Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో విసర్పనాడీస్తనరోగనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
త్వఙ్మాంసశోణితగతాః కుపితాస్తు దోషాః సర్వాంగసారిణమిహాస్థితమాత్మలింగం | కుర్వంతి విస్తృతమనున్నతమాశు శోఫం తం సర్వతో విసరణాచ్చ విసర్పమాహుః ||3||
त्वङ्मांसशोणितगताः कुपितास्तु दोषाः सर्वाङ्गसारिणमिहास्थितमात्मलिङ्गम् | कुर्वन्ति विस्तृतमनुन्नतमाशु शोफं तं सर्वतो विसरणाच्च विसर्पमाहुः ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సంప్రాప్తిహేతుస్వరూపనిరుక్తీరాహ- త్వఙ్మాంసేత్యాది| త్వఙ్మాంసశోణితగతాః కుపితా దోషాః శోఫం కుర్వంతీతి సంబంధః| కింభూతం శోఫం? సర్వాంగసారిణం| ఇహ అస్మిఞ్ శాస్త్రే, తం విసర్పమాహురితి సంబంధః| పునరపి కింభూతం? అస్థితం అనవస్థితం, దేశాద్దేశాంతరగమనాత్; అన్యే తు ఆస్థితం ప్రాప్తం; కిం తత్? ఆత్మలింగం; ఏతేన వాతాదిశోథలింగం ప్రాప్తమిత్యర్థః; అన్యే తు ఇహాస్థితం క్వచిదేవావయవే స్థితమితి వ్యాఖ్యానయంతి| విస్తృతం విస్తీర్ణం| అనున్నతం తనుత్వాచ్ఛోఫస్య | విసరణాచ్చేతి చకారాత్ నానాప్రకారం విసర్పతీతి సముచ్చీయతే| త్వఙ్మాంసశోణితగతా ఇతి సంప్రాప్తిః| కుపితా దోషా ఇతి హేతుః| సర్వాంగసారిణమిత్యాది స్వరూపం| సర్వతో విసరణాచ్చేతి నిరుక్తిః||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
వాతాత్మకోఽసితమృదుః పరుషోఽంగమర్దసంభేదతోదపవనజ్వరలింగయుక్తః | గండైర్యదా తు విషమైరతిదూషితత్వాద్యుక్తః స ఏవ కథితః ఖలు వర్జనీయః ||4||
वातात्मकोऽसितमृदुः परुषोऽङ्गमर्दसम्भेदतोदपवनज्वरलिङ्गयुक्तः | गण्डैर्यदा तु विषमैरतिदूषितत्वाद्युक्तः स एव कथितः खलु वर्जनीयः ||४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం దోషభేదేన విశిష్టం లక్షణాం దర్శయన్నాహ- వాతాత్మక ఇత్యాది| అసితః కృష్ణః| అంగమర్దో వేదనావిశేషః| ఇదం శుద్ధవాతవిసర్పలక్షణముక్తం| గండైరిత్యాది| గండైరగ్నిదగ్ధసదృశైః స్ఫోటైర్యుక్త ఇతి సంబంధః| అతిదూషితత్వాత్ కాభ్యాం? వాతపిత్తాభ్యాం| ఇదం పిత్తానుగతవాతవిసర్పలక్షణముక్తం| అపరే తు సకలేనాపి శ్లోకేన శుద్ధవాతవిసర్పలక్షణమాహుః, తన్మతేఽతిదూషితత్వాద్ వాతేనైవేతి బోద్ధవ్యం||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
పిత్తాత్మకో ద్రుతగతిర్జ్వరదాహపాకస్ఫోటప్రభేదబహులః క్షతజప్రకాశః | దోషప్రవృద్ధిహతమాంససిరో యదా స్యాత్ స్రోతోజకర్దమనిభో న తదా స సిధ్యేత్ ||5||
पित्तात्मको द्रुतगतिर्ज्वरदाहपाकस्फोटप्रभेदबहुलः क्षतजप्रकाशः | दोषप्रवृद्धिहतमांससिरो यदा स्यात् स्रोतोजकर्दमनिभो न तदा स सिध्येत् ||५||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాత్మక ఇత్యాది| జ్వరాదిభిః ప్రభేదాంతైర్బహులశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| క్షతజప్రకాశ ఇతి రక్తమివ యః ప్రకాశత ఇత్యర్థః| పూర్వార్ధేన కేవలపిత్తారబ్ధో విసర్ప ఉక్తః| దోషప్రవృద్ధీత్యాది దోషప్రవృద్ధ్యా పిత్తకఫవృద్ధ్యా హతం మాంసం సిరాశ్చ యస్మిన్ స తథా| స్రోతోజకర్దమనిభ ఇతి అంజనసదృశకర్దమద్రవ్యతుల్యః| అనేనోత్తరార్ధేన కఫపైత్తికో విసర్ప ఉక్తః||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
శ్లేష్మాత్మకః సరతి మందమశీఘ్రపాకః స్నిగ్ధః సితశ్వయథురల్పరుగుగ్రకండుః |6|
श्लेष्मात्मकः सरति मन्दमशीघ्रपाकः स्निग्धः सितश्वयथुरल्परुगुग्रकण्डुः |६|
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మాత్మక ఇత్యాది| సరతి విసర్పతి| కఫవాతాభ్యాం గ్రంథివిసర్పః, సః అసాధ్య ఏవ| స పురస్తాదేవ గ్రంథినిర్దేశ (?) ఇతి నాత్ర నిర్దిష్టః; అత్రైవ ‘వాతకఫవిసర్పలింగేన నిర్దిష్టేనావరుధ్యతే’ ఇత్యన్యే|6|-
Adhikarana ౬ (౬) · Śloka ౬
సర్వాత్మకస్త్రివిధవర్ణరుజోఽవగాఢః పక్వో న సిధ్యతి చ మాంససిరాప్రశాతాత్ ||6||
सर्वात्मकस्त्रिविधवर्णरुजोऽवगाढः पक्वो न सिध्यति च मांससिराप्रशातात् ||६||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికం దర్శయన్నాహ- సర్వాత్మక ఇత్యాది| త్రివిధవర్ణరుజ ఇతి ప్రత్యేకం వాతాదిదోషనిర్దిష్టకృష్ణపీతసితాదివర్ణః, వాతాదిదోషజనితవిసర్పనిర్దిష్టతోదదాహకండ్వాదివేదనశ్చ| అవగాఢోఽభ్యంతరమూలః| ప్రశాతః శటనం; మాంససిరాప్రశాతాత్ పరతో న సిధ్యతి, మాంససిరాప్రశాతాత్ పూర్వం కృచ్ఛ్రతః సిధ్యతి||6||
Adhikarana ౭ (౭) · Śloka ౭
సద్యఃక్షతవ్రణముపేత్య నరస్య పిత్తం రక్తం చ దోషబహులస్య కరోతి శోఫం | శ్యావం సలోహితమతిజ్వరదాహపాకం స్ఫోటైః కులత్థసదృశైరసితైశ్చ కీర్ణం ||7||
सद्यःक्षतव्रणमुपेत्य नरस्य पित्तं रक्तं च दोषबहुलस्य करोति शोफम् | श्यावं सलोहितमतिज्वरदाहपाकं स्फोटैः कुलत्थसदृशैरसितैश्च कीर्णम् ||७||
🔊 Audio coming soon
సద్య ఇత్యాది| దోషబహులస్య పిత్తం రక్తం చ శోఫం కరోతీతి సంబంధః| కిం కృత్వా? సద్యఃక్షతవ్రణముపేత్య ప్రాప్య| కింభూతం శోఫం? శ్యావమిత్యాదివిశేషణవిశిష్టం| దోషబహులస్యేతి కుష్ఠవాతరక్తదిపూర్వరూపాదిదోషదూషితధాతోః, తదుక్తం తయోః పూర్వరూపే ‘క్షతవిసర్పణం’ (ని. 5) ఇతి; అన్యే తు త్రిదోషబహులస్యేత్యర్థమాహుః| కీర్ణం వ్యాప్తం||7||
Adhikarana ౮ (౮) · Śloka ౮
సిధ్యంతి వాతకఫపిత్తకృతా విసర్పాః సర్వాత్మకః క్షతకృతశ్చ న సిద్ధిమేతి | పైత్తానిలావపి చ దర్శితపూర్వలింగౌ సర్వే చ మర్మసు భవంతి హి కృచ్ఛ్రసాధ్యాః ||8||
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति | पैत्तानिलावपि च दर्शितपूर्वलिङ्गौ सर्वे च मर्मसु भवन्ति हि कृच्छ्रसाध्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సాధ్యాసాధ్యాత్వమాహ- సిధ్యంతీత్యాది| న సిద్ధిమేతి న సాధ్యతాం యాతి| దర్శితపూర్వలింగా ఇతి గండయుక్తో వాతవిసర్పః, స్రోతోజకర్దమనిభః పిత్తవిసర్ప ఇతి| అన్యే తు ‘పిత్తాత్మకోఽంజనవపుశ్చ తథా న సిధ్యేత్’ ఇతి పఠంతి, చకారేణ గండైర్యదాఽతివిషమైరిత్యేవంవిశిష్టో వాతికోఽప్యసాధ్య ఇతి సముచ్చీయత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| గండైర్యదా తు విషమైరిత్యాదినా వాతజస్య, స్రోతోజకర్దమనిభైరిత్యాదినా| పిత్తజస్యాసాధ్యత్వముక్తం యత్ పునరుచ్యతే తత్ క్షతజస్యాసాధ్యతాప్రసంగేన, ప్రసంగోక్తం చ న పౌనరుక్త్యమర్హతి||8||
Adhikarana ౯ (౯) · Śloka ౧౦
శోఫం న పక్వమితి పక్వముపేక్షతే యో యో వా వ్రణం ప్రచురపూయమసాధువృత్తః | అభ్యంతరం ప్రవిశతి ప్రవిదార్య తస్య స్థానాని పూర్వవిహితాని తతః స పూయః ||9|| తస్యాతిమాత్రగమనాద్గతిరిత్యతశ్చ నాడీవ యద్వహతి తేన మతా తు నాడీ |10|
शोफं न पक्वमिति पक्वमुपेक्षते यो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः | अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः ||९|| तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरित्यतश्च नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी |१०|
🔊 Audio coming soon
నాడీం నిర్దిశన్నాహ- శోఫమిత్యాది| వ్రణమిత్యత్రోపేక్షత ఇతి సంబంధః| అసాధువృత్తః అహితాహారాచారః| స్థానాని త్వగాదీని వ్రణవాస్తుశబ్దాభిహితాని| తస్య పూయస్య| అతశ్చేతి చకారో నాడీనిరుక్తిపక్షాంతరసముచ్చయే| తామేవ నాడీనిరుక్తిమాహ- నాడీవ యద్వహతి తేన మతా తు నాడీ; యేన హేతునా నాడీవత్ ప్రణాలీవద్వహతి యాతి తేన హేతునా నాడీ మతేత్యర్థః| శోఫం న పక్వమిత్యాది హేతుః, అభ్యంతరమిత్యాది సంప్రాప్తిః, నాడీవేత్యాది నిరుక్తిః||9||
Adhikarana ౧౦ (౧౦) · Śloka ౧౦
దోషైస్త్రిభిర్భవతి సా పృథగేకశశ్చ సమ్మూర్చ్ఛితైరపి చ శల్యనిమిత్తతోఽన్యా ||10||
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ||१०||
🔊 Audio coming soon
సంఖ్యాం నియమయన్నాహ- దోషైరిత్యాది| దోషైఃపృథగితి తిస్రః, ఏకశశ్చ సన్నిపతితైరన్యా, అపరాశ్చ తిస్రః| సమ్మూర్చ్ఛితైరపి చ ద్విదోషసంయోగోత్థాః; అన్యథా అపిచకారౌ నిరర్థకౌ స్యాతాం| సమ్మూర్చ్ఛితైర్మిశ్రీభూతైరిత్యర్థః| శల్యనిమిత్తతోఽన్యా అభిఘాతజాఽపరేత్యర్థః| గయీ తు త్రిభిర్దోషైః పృథక్ తిస్రః, ఏకశశ్చ సమ్మూర్చ్ఛితైరన్యా సాన్నిపాతికీ, శల్యనిమిత్తా చ పంచమీతి పంచైవ నాడ్య ఇతి వ్యాఖ్యానయతి||10||
Adhikarana ౧౧ (౧౧) · Śloka ౧౧
తత్రానిలాత్ పరుషసూక్ష్మముఖీ సశూలా ఫేనానువిద్ధమధికం స్రవతి క్షపాయాం |11|
तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपायाम् |११|
🔊 Audio coming soon
తేషాం వాతాదీనాం ప్రత్యేకం విశిష్టం లక్షణమాహ- తత్రానిలాదిత్యాది| ఫేనానువిద్ధం ఫేనమిశ్రం|11|-
Adhikarana ౧౨ (౧౧) · Śloka ౧౧
తృట్తాపతోదసదనజ్వరభేదహేతుః పీతం స్రవత్యధికముష్ణమహఃసు పిత్తాత్ ||11||
तृट्तापतोदसदनज्वरभेदहेतुः पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु पित्तात् ||११||
🔊 Audio coming soon
తృట్తాపేత్యాది| తృట్తాపాదీనాం హేతుః తృషాదీన్ కరోతీత్యర్థః||11||
Adhikarana ౧౩ (౧౨) · Śloka ౧౨
జ్ఞేయా కఫాద్బహుఘనార్జునపిచ్ఛిలాస్రా రాత్రిస్రుతిః స్తిమితరుక్కఠినా సకండూః |12|
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा रात्रिस्रुतिः स्तिमितरुक्कठिना सकण्डूः |१२|
🔊 Audio coming soon
జ్ఞేయా కఫాదిత్యాది| బహుఘనార్జునపిచ్ఛిలాస్రేతి విపులసాంద్రధవలపిచ్ఛిలస్రావేత్యర్థః| అత్రాస్రశబ్దః స్రావవాచీ చింత్య ఏవ| అన్యే తు ‘కఫాద్బహుఘనార్జునపిచ్ఛిలస్రుత్’ ఇతి పఠంతి, తత్ర స్రుత్ స్రావ ఇత్యర్థః| స్తిమితరుగితి మందవేదనేత్యర్థః|12|-
Adhikarana ౧౪ (౧౨) · Śloka ౧౨
దోషద్వయాభిహితలక్షణదర్శనేన తిస్రో గతీర్వ్యతికరప్రభవాస్తు విద్యాత్ ||12||
दोषद्वयाभिहितलक्षणदर्शनेन तिस्रो गतीर्व्यतिकरप्रभवास्तु विद्यात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ద్వంద్వజా ఆహ- దోషద్వయాభిహితేత్యాది| వ్యతికరప్రభవా ద్వంద్వజాః; వాతపిత్తజా, పిత్తకఫజా, వాతకఫజా చేతి తిస్రః| గయీ తు దోషద్వయాభిహితేత్యాది ద్వంద్వజానాం లక్షణం న పఠతి||12||
Adhikarana ౧౫ (౧౩) · Śloka ౧౩
దాహజ్వరశ్వసనమూర్చ్ఛనవక్త్రశోషా యస్యాం భవంత్యభిహితాని చ లక్షణాని | తామాదిశేత్ పవనపిత్తకఫప్రకోపాద్ధోరామసుక్షయకరీమివ కాలరాత్రిం ||13||
दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि | तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्धोरामसुक्षयकरीमिव कालरात्रिम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికీమాహ- దాహజ్వరేత్యాది| అసుక్షయకరీం ప్రాణాపహారిణీం; కామివ? కాలరాత్రిమివ యమభగినీమివ||13||
Adhikarana ౧౬ (౧౪) · Śloka ౧౪
నష్టం కథంచిదనుమార్గముదీరితేషు స్థానేషు శల్యమచిరేణ గతిం కరోతి | సా ఫేనిలం మథితమచ్ఛమసృగ్విమిశ్రముష్ణం స్రవేత సహసా సరుజా చ నిత్యం ||14||
नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति | सा फेनिलं मथितमच्छमसृग्विमिश्रमुष्णं स्रवेत सहसा सरुजा च नित्यम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
శల్యనిమిత్తాం దర్శయన్నాహ- నష్టమిత్యాది| ఉదీరితేషు స్థానేషు త్వగాదిషు| మథితమున్మథితమివ| ఉష్ణముష్ణస్పర్శం; ‘స్రావం’ ఇత్యధ్యాహారః||14||
Adhikarana ౧౭ (౧౫) · Śloka ౧౫
యావత్యో గతయో యైశ్చ కారణైః సంభవంతి హి | తావంతః స్తనరోగాః స్యుః స్త్రీణాం తైరేవ హేతుభిః ||15||
यावत्यो गतयो यैश्च कारणैः सम्भवन्ति हि | तावन्तः स्तनरोगाः स्युः स्त्रीणां तैरेव हेतुभिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం స్తనరోగాణాం సంఖ్యాం హేతుం చ దర్శయన్నాహ- యావత్య ఇత్యాది| యావత్యో యావత్ప్రమాణా గతయః, యైశ్చ కారణైర్వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాభిఘాతైః, తావంతః తావత్ప్రమాణాః||15||
Adhikarana ౧౮ (౧౬) · Śloka ౧౬
ధమన్యః సంవృతద్వారాః కన్యానాం స్తనసంశ్రితాః | దోషావిసరణాత్తాసాం న భవంతి స్తనామయాః ||16||
धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः | दोषाविसरणात्तासां न भवन्ति स्तनामयाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సమానాయామపి జాతావసంభూతగర్భాణాం తే రోగా న భవంతీతి దర్శయన్నాహ- ధమన్య ఇత్యాది| కన్యానామసంభూతగర్భాణాం స్త్రీణామిత్యర్థః| అవిసరణం అప్రసరణం||16||
Adhikarana ౧౯ (౧౭) · Śloka ౧౭
తాసామేవ ప్రజాతానాం గర్భిణీనాం చ తాః పునః | స్వభావాదేవ వివృతా జాయంతే సంభవంత్యతః ||17||
तासामेव प्रजातानां गर्भिणीनां च ताः पुनः | स्वभावादेव विवृता जायन्ते सम्भवन्त्यतः ||१७||
🔊 Audio coming soon
తాసామేవ సగర్భాణాం ప్రజాతానాం చ తా ఏవ ధమన్యో వివృతద్వారా భవంతీతి దర్శయన్నాహ- తాసామేవేత్యాది| ప్రజాతానాం ప్రసూతానాం| తా ఇతి ధమన్యః| వివృతాః ప్రసృతద్వారాః, జాయంతే భవంతీత్యర్థః| సంభవంతీతి ‘స్తనరోగా’ ఇతి శేషః||17||
Adhikarana ౨౦ (౧౮) · Śloka ౧౮
రసప్రసాదో మధురః పక్వాహారనిమిత్తజః | కృత్స్నదేహాత్ స్తనౌ ప్రాప్తః స్తన్యమిత్యభిధీయతే ||18||
रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः | कृत्स्नदेहात् स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते ||१८||
🔊 Audio coming soon
‘సక్షీరౌ వాఽప్యదుగ్ధౌ వా ప్రాప్య దోషా’ ఇతి స్త్రీక్షీరస్య స్తనరోగాణాం హేతుత్వేనోక్తత్వాత్ స్త్రీక్షీరస్యైవ సంభవమాహ- రసప్రసాద ఇత్యాది|- రసప్రసాదః రసస్య ప్రసాదో ధామ సారస్తేజ ఇత్యర్థః| పక్వాహారనిమిత్తజ ఇతి ప్రాధాన్యాత్ పక్వాహారనిమిత్తశబ్దేన రసః కథ్యతే, తేన రసజ ఇత్యర్థః| స్తన్యనిరుక్తిమాహ- కృత్స్నదేహాదిత్యాది| రసధాతోర్వ్యానవిక్షిప్తస్య సర్వదేహగతత్వాత్||18||
Adhikarana ౨౧ (౧౯-౨౨) · Śloka ౨౩
విశస్తేష్వపి గాత్రేషు యథా శుక్రం న దృశ్యతే | సర్వదేహాశ్రితత్వాచ్చ శుక్రలక్షణముచ్యతే ||19|| తదేవ చేష్టయువతేర్దర్శనాత్ స్మరణాదపి | శబ్దసంశ్రవణాత్ స్పర్శాత్ సంహర్షాచ్చ ప్రవర్తతే ||20|| సుప్రసన్నం మనస్తత్ర హర్షణే హేతురుచ్యతే | ఆహారరసయోనిత్వాదేవం స్తన్యమపి స్త్రియాః ||21|| తదేవాపత్యసంస్పర్శాద్దర్శనాత్ స్మరణాదపి | గ్రహణాచ్చ శరీరస్య శుక్రవత్ సంప్రవర్తతే ||22|| స్నేహో నిరంతరస్తత్ర ప్రస్రవే హేతురుచ్యతే |23|
विशस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते | सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणमुच्यते ||१९|| तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात् स्मरणादपि | शब्दसंश्रवणात् स्पर्शात् संहर्षाच्च प्रवर्तते ||२०|| सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते | आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः ||२१|| तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात् स्मरणादपि | ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् सम्प्रवर्तते ||२२|| स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते |२३|
🔊 Audio coming soon
తస్య శరీరాభ్యంతరస్థస్యాదృశ్యస్యాపి ప్రసిద్ధోపమానేన ప్రవర్తనే హేతుం దర్శయన్నాహ- విశస్తేష్వపీత్యాది| శుక్రలక్షణం ‘స్తన్యముచ్యతే’ ఇతి శేషః| కుత ఇత్యాహ- యథా శుక్రం విశస్తేషు ఛిన్నేష్వపి గాత్రేషు న దృశ్యతే, తస్మాద్వితీయం హేతుమాహ- సర్వదేహాశ్రితత్వాదితి, శుక్రవత్ సమస్తశరీరాశ్రితత్వాత్| శుక్రదృష్టాంతేన స్తన్యస్యాభ్యంతరదర్శనం ప్రతిపాద్య తేనైవ దృష్టాంతేన సామగ్రీతస్తస్య ప్రవర్తనాద్బహిః ప్రత్యక్షతాం ప్రతిపాదయన్నాహ- తదేవేత్యాది| తదేవ శుక్రం ప్రవర్తతే బహిర్నిఃసరతి| సంహర్షాద్ విశిష్టస్పర్శసంకల్పలక్షణాత్| విశిష్టస్పర్శసంకల్పే హేతుచతుష్టయం దర్శయన్నాహ- ఇష్టయువతేరిత్యాది| ఇష్టయువతిదర్శనాదిహేతుచతుష్టయేన యః సంహర్షః స సుప్రసన్న ఏవ మనసి భవతీతి మనసోఽపి సుప్రసన్నస్య కారణత్వం దర్శయన్నాహ- సుప్రసన్నమిత్యాది| సుప్రసన్నమీర్ష్యాద్యనభిభూతం| ఏవం స్తన్యమపి స్త్రియాః ప్రవర్తతే, శుక్రమాహారరసయోనిత్వాత్ ప్రవర్తతే స్తన్యమపి తథా, తస్మాత్ ప్రవర్తతే| నను శుక్రమాహారయోన్యపి సంహర్షాత్ కారణాత్ ప్రవర్తతే, అత్ర చ కిం కారణమిత్యాహ- తదేవేత్యాది| తదేవ స్తన్యం శుక్రవత్ సంప్రవర్తతే| అపత్యసంస్పర్శాదికారణచతుష్టయేఽపి స్నేహో మూలకారణమితి తదేవ దర్శయన్నాహ- స్నేహ ఇత్యాది| ప్రస్రవే స్తన్యస్రవణే| అత్రాపి చత్వారో హేతవః, పరమిష్టయువతిస్థానేఽత్రాపత్యగ్రహణం, మూలహేతుహర్షస్థానే స్నేహః||19-22||-
Adhikarana ౨౨ (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
తత్ కషాయం భవేద్వాతాత్ క్షిప్తం చ ప్లవతేఽంభసి ||23|| పిత్తాదమ్లం సకటుకం రాజ్యోఽంభసి చ పీతికాః | కఫాద్ఘనం పిచ్ఛిలం చ జలే చాప్యవసీదతి | సర్వైర్దుష్టైః సర్వలింగమభిఘాతాచ్చ దుష్యతి ||24||
तत् कषायं भवेद्वातात् क्षिप्तं च प्लवतेऽम्भसि ||२३|| पित्तादम्लं सकटुकं राज्योऽम्भसि च पीतिकाः | कफाद्घनं पिच्छिलं च जले चाप्यवसीदति | सर्वैर्दुष्टैः सर्वलिङ्गमभिघाताच्च दुष्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
స్తన్యస్య ప్రభవం ప్రవర్తనం చాభిధాయ ప్రకృతిమభిధాతుకామః పరిత్యాజ్యతయా ప్రథమం వికృతిం దర్శయన్నాహ- తదిత్యాది| క్షిప్తం చేతి చకారేణానుక్తమపి తనుత్వాదికం సముచ్చీయతే| సకటుకం ఈషత్తిక్తం, తిక్తేఽపి కటుశబ్దస్య ప్రవృత్తేః| అంభసి చేతి చకారాన్నీలలోహితాశ్చ రాజ్యో ద్రష్టవ్యాః| పిచ్ఛిలం చేతి చకారేణ దోషసంప్లవః సూచ్యతే| అవసీదతి బుడతి| అభిఘాతాత్ పతనపీడనాదికాత్||23-24||
Adhikarana ౨౩ (౨౫) · Śloka ౨౫
యత్ క్షీరముదకే క్షిప్తమేకీభవతి పాండురం | మధురం చావివర్ణం చ ప్రసన్నం తద్వినిర్దిశేత్ ||25||
यत् क्षीरमुदके क्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम् | मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तद्विनिर्दिशेत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
నిర్దోషస్య స్తన్యస్య లక్షణమాహ- యదిత్యాది| ఏకీభవతి ఏకత్వం యాతి మిలతీత్యర్థః| అవివర్ణం ఈషత్పీతాదివర్ణం| ప్రసన్నం ప్రకృతిస్థం||25||
Adhikarana ౨౪ (౨౬) · Śloka ౨౬
సక్షీరౌ వాఽప్యదుగ్ధౌ వా ప్రాప్య దోషః స్తనౌ స్త్రియాః | రక్తం మాంసం చ సందూష్య స్తనరోగాయ కల్పతే ||26||
सक्षीरौ वाऽप्यदुग्धौ वा प्राप्य दोषः स्तनौ स्त्रियाः | रक्तं मांसं च सन्दूष्य स्तनरोगाय कल्पते ||२६||
🔊 Audio coming soon
స్తనరోగహేతుం స్తన్యం ప్రకృతివికృతిభిరభినిర్దిశ్య స్తనరోగసంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- సక్షీరావిత్యాది| సక్షీరౌ గర్భిణ్యాః, తస్యా దోహస్యాసంభవాత్| అదుగ్ధౌ ప్రసూతాయాః, తస్యా దోహస్య సంభవాత్| తత్ర యదా దోహ్యావదుగ్ధౌ భవతః, తదా క్షీరభరపీడితా దోషాః కుపితాః స్తనరోగాయ జాయంతే| స్తనరోగాయ కల్పతే స్తనరోగార్థే సమర్థో భవతి||26||
Adhikarana ౨౫ (౨౭) · Śloka ౨౭
పంచానామపి తేషాం తు హిత్వా శోణితవిద్రధిం | లక్షణాని సమానాని బాహ్యవిద్రధిలక్షణైః ||27||
पञ्चानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्रधिम् | लक्षणानि समानानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||२७||
🔊 Audio coming soon
తేషామపి సంక్షేపార్థం లక్షణమతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- పంచానామపీత్యాది| తేషాం స్తనరోగాణాం| సమానాని తుల్యాని, ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః||27||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౦
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే విసర్పనాడీస్తనరోగనిదానం నామ దశమోఽధ్యాయః ||10||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే దశమోఽధ్యాయః||10||