾਯੁਰੁਦੀਰਯਤਿ, ਤਤਸ੍ਤੇਜੋਨਿਲਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਚ੍ਯੁਤਂ ਯੋਨਿਮਭਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਸਂਸਜ੍ਯਤੇ ਚਾਰ੍ਤਵੇਨ, ਤਤੋਗ੍ਨੀਸੋਮਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸਂਸਜ੍ਯਮਾਨੋ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਵੇਦਯਿਤਾ ਸ੍ਪ੍ਰਸ੍ਟਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਗਨ੍ਤਾ ਸਾਕ੍ਸੀ ਧਾਤਾ ਵਕ੍ਤਾ ਯਃ ਕੋਸਾਵਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਭਿਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ਦੈਵਸਂਯੋਗਾਦਕ੍ਸਯੋਵ੍ਯਯੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਨਾ ਸਹਾਨ੍ਵਕ੍ਸਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਰ੍ਦੈਵਾਸੁਰੈਰਪਰੈਸ਼੍ਚ ਭਾਵੈਰ੍ਵਾਯੁਨਾਭਿਪ੍ਰੇਰ੍ਯਮਾਣੋ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ||੪||
View original
तत्र स्त्रीपुंसयोः संयोगे तेजः शरीराद्वायुरुदीरयति, ततस्तेजोनिलसन्निपाताच्छुक्रं च्युतं योनिमभिप्रतिपद्यते संसृज्यते चार्तवेन, ततोऽग्नीषोमसंयोगात् संसृज्यमानो गर्भाशयमनुप्रतिपद्यते क्षेत्रज्ञो वेदयिता स्प्रष्टा घ्राता द्रष्टा श्रोता रसयिता पुरुषः स्रष्टा गन्ता साक्षी धाता वक्ता यः कोऽसावित्येवमादिभिः पर्यायवाचकैर्नामभिरभिधीयते दैवसंयोगादक्षयोऽव्ययोऽचिन्त्यो भूतात्मना सहान्वक्षं सत्त्वरजस्तमोभिर्दैवासुरैरपरैश्च भावैर्वायुनाऽभिप्रेर्यमाणो गर्भाशयमनुप्रविश्यावतिष्ठते ||४||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਧਾਯ ਗਰ੍ਭਾਵਤਰਣਕ੍ਰਿਯਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇ| ਸਂਯੋਗੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਚ੍ਛਾਸਮਾਰਬ੍ਧਪ੍ਰਯੋਗੇ| ਤੇਜਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਵਯਸਙ੍ਘਰ੍ਸਜ ਊਸ੍ਮਾ; ਤਂ ਵਾਯੁਰੁਦੀਰਯਤਿ ਉਤ੍ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਤਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਤੇਜੋਨਿਲਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਚ੍ਯੁਤਮਿਤਿ ਸੁਰਤਲਕ੍ਸਣਵ੍ਯਾਯਾਮਜੋਸ੍ਮਵਿਦ੍ਰੁਤਮਨਿਲਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੋਨਿਮਭਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯੋਨਿਮਭਿਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਯੋਨੇਸ੍ਤਤੀਯਾਵਰ੍ਤਾਵਸ੍ਥਿਤਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਵਿਸਰ੍ਪਿਤੇਨਾਰ੍ਤਵੇਨ ਚ ਸਂਸਜ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਸਸ੍ਠਚੇਤਨਾਧਾਤੁਸਂਯੋਗੇਨੈਵ ਗਰ੍ਭਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨੀਸੋਮਸਂਯੋਗਾਤ੍| ਅਨ੍ਵਕ੍ਸਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਮੇਵ ਨ ਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰੇ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸੇਤ੍ਰਵਿਤ੍ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਃ, ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਂ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਮ੍ , ਅਨੁਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਕੇਨ ਸਹ? ਭੂਤਾਤ੍ਮਨਾ ਭੌਤਿਕਸ਼ਰੀਰੇਣ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਣ ਲਿਙ੍ਗਸ਼ਰੀਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੀਦਸ਼ਃ? ਸਂਸਜ੍ਯਮਾਨਃ| ਕੈਃ? ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕਤੈਰ੍ਗੁਣੈਃ| ਪੁਨਃ ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ? ਦੇਵਾਸੁਰੈਰਪਰੈਸ਼੍ਚ ਭਾਵੈਰ੍ਵਾਯੁਨਾਭਿਪ੍ਰੇਰ੍ਯਮਾਣਃ, ਭਾਵਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੈਰ੍ਭਾਵੈਃ, ਅਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਸਡ੍ਭੀ ਰਾਜਸੈਰ੍ਭਾਵੈਃ, ਅਪਰੈਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਵਾਦਿਜੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਾਮਸੈਰ੍ਭਾਵੈਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਚ ਮਨਃਪਰ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਕਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ- “ਅਸ੍ਤਿ ਖਲੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੌਪਪਾਦੁਕਂ ਯਜ੍ਜੀਵਸ੍ਪਕ੍ ਸ਼ਰੀਰੇਣਾਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਨਾਤਿ” (ਚ.ਸ਼ਾ.੩) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਯ ਏਵਂਵਿਧਃ ਸਨ੍ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਃ ਕੋਸਾਵਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਭਿਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ‘ਮਹਰ੍ਸਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ‘ਯਃ ਕਃ’ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਨਾਮਪਦਦ੍ਵਯਂ ਤਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਸਾਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਨਾਮਪਦਂ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਂ ਸਦ੍ਗੁਰੂਪਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ| ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਭਿਃ ਕੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵੇਦਯਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਯਿਤਾ ਮਨਸੋ ਜ੍ਞਾਪਯਿਤਾ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਯਮੇਵ ਜ੍ਞਾਪਕ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਪ੍ਰਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪ੍ਰਸ੍ਟਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਬੋਧਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਘ੍ਰਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਨਾਧਾਰਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਨਿਰਾਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ; ਪੁਰਿ ਭੌਤਿਕੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਸਤੀਤਿ ਪੁਰੁਸਃ| ਤਸ੍ਯ ਸੁਕਤਿਫਲਭੋਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਰਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ; ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਚੇਤਨਾਯੋਗੇਨ, ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ,- “ਚੇਤਨਾਵਾਨ੍ ਯਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ” (ਚ.ਸ਼ਾ.੧)- ਇਤਿ| ਗਨ੍ਤਾ ਸਂਸਰਣਸ਼ੀਲਃ| ਤਥਾ ਸਾਕ੍ਸੀ ਜ੍ਞਤ੍ਵਾਤ੍| ਧਾਤਾ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਂਯੋਗਧਾਰਣਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਕ੍ਤਾ ਵਦਤ੍ਯਯਮੇਵ, ਏਤੇਨ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪਿ ਵਚਨਾਦਾਨਵਿਹਰਣੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਨਨ੍ਦੇਸ੍ਵਪ੍ਯਯਮੇਵ ਹੇਤੁਃ| ਯਦਿ ਵੇਦਯਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਰੂਪੋਪੇਤਃ ਪਰਮਰ੍ਸਿਭਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਕਾਰਿਣਿ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਦੈਵਸਂਯੋਗਾਦਿਤਿ; ਦੈਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਣੋ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਅਕ੍ਸਯੋਵ੍ਯਯੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋਪਿ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ਗਰ੍ਭਭਾਵੇਨਾਵਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰੋਤਿ||੪||
Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍, ਆਰ੍ਤਵਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀ, ਸਾਮ੍ਯਾਦੁਭਯੋਰ੍ਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ||੫||
View original
तत्र शुक्रबाहुल्यात् पुमान्, आर्तवबाहुल्यात् स्त्री, साम्यादुभयोर्नपुंसकमिति ||५||
Hide commentary
ਕਥਮਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਾਰਣਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਮਾਨ੍’ ਇਤਿ ਕਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਂ? ਯਤ ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯੈਵ ਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- ‘ਆਰ੍ਤਵਂ ਹਿ ਚਤੁਰਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍’- ਇਤਿ, ਨੈਵਂ, ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਾਰ੍ਤਵਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਮਲਰਹਿਤਂ ਗਰ੍ਭਜਨਨਂ ਤਾਵਦੇਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਯੋਰ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਚਾਭਿਪ੍ਰੇਤਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤੁ ਕਦਾਚਿਦਤ੍ਯਨ੍ਤਹਰ੍ਸਵਸ਼ਾਦ੍ਬਹੁ ਸ੍ਰਵਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵੈਮਨਸ੍ਯਾਦਲ੍ਪਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾ ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਯੋਰ੍ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਸਮਤ੍ਵਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ ਪੁਤ੍ਰੀਯਕਰਣਂ ਨਿਰਰ੍ਥਕਂ? ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ ਨੈਵ ਰੂਪਾਦਿਸਙ੍ਗਮਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪੁਤ੍ਰਾਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ,- “ਏਵਂ ਜਾਤਾ ਰੂਪਵਨ੍ਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚਿਰਾਯੁਸਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਣਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਤਾਰਃ ਸਤ੍ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪੁਤ੍ਰਿਣੇ ਹਿਤਾਃ” (ਸ਼ਾ.੨) ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰੀਯਕਰਣਂ ਸਾਰ੍ਥਕਮੇਵ||੫||
Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬
ਤੁਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਤਵਃ; ਅਦਸ੍ਟਾਰ੍ਤਵਾਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ||੬||
View original
ऋतुस्तु द्वादशरात्रं भवति दृष्टार्तवः; अदृष्टार्तवाऽप्यस्तीत्येके भाषन्ते ||६||
Hide commentary
ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਃ ਸਂਯੋਗੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇਪਤ੍ਯਫਲਪ੍ਰਦੋ ਭਵਤਿ ਤਂ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ੍ਟਮਾਰ੍ਤਵਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਸ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਤਵਃ ਕਾਲਃ ਤੁਃ, ਸ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸੋਡਸ਼ਦਿਨੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਆਦ੍ਯਂ ਦਿਨਤ੍ਰਯਮਨ੍ਤਿਮਂ ਚ ਸੋਡਸ਼ਂ ਯੋਨਿਸਙ੍ਕੋਚਦਿਨਂ ਨ ਗਣਨੀਯਮ੍| ਏਕੀਯਮਤਮਾਹ- ਅਦਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ||੬||
Adhikarana ੬ (੭-੮) · Śloka ੮
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪੀਨਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਦਨਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮਮੁਖਦ੍ਵਿਜਾਮ੍ |
ਨਰਕਾਮਾਂ ਪ੍ਰਿਯਕਥਾਂ ਸ੍ਰਸ੍ਤਕੁਕ੍ਸ੍ਯਕ੍ਸਿਮੂਰ੍ਧਜਾਮ੍ ||੭||
ਸ੍ਫੁਰਦ੍ਭੁਜਕੁਚਸ਼੍ਰੋਣਿਨਾਭ੍ਯੂਰੁਜਘਨਸ੍ਫਿਚਾਮ੍ |
ਹਰ੍ਸੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਪਰਾਂ ਚਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਤੁਮਤੀਮਿਤਿ ||੮||
View original
भवन्ति चात्र- पीनप्रसन्नवदनां प्रक्लिन्नात्ममुखद्विजाम् |
नरकामां प्रियकथां स्रस्तकुक्ष्यक्षिमूर्धजाम् ||७||
स्फुरद्भुजकुचश्रोणिनाभ्यूरुजघनस्फिचाम् |
हर्षौत्सुक्यपरां चापि विद्यादृतुमतीमिति ||८||
Hide commentary
ਅਦਸ੍ਟਾਰ੍ਤਵਾਯਾ ਤੁਮਤ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਾਮਾਪਨ੍ਨਾ ਆਤ੍ਮਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯਾਃ; ਆਤ੍ਮਾ ਦੇਹਃ; ਦੇਹਤ੍ਵੇਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਕ੍ਲੇਦਜ੍ਞਾਪਨਾਯ ਮੁਖਸ੍ਯ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ; ਦ੍ਵਿਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਵਿਜਸਮੀਪਵਰ੍ਤਿਨੋ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ, ਦ੍ਵਿਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਹਰ੍ਸੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਰਤੌ ਸਾਤਿਸ਼ਯੋਭਿਲਾਸਃ||੭-੮||
Adhikarana ੭ (੯) · Śloka ੯
ਨਿਯਤਂ ਦਿਵਸੇਤੀਤੇ ਸਙ੍ਕੁਚਤ੍ਯਮ੍ਬੁਜਂ ਯਥਾ |
ਤੌ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਨਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਯੋਨਿਃ ਸਂਵ੍ਰਿਯਤੇ ਤਥਾ ||੯||
View original
नियतं दिवसेऽतीते सङ्कुचत्यम्बुजं यथा |
ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा ||९||
Hide commentary
ਯੋਨਿਸਙ੍ਕੋਚੇਨ ਬੀਜਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਿਯਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਨਿਰ੍ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ, ਸਂਵ੍ਰਿਯਤੇ ਸਙ੍ਕੋਚਂ ਯਾਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਬੀਜਂ ਨ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਛਤਿ ||੯||
Adhikarana ੮ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਮਾਸੇਨੋਪਚਿਤਂ ਕਾਲੇ ਧਮਨੀਭ੍ਯਾਂ ਤਦਾਰ੍ਤਵਮ੍ |
ਈਸਤ੍ਕਸ੍ਣਂ ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਚ ਵਾਯੁਰ੍ਯੋਨਿਮੁਖਂ ਨਯੇਤ੍ ||੧੦||
View original
मासेनोपचितं काले धमनीभ्यां तदार्तवम् |
ईषत्कृष्णं विवर्णं च वायुर्योनिमुखं नयेत् ||१०||
Hide commentary
ਮਾਸੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਾਦੌ ਸਸ੍ਟੇਸ਼੍ਚਾਰ੍ਵਾਕ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਸਾਣਿ ਯਾਵਤ੍||੧੦||
Adhikarana ੯ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਤਦ੍ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਮਸਕ੍ ਪੁਨਃ |
ਜਰਾਪਕ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਃ ਕ੍ਸਯਮ੍ ||੧੧||
View original
तद्वर्षाद्द्वादशात् काले वर्तमानमसृक् पुनः |
जरापक्वशरीराणां याति पञ्चाशतः क्षयम् ||११||
Hide commentary
ਤਮੇਵ ਕਾਲਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਾਰ੍ਤਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਯੋਸਿਤਾਂ ਕਾਲੇ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਂ, ਤਾਸਾਮੇਵ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਜਰਾਪਚੀਯਮਾਨਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ, ‘ਸ਼ਨੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੧||
Adhikarana ੧੦ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਯੁਗ੍ਮੇਸੁ ਤੁ ਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦਿਵਸੇਸ੍ਵਨ੍ਯਥਾਬਲਾ |
ਪੁਸ੍ਪਕਾਲੇ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਪਤ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ||੧੨||
View original
युग्मेषु तु पुमान् प्रोक्तो दिवसेष्वन्यथाऽबला |
पुष्पकाले शुचिस्तस्मादपत्यार्थो स्त्रियं व्रजेत् ||१२||
Hide commentary
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੁਕਾਲੇਪਿ ਸਮਵਿਸਮਦਿਵਸਯੋਃ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਰ੍ਜਨ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੁਗ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਮੇਸੁ ਦਿਵਸੇਸੁ| ਅਨ੍ਯਥੇਤਿ ਵਿਸਮੇਸੁ ਦਿਵਸੇਸੁ| ਸ਼ੁਚਿਃ ਕਾਯਸ਼ੁਚਿਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਮਾਨਾਰ੍ਤਵਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤਿ ਕਿਮਯਂ ਵਿਕਲ੍ਪ ਉਤ ਸਮੁਚ੍ਚਯ ਇਤਿ? ਸਮੁਚ੍ਚਯੋਯਂ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹ- “ਯੁਗ੍ਮੇਸੁ ਤੁ ਦਿਨੇਸ੍ਵਾਸਾਂ ਭਵਤ੍ਯਲ੍ਪਤਰਂ ਰਜਃ| ਸਂਯੋਗਂ ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਾ ਪੁਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ|| ਅਯੁਗ੍ਮੇਸੁ ਦਿਨੇਸ੍ਵਾਸਾਂ ਭਵੇਦ੍ਬਹੁਤਰਂ ਰਜਃ| ਸਂਯੋਗਂ ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਾ ਤੁ ਕਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਤਥਾ ਭੋਜੇਪਿ- “ਅਯੁਗ੍ਮੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਪੁਮਾਨ੍ ਯੁਗ੍ਮੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁ ਨਪੁਂਸਕਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਮਦਾ ਰਜਸੋਧਿਕਾਤ੍|| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਯੋਃ ਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ਤਤੀਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍”- ਇਤਿ||੧੨||
Adhikarana ੧੧ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯੋਗਹੀਤਗਰ੍ਭਾਯਾ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ- ਸ਼੍ਰਮੋ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਪਿਪਾਸਾ ਸਕ੍ਥਿਸਦਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਯੋਰਵਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਚ ਯੋਨੇਃ ||੧੩||
View original
तत्र सद्योगृहीतगर्भाया लिङ्गानि- श्रमो ग्लानिः पिपासा सक्थिसदनं शुक्रशोणितयोरवबन्धः स्फुरणं च योनेः ||१३||
Hide commentary
ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਦ੍ਯੋਗਹੀਤਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯੋਗਹੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰਮਃ ਖੇਦਃ| ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਕ੍ਲਮਃ| ਸਕ੍ਥਿਸਦਨਮੂਰੁਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਅਵਬਨ੍ਧੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਕਮ੍ਪਨਮ੍||੧੩||
Adhikarana ੧੨ (੧੪-੧੫) · Śloka ੧੫
ਸ੍ਤਨਯੋਃ ਕਸ੍ਣਮੁਖਤਾ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯੁਦ੍ਗਮਸ੍ਤਥਾ |
ਅਕ੍ਸਿਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਮੀਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੪||
ਅਕਾਮਤਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯਤਿ ਗਨ੍ਧਾਦੁਦ੍ਵਿਜਤੇ ਸ਼ੁਭਾਤ੍ |
ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਦਨਂ ਚਾਪਿ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੧੫||
View original
स्तनयोः कृष्णमुखता रोमराज्युद्गमस्तथा |
अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः सम्मील्यन्ते विशेषतः ||१४||
अकामतश्छर्दयति गन्धादुद्विजते शुभात् |
प्रसेकः सदनं चापि गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते ||१५||
Hide commentary
ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਂ ਗਹੀਤਗਰ੍ਭਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਤਨਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਥੂਤ੍ਕਰਣਮ੍||੧੪-੧੫||
Adhikarana ੧੩ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਦਾ ਪ੍ਰਭਤਿ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਤਰ੍ਪਣਮਤਿਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਂ ਸ਼ੋਕਂ ਯਾਨਾਰੋਹਣਂ ਭਯਮੁਤ੍ਕੁਟੁਕਾਸਨਂ ਚੈਕਾਨ੍ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਚਾਕਾਲੇ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਂ ਚ ਨ ਸੇਵੇਤ ||੧੬||
ਦੋਸਾਭਿਘਾਤੈਰ੍ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਯੋ ਯੋ ਭਾਗਃ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਤੇ |
ਸ ਸ ਭਾਗਃ ਸ਼ਿਸ਼ੋਸ੍ਤਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯਤੇ ||੧੭||
View original
तदा प्रभृति व्यवायं व्यायाममतितर्पणमतिकर्शनं दिवास्वप्नं रात्रिजागरणं शोकं यानारोहणं भयमुत्कुटुकासनं चैकान्ततः स्नेहादिक्रियां शोणितमोक्षणं चाकाले वेगविधारणं च न सेवेत ||१६||
दोषाभिघातैर्गर्भिण्या यो यो भागः प्रपीड्यते |
स स भागः शिशोस्तस्य गर्भस्थस्य प्रपीड्यते ||१७||
Hide commentary
ਤਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦ ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ- ਕਾਲੇਸ੍ਟਮੇ ਮਾਸਿ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਆਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੇ ਦੇਯੇ||੧੬-੧੭||
Adhikarana ੧੪ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਾਸਿ ਕਲਲਂ ਜਾਯਤੇ; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਮਾਨਿਲੈਰਭਿਪ੍ਰਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਘਨਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ, ਯਦਿ ਪਿਣ੍ਡਃ ਪੁਮਾਨ੍, ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚੇਤ੍ ਪੇਸ਼ੀ, ਨਪੁਂਸਕਂ ਚੇਦਰ੍ਬੁਦਮਿਤਿ; ਤਤੀਯੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਸ਼ਿਰਸਾਂ ਪਞ੍ਚਪਿਣ੍ਡਕਾ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋ ਭਵਤਿ; ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਗਰ੍ਭਹਦਯਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭਾਵਾਚ੍ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਰਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ |
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਮਾਸ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸੁ ਕਰੋਤਿ, ਦ੍ਵਿਹਦਯਾਂ ਚ ਨਾਰੀਂ ਦੌਹਦਿਨੀਮਾਚਕ੍ਸਤੇ |
ਦੌਹਦਵਿਮਾਨਨਾਤ੍ ਕੁਬ੍ਜਂ ਕੁਣਿਂ ਖਞ੍ਜਂ ਜਡਂ ਵਾਮਨਂ ਵਿਕਤਾਕ੍ਸਮਨਕ੍ਸਂ ਵਾ ਨਾਰੀ ਸੁਤਂ ਜਨਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾ ਯਦ੍ਯਦਿਚ੍ਛੇਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯੈ ਦਾਪਯੇਤ੍, ਲਬ੍ਧਦੌਹਦਾ ਹਿ ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤਂ ਚਿਰਾਯੁਸਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਂ ਜਨਯਤਿ ||੧੮||
View original
तत्र प्रथमे मासि कललं जायते; द्वितीये शीतोष्मानिलैरभिप्रपच्यमानानां महाभूतानां सङ्घातो घनः सञ्जायते, यदि पिण्डः पुमान्, स्त्री चेत् पेशी, नपुंसकं चेदर्बुदमिति; तृतीये हस्तपादशिरसां पञ्चपिण्डका निर्वर्तन्तेऽङ्गप्रत्यङ्गविभागश्च सूक्ष्मो भवति; चतुर्थे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्तो भवति, गर्भहृदयप्रव्यक्तिभावाच्चेतनाधातुरभिव्यक्तो भवति, कस्मात्? तत्स्थानत्वात् |
तस्माद्गर्भश्चतुर्थे मास्यभिप्रायमिन्द्रियार्थेषु करोति, द्विहृदयां च नारीं दौहृदिनीमाचक्षते |
दौहृदविमाननात् कुब्जं कुणिं खञ्जं जडं वामनं विकृताक्षमनक्षं वा नारी सुतं जनयति, तस्मात् सा यद्यदिच्छेत्तत्तस्यै दापयेत्, लब्धदौहृदा हि वीर्यवन्तं चिरायुषं च पुत्रं जनयति ||१८||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲਲਂ ਸਿਙ੍ਘਾਣਪ੍ਰਖ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਕਫਾਨਿਲਯੋਰਪ੍ਯੁਸ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਪਰਿਣਾਮਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ,- “ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ” (ਚ.ਚਿ.੧੫)- ਇਤਿ| ਘਨਃ ਕਠਿਨਃ| ਯਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਣ੍ਡੋ ਵਰ੍ਤੁਲਾਕਤਿਃ, ਪੇਸ਼ੀ ਦੀਰ੍ਘਾਕਤਿਃ, ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਵਰ੍ਤੁਲਫਲਾਰ੍ਧਮਿਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ ਭੋਜਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਥਾਕਾਰਂ ਪਠਤਿ| ਯਥਾ- “ਚਤੁਰਸ੍ਰਾ ਭਵੇਤ੍ ਪੇਸ਼ੀ, ਵਤ੍ਤਃ ਪਿਣ੍ਡੋ ਘਨਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਮੁਕੁਲਾਕਾਰਮਰ੍ਬੁਦਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸਤੇ”- ਇਤਿ| ਤਤੀਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਮੂਰ੍ਧੋਰਃਪਸ੍ਠੋਦਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਚਿਬੁਕਨਾਸੌਸ੍ਠਸ਼੍ਰਵਣਾਙ੍ਗੁਲਿਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ| ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਦਯਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ| ਦ੍ਵਿਹਦਯਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹਦਯਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਦ੍ਵਿਹਦਯਾ, ਤਾਮ੍| ਦੌਹਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਣਿਂ ਵਿਕਤਹਸ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕੁਬ੍ਜਾਦਿਸ੍ਵਵਯਵਸਮੁਦਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਜੋ ਦੋਸੋ ਦੌਹਦਵਿਮਾਨਨਜਨਿਤੋ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੂਹ੍ਯਃ||੧੮||
Adhikarana ੧੫ (੧੯-੨੧) · Śloka ੨੧
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ੍ਤੁ ਯਾਨ੍ ਯਾਨ੍ ਸਾ ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਗਰ੍ਭਾਬਾਧਭਯਾਤ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਿਸਗਾਹਤ੍ਯ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੧੯||
ਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਦੌਹਦਾ ਪੁਤ੍ਰਂ ਜਨਯੇਤ ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਅਲਬ੍ਧਦੌਹਦਾ ਗਰ੍ਭੇ ਲਭੇਤਾਤ੍ਮਨਿ ਵਾ ਭਯਮ੍ ||੨੦||
ਯੇਸੁ ਯੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸੁ ਦੌਹਦੇ ਵੈ ਵਿਮਾਨਨਾ |
ਪ੍ਰਜਾਯੇਤ ਸੁਤਸ੍ਯਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ||੨੧||
View original
भवन्ति चात्र- इन्द्रियार्थांस्तु यान् यान् सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी गर्भाबाधभयात्तांस्तान् भिषगाहृत्य दापयेत् ||१९||
सा प्राप्तदौहृदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् |
अलब्धदौहृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम् ||२०||
येषु येष्विन्द्रियार्थेषु दौहृदे वै विमानना |
प्रजायेत सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेन्द्रिये ||२१||
Hide commentary
ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਪਦ੍ਯੈਰਾਹ- ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਮਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲਬ੍ਧਦੌਰ੍ਹਦਾ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਭਿਲਸਿਤਪਦਾਰ੍ਥਾ, ਗਰ੍ਭੇ ਗਰ੍ਭਵਿਸਯੇ, ਭਯਂ ਲਭੇਤ; ਆਤ੍ਮਨਿ ਵਾ ਆਤ੍ਮਵਿਸਯੇ ਵਾ ਭਯਂ ਲਭੇਤ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਯੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯੇਸੁ ਯੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸੁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ, ਦੌਰ੍ਹਦੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯਾਂ, ਵਿਮਾਨਨਾ ਖਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹਕੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ, ਸੁਤਸ੍ਯਾਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ||੧੯-੨੧||
Adhikarana ੧੬ (੨੨-੨੮) · Śloka ੨੮
ਰਾਜਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਯਸ੍ਯਾ ਦੌਰ੍ਹਦਂ ਜਾਯਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ |
ਅਰ੍ਥਵਨ੍ਤਂ ਮਹਾਭਾਗਂ ਕੁਮਾਰਂ ਸਾ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ||੨੨||
ਦੁਕੂਲਪਟ੍ਟਕੌਸ਼ੇਯਭੂਸਣਾਦਿਸੁ ਦੌਹਦਾਤ੍ |
ਅਲਙ੍ਕਾਰੈਸਿਣਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਲਲਿਤਂ ਸਾ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ||੨੩||
ਆਸ਼੍ਰਮੇ ਸਂਯਤਾਤ੍ਮਾਨਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ |
ਦੇਵਤਾਪ੍ਰਤਿਮਾਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਪਾਰ੍ਸਦੋਪਮਮ੍ |
ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਵ੍ਯਾਲਜਾਤੀਨਾਂ ਹਿਂਸਾਸ਼ੀਲਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ||੨੪||
ਗੋਧਾਮਾਂਸਾਸ਼ਨੇ ਪੁਤ੍ਰਂ ਸੁਸੁਪ੍ਸੁਂ ਧਾਰਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ |
ਗਵਾਂ ਮਾਂਸੇ ਤੁ ਬਲਿਨਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਂ ਤਥਾ ||੨੫||
ਮਾਹਿਸੇ ਦੌਰ੍ਹਦਾਚ੍ਛੂਰਂ ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸਂ ਲੋਮਸਂਯੁਤਮ੍ |
ਵਰਾਹਮਾਂਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਲੁਂ ਸ਼ੂਰਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਸੁਤਮ੍ ||੨੬||
ਮਾਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਜਙ੍ਘਾਲਂ ਸਦਾ ਵਨਚਰਂ ਸੁਤਮ੍ |
ਸਮਰਾਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਨਸਂ ਨਿਤ੍ਯਭੀਤਂ ਚ ਤੈਤ੍ਤਿਰਾਤ੍ ||੨੭||
ਅਤੋਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਯਾ ਨਾਰੀ ਸਮਭਿਧ੍ਯਾਤਿ ਦੌਰ੍ਹਦਮ੍ |
ਸ਼ਰੀਰਾਚਾਰਸ਼ੀਲੈਃ ਸਾ ਸਮਾਨਂ ਜਨਯਿਸ੍ਯਤਿ ||੨੮||
View original
राजसन्दर्शने यस्या दौर्हृदं जायते स्त्रियाः |
अर्थवन्तं महाभागं कुमारं सा प्रसूयते ||२२||
दुकूलपट्टकौशेयभूषणादिषु दौहृदात् |
अलङ्कारैषिणं पुत्रं ललितं सा प्रसूयते ||२३||
आश्रमे संयतात्मानं धर्मशीलं प्रसूयते |
देवताप्रतिमायां तु प्रसूते पार्षदोपमम् |
दर्शने व्यालजातीनां हिंसाशीलं प्रसूयते ||२४||
गोधामांसाशने पुत्रं सुषुप्सुं धारणात्मकम् |
गवां मांसे तु बलिनं सर्वक्लेशसहं तथा ||२५||
माहिषे दौर्हृदाच्छूरं रक्ताक्षं लोमसंयुतम् |
वराहमांसात् स्वप्नालुं शूरं सञ्जनयेत् सुतम् ||२६||
मार्गाद्विक्रान्तजङ्घालं सदा वनचरं सुतम् |
सृमराद्विग्नमनसं नित्यभीतं च तैत्तिरात् ||२७||
अतोऽनुक्तेषु या नारी समभिध्याति दौर्हृदम् |
शरीराचारशीलैः सा समानं जनयिष्यति ||२८||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਦੌਰ੍ਹਦਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਮਪਤ੍ਯਾਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਸੂਚਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਾਜਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਭਾਗਂ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਵਨ੍ਤਮ੍| ਦੁਕੂਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਕੂਲਪਟ੍ਟਃ ਪਟ੍ਟਵਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਕੌਸ਼ੇਯਂ ਤ੍ਰਸਰਤਨ੍ਤੁਜਾਤਮ੍ | ਭੂਸਣਾਨਿ ਮੁਕ੍ਤਾਹਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਲਲਿਤਂ ਸ਼ਙ੍ਗਾਰਚੇਸ੍ਟਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ‘ਦੁਕੂਲੇ ਪਟ੍ਟਕੌਸ਼ੇਯੇ ਭੂਸਣਾਦਿਸੁ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਦੁਕੂਲਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਪਟ੍ਟਂ ਪਟ੍ਟਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਆਸ਼੍ਰਮੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯਾ ਆਸ਼੍ਰਮੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭਵੇਤ੍ ਸਾ ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਜਨਯੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਸਂਯਤਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਦੇਵਤਾਪ੍ਰਤਿਮਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰ੍ਸਦੋਪਮਮਿਤਿ ਪਾਰ੍ਸਦੇਸੁ ਸਭਾਪੁਰੁਸੇਸੂਪਮਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ ਤਮ੍| ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਲਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯੋ ਹਿਂਸ੍ਰਾਃ ਪਸ਼ਵਃ| ਗੋਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਸੁਪ੍ਸੁਂ ਸ੍ਵਪ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੁਮ੍| ਧਾਰਣਾਤ੍ਮਕਂ ਹਦਯਗਹੀਤਵਸ੍ਤੂਨਾਮਮੋਚਕਮ੍| ਵਰਾਹਮਾਂਸਾਦਿਤਿ ‘ਅਭਿਲਸਿਤਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਾਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਾਰ੍ਗਾਤ੍ ਮਗਮਾਂਸਾਤ੍| ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮੁਦ੍ਯੋਗਿਨਂ, ਜਙ੍ਘਾਲਂ ਵੇਗਵਨ੍ਤਮ੍| ਸਮਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਮਰੋ ਮਹਾਸ਼ੂਕਰਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਕਾਰਸ਼੍ਚਮਰਾਨੂਕਃ| ‘ਨਿਤ੍ਯਭੀਤਂ ਚ ਤੈਤ੍ਤਿਰਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੀਲਂ ਚ ਤੈਤ੍ਤਿਰਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ, ਸ਼ੀਲਂ ਸ਼ੀਲਵਨ੍ਤਮ੍| ਅਨੁਕ੍ਤਦੌਰ੍ਹਦਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕਮਾਹ- ਅਤੋਨੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਦਸ਼ੇਸੁ ਦੌਰ੍ਹਦਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਸਮਭਿਧ੍ਯਾਤਿ ਚੇਤਸਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਸਮਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੨-੨੮||
Adhikarana ੧੭ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਕਰ੍ਮਣਾ ਚੋਦਿਤਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਪੁਨਰ੍ਭਵੇਤ੍ |
ਯਥਾ ਤਥਾ ਦੈਵਯੋਗਾਦ੍ਦੌਰ੍ਹਦਂ ਜਨਯੇਦ੍ਧਦਿ ||੨੯||
View original
कर्मणा चोदितं जन्तोर्भवितव्यं पुनर्भवेत् |
यथा तथा दैवयोगाद्दौर्हृदं जनयेद्धृदि ||२९||
Hide commentary
ਕਰ੍ਮਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੈਵਯੋਗਾਦ੍ਦੌਰ੍ਹਦਂ ਹਦਿ ਤਥਾ ਜਨਯੇਤ੍, ਯਥਾ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਤੋਃ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚੋਦਿਤਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤਂ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਭਵੇਤ੍||੨੯||
Adhikarana ੧੮ (੩੦) · Śloka ੩੦
ਪਞ੍ਚਮੇ ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਤਰਂ ਭਵਤਿ, ਸਸ੍ਠੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਸਪ੍ਤਮੇ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਤਰਃ; ਅਸ੍ਟਮੇਸ੍ਥਿਰੀਭਵਤ੍ਯੋਜਃ , ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਸ਼੍ਚੇਨ੍ਨ ਜੀਵੇਨ੍ਨਿਰੋਜਸ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨੈਰਤਭਾਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ , ਤਤੋ ਬਲਿਂ ਮਾਂਸੌਦਨਮਸ੍ਮੈ ਦਾਪਯੇਤ੍; ਨਵਮਦਸ਼ਮੈਕਾਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਮਿਞ੍ਜਾਯਤੇ, ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਿਕਾਰੀ ਭਵਤਿ ||੩੦||
View original
पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति, षष्ठे बुद्धिः, सप्तमे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्ततरः; अष्टमेऽस्थिरीभवत्योजः , तत्र जातश्चेन्न जीवेन्निरोजस्त्वान्नैरृतभागत्वाच्च , ततो बलिं मांसौदनमस्मै दापयेत्; नवमदशमैकादशद्वादशानामन्यतमस्मिञ्जायते, अतोऽन्यथा विकारी भवति ||३०||
Hide commentary
ਪਞ੍ਚਮੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਤਰਂ ਜਾਗਰ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਟਮੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਓਜੋਸ਼ੇਸਧਾਤੁਧਾਮ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਨੈਤਭਾਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਕ੍ਸਸਾਮਂਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍, “ਨੈਤਾਯ ਭਾਗਸ਼੍ਚ ਬਾਲੇਸੁ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਦਤ੍ਤ” ਇਤਿ ਕੁਮਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਸ੍ਟਮੇ ਮਾਸ੍ਯਸ੍ਮੈ ਨੈਤਾਯ ਬਲਿਂ ਦਾਪਯੇਤ੍||੩੦||
Adhikarana ੧੯ (੩੧-੩੨) · Śloka ੩੨
ਮਾਤੁਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਰਸਵਹਾਯਾਂ ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਭਨਾਭਿਨਾਡੀਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾ, ਸਾਸ੍ਯ ਮਾਤੁਰਾਹਾਰਰਸਵੀਰ੍ਯਮਭਿਵਹਤਿ |
ਤੇਨੋਪਸ੍ਨੇਹੇਨਾਸ੍ਯਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ |
ਅਸਞ੍ਜਾਤਾਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਵਿਭਾਗਮਾਨਿਸੇਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਨੁਸਾਰਿਣੀਨਾਂ ਰਸਵਹਾਨਾਂ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਨਾਂ ਧਮਨੀਨਾਮੁਪਸ੍ਨੇਹੋ ਜੀਵਯਤਿ ||੩੧||
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਖਲੁ ਸਮ੍ਭਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ ਸ਼ੌਨਕਃ, ਸ਼ਿਰੋਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ; ਹਦਯਮਿਤਿ ਕਤਵੀਰ੍ਯੋ, ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਾਭਿਰਿਤਿ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਃ, ਤਤੋ ਹਿ ਵਰ੍ਧਤੇ ਦੇਹੋ ਦੇਹਿਨਃ; ਪਾਣਿਪਾਦਮਿਤਿ ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯਃ, ਤਨ੍ਮੂਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਯਾ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ; ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਮਿਤਿ ਸੁਭੂਤਿਰ੍ਗੌਤਮਃ, ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਸਮ੍ਭਵਸ੍ਯ |
ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ, ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਂਸ਼ਾਙ੍ਕੁਰਵਚ੍ਚੂਤਫਲਵਚ੍ਚ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਚੂਤਫਲੇ ਪਰਿਪਕ੍ਵੇ ਕੇਸ਼ਰਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਨਃ ਪਥਕ੍ ਪਥਗ੍ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਰੁਣੇ ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਸਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਕੇਸ਼ਰਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਕਰੋਤਿ; ਏਤੇਨੈਵ ਵਂਸ਼ਾਙ੍ਕੁਰੋਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ |
ਏਵਂ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਤਾਰੁਣ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇਸੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਨੁਪਲਬ੍ਧਿਃ, ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩੨||
View original
मातुस्तु खलु रसवहायां नाड्यां गर्भनाभिनाडीप्रतिबद्धा, साऽस्य मातुराहाररसवीर्यमभिवहति |
तेनोपस्नेहेनास्याभिवृद्धिर्भवति |
असञ्जाताङ्गप्रत्यङ्गप्रविभागमानिषेकात् प्रभृति सर्वशरीरावयवानुसारिणीनां रसवहानां तिर्यग्गतानां धमनीनामुपस्नेहो जीवयति ||३१||
गर्भस्य खलु सम्भवतः पूर्वं शिरः सम्भवतीत्याह शौनकः, शिरोमूलत्वात् प्रधानेन्द्रियाणां ; हृदयमिति कृतवीर्यो, बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात्; नाभिरिति पाराशर्यः, ततो हि वर्धते देहो देहिनः; पाणिपादमिति मार्कण्डेयः, तन्मूलत्वाच्चेष्टाया गर्भस्य; मध्यशरीरमिति सुभूतिर्गौतमः, तन्निबद्धत्वात् सर्वगात्रसम्भवस्य |
तत्तु न सम्यक्, सर्वाण्यङ्गप्रत्यङ्गानि युगपत् सम्भवन्तीत्याह धन्वन्तरिः, गर्भस्य सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते वंशाङ्कुरवच्चूतफलवच्च; तद्यथा- चूतफले परिपक्वे केशरमांसास्थिमज्जानः पृथक् पृथग्दृश्यन्ते कालप्रकर्षात्, तान्येव तरुणे नोपलभ्यन्ते सूक्ष्मत्वात्; तेषां सूक्ष्माणां केशरादीनां कालः प्रव्यक्ततां करोति; एतेनैव वंशाङ्कुरोऽपि व्याख्यातः |
एवं गर्भस्य तारुण्ये सर्वेष्वङ्गप्रत्यङ्गेषु सत्स्वपि सौक्ष्म्यादनुपलब्धिः, तान्येव कालप्रकर्षात् प्रव्यक्तानि भवन्ति ||३२||
Hide commentary
ਨਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਨੇ ਹੇਤੁਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਾਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਤੁਰ੍ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਰਸਵਹਾਯਾਂ ਨਾਡ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਭਨਾਭਿਨਾਡੀ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾ ਸਾਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਮਾਤਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਰਸਵੀਰ੍ਯਮਭਿਵਹਤਿ ਪ੍ਰਾਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨ੍ਵਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵੇ ਗਰ੍ਭਨਾਭਿਨਾਡੀ ਮਾਤੁਰਾਹਾਰਰਸਵੀਰ੍ਯਮਭਿਵਹਤਿ, ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਥਂ ਗਰ੍ਭਪੁਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਸਞ੍ਜਾਤਾਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਿਸੇਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤੀਤਿ ਆ ਸਮਨ੍ਤਤੋ ਭਾਵੇਨ ਨਿਸੇਚਨਮਾਨਿਸੇਕੋ ਯੋਨੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਚਨਂ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਂ ਮਰ੍ਯਾਦੀਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਧਮਨੀਨਾਮੁਪਸ੍ਨੇਹੋ ਜੀਵਯਤਿ; ਯਥਾ- ਪੂਰ੍ਣਸਰਃਸਲਿਲੋਪਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੀਰਜਾਤਤਰੁਕਦਮ੍ਬਕਂ ਜੀਵਯਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ- “ਗਰ੍ਭੋ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਸਰਕ੍ਤਵਹਾਨਿ ਵੈ| ਰਕ੍ਤਾਜ੍ਜਰਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ਨਾਡੀ ਚੈਵ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾ|| ਸਾ ਨਾਡੀ ਗਰ੍ਭਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਯਾ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਦਸ਼੍ਨਾਤਿ ਮਾਤਾਸ੍ਯ ਭੋਜਨਂ ਹਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍|| ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਾਦ੍ਰਸੀਭੂਤਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਤ੍ਰੇਧਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਭਾਗਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਸ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਭਾਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ|| ਗਰ੍ਭਃ ਪੁਸ੍ਯਤਿ ਭਾਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਗਰ੍ਭਂ ਕੁਲ੍ਯੇਵ ਕੇਦਾਰਂ ਨਾਡੀ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਤਰ੍ਪਿਤਾ-” ਇਤਿ||੩੧-੩੨||
Adhikarana ੨੦ (੩੩) · Śloka ੩੩
ਤਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਪਿਤਜਮਾਤਜਰਸਜਾਤ੍ਮਜਸਤ੍ਤ੍ਵਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ |
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਾਸ੍ਥਿਨਖਦਨ੍ਤਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਰੇਤਃਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸ੍ਥਿਰਾਣਿ ਪਿਤਜਾਨਿ, ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਮੇਦੋਮਜ੍ਜਹਨ੍ਨਾਭਿਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਗੁਦਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਮਦੂਨਿ ਮਾਤਜਾਨਿ, ਸ਼ਰੀਰੋਪਚਯੋ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਰਸਜਾਨਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਯੁਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਕਂ ਚਾਤ੍ਮਜਾਨਿ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ, ਵੀਰ੍ਯਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਬਲਵਰ੍ਣੌ ਮੇਧਾ ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਾਨਿ ||੩੩||
View original
तत्र गर्भस्य पितृजमातृजरसजात्मजसत्त्वजसात्म्यजानि शरीरलक्षणानि व्याख्यास्यामः |
गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्तसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृजानि, मांसशोणितमेदोमज्जहृन्नाभियकृत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मृदूनि मातृजानि, शरीरोपचयो बलं वर्णः स्थितिर्हानिश्च रसजानि, इन्द्रियाणि ज्ञानं विज्ञानमायुः सुखदुःखादिकं चात्मजानि, सत्त्वजान्युत्तरत्र वक्ष्यामः, वीर्यमारोग्यं बलवर्णौ मेधा च सात्म्यजानि ||३३||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਕਰ੍ਮਣਿ ਲ੍ਯੁਟ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ, ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣੀਯਾਨਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਨਿ ਪਿਤਪ੍ਰਭਤਿਭ੍ਯਃ ਕਾਰਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਗਰ੍ਭਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮਜਾਨੀਤਿ ਆਤ੍ਮਸਨ੍ਨਿਧਾਨਜਾਤਾਨਿ , ਨ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਜਾਤਾਨਿ, ਆਤ੍ਮਨੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਜਨਕਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ; ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵੇ ਚ ਮੋਕ੍ਸਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵੇ ਭਾਵਸ੍ਯਾਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨਾਨਾਯੋਨਿਜਨ੍ਮਾਦਿਕਂ ਚ| ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਕਰਣੇ||੩੩||
Adhikarana ੨੧ (੩੪) · Śloka ੩੪
ਤਤ੍ਰ ਯਸ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਸ੍ਤਨੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਯੋਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਵਤਿ ਦਕ੍ਸਿਣਕੁਕ੍ਸਿਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਸਕ੍ਥ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਤਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪੁਨ੍ਨਾਮਧੇਯੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਦੌਰ੍ਹਦਮਭਿਧ੍ਯਾਯਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਸੁ ਚੋਪਲਭਤੇ ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਕੁਮੁਦਾਮ੍ਰਾਤਕਾਦੀਨਿ ਪੁਨ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮੁਖਵਰ੍ਣਾ ਚ ਭਵਤਿ ਤਾਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਮਿਯਂ ਜਨਯਿਸ੍ਯਤੀਤਿ, ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਕਨ੍ਯਾਂ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਦ੍ਵਯਮਵਨਤਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਤਮੁਦਰਂ ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਤਸ੍ਯਾ ਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਯਸ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਮ੍ਨਂ ਦ੍ਰੋਣੀਭੂਤਮੁਦਰਂ ਸਾ ਯੁਗ੍ਮਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤ ਇਤਿ ||੩੪||
View original
तत्र यस्या दक्षिणे स्तने प्राक् पयोदर्शनं भवति दक्षिणकुक्षिमहत्त्वं च पूर्वं च दक्षिणं सक्थ्युत्कर्षति बाहुल्याच्च पुन्नामधेयेषु द्रव्येषु दौर्हृदमभिध्यायति स्वप्नेषु चोपलभते पद्मोत्पलकुमुदाम्रातकादीनि पुन्नामान्येव प्रसन्नमुखवर्णा च भवति तां ब्रूयात् पुत्रमियं जनयिष्यतीति, तद्विपर्यये कन्यां, यस्याः पार्श्वद्वयमवनतं पुरस्तान्निर्गतमुदरं प्रागभिहितं च लक्षणं च तस्या नपुंसकमिति विद्यात्, यस्या मध्ये निम्नं द्रोणीभूतमुदरं सा युग्मं प्रसूयत इति ||३४||
Hide commentary
ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਨ੍ਨਪੁਂਸਕਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮੁਖਵਰ੍ਣਾ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਮਰਾਜਿਤ੍ਵਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ| ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਰੁਸਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਚ ਭਵਤਿ| ਯਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰੋਣੀਭੂਤਂ ਦ੍ਰੋਣੀਸਦਸ਼ਂ, ਦ੍ਰੋਣੀ ਜਲਕ੍ਸੇਪਣੀ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਰੋਮਰਾਜੀ ਭਵੇਨ੍ਨਿਮ੍ਨਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਸੂਯਤੇ ਯਮੌ”- ਇਤਿ||੩੪||
Adhikarana ੨੨ (੩੫) · Śloka ੩੫
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਦੇਵਤਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਪਰਾਃ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਹਿਤੇ ਰਤਾਃ |
ਮਹਾਗੁਣਾਨ੍ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਨ੍ ||੩੫||
View original
भवन्ति चात्र- देवताब्राह्मणपराः शौचाचारहिते रताः |
महागुणान् प्रसूयन्ते विपरीतास्तु निर्गुणान् ||३५||
Hide commentary
ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਗੁਣਵਦ੍ਗਰ੍ਭਪ੍ਰਸਵਜ੍ਞਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੇਵਤੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੫||
Adhikarana ੨੩ (੩੬) · Śloka ੩੬
ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ |
ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਗੁਣਾਃ |
ਤੇ ਤੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ ||੩੬||
View original
अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते |
अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तौ ये भवन्ति गुणागुणाः |
ते ते गर्भस्य विज्ञेया धर्माधर्मनिमित्तजाः ||३६||
Hide commentary
‘ਸ੍ਵਭਾਵਮੀਸ਼੍ਵਰਂ’ (ਸ਼ਾ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸੂਚਿਤਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਸ਼੍ਲੋਕਾਭਿਹਿਤਗੁਣਾਗੁਣੋਪਪਤ੍ਤਿਂ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਹੇਤੁਤਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੬||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੩
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भावक्रान्तिशारीरं नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
Hide commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||