१४. शूकदोषनिदानम्

अथात इत्यादि| शूकदोषनिदानमिति अत्रादिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः, तेन शूकादिदोषनिदानमित्यर्थः; आदिशब्दाच्च दुष्टयोनिगूढान्तर्लोमयोनिदुर्भगागमनमभिघातश्चाभिप्रेतः| तन्नेच्छति गयी, दुष्टयोन्यादीनामुपदंशहेतुत्वात्| शूकः सजन्तुजलमलः, लिङ्गवृद्धिकरो योगो वा; दोषोऽत्र दुष्टिः, असम्यक्करणाद्वैकृतम्; अथवा दोषो वातादिः, वातादिकृतो वा विकारः; तेषां लक्षणस्यैव निर्देशान्निदानं, न तु हेतोः; हेतुः पुनरत्र शूक एव, स च प्रतिज्ञासूत्रेणैवाभिहितः||१-२||

तेषां शूकदोषजानां व्याधीनां सामान्यां सम्प्राप्तिमाह- लिङ्गेत्यादि| लिङ्गवृद्धिः स्थूलीकरणम्; आयामपरिणाहाभ्यामित्यन्ये | वात्स्यायनाद्युक्तलिङ्गवृद्धिकरयोगस्य अक्रमोऽनाचारः; ‘उत्तरबस्तिकर्मणोऽनाचार’ इत्यन्ये, तन्नेच्छति गयी| सङ्ख्येयनिर्देशादेव सङ्ख्यायां लब्धायामष्टादशवचनं सङ्ख्येयनिर्देशभ्रान्तिनिरासार्थम्||३||

शूकदुर्भग्नहेतुकेति दुरवचारितशूकहेतुकेत्यर्थः| अन्ये ‘शूकदुर्भगहेतुका’ इति पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च- शूको दुष्टभगश्च हेतुर्यस्याः सा तथा| तन्नेच्छति गयी||४||

कठिनेत्यादि| शूकैरष्ठीलिका भवेदिति सम्बन्धः| विषमैः अप्रशस्तैः| अन्तैरिति कोऽर्थः; पतितैः| अन्ये तु “विषमैरन्तैरुपलक्षिता” इति व्याचक्षते; एतेन विषमान्तसहितेत्युक्तम्| विषसम्भुग्नैः विषेण कृत्वा वक्रैरित्यर्थः||५||

शूकैरित्यादि| शश्वत् प्रतिदिनम्, एतेनैकदिनान्तरपूरणं प्रशस्तमिच्छन्ति कामतन्त्राचार्याः; नित्यपूरणाद्ग्रथितनाम्नो रोगस्योत्पत्तिः|६|-

कुम्भीकेत्यादि| कुम्भीका कुम्भीफलमिव| अशुभेति शुभा शुक्ला, तद्विरोधेनाशुभा कृष्णेत्यर्थः| इयमपि दुरवचारितशूकजा| ‘आशुजा’ इति केचित् पठन्ति; तत्र शूकपातानन्तरं शीघ्रं जायत इत्यर्थः||६||

अलजीलक्षणैः प्रमेहपिडकालजीलक्षणैरित्यर्थः| इयमपि दुष्टशूकावचारणाज्ज्ञेया| यत् पुनर्लिङ्गं पातितशूकं सत् हस्ताभ्यां भृशपीडितम्, अत एव वातकोपतः संरब्धं सशोफं, तन्मृदिताख्यरोगाक्रान्तं ज्ञेयम्||७||

भृशसम्मूढे अत्यर्थपिच्चितावनते, ‘पातितशूके लिङ्गे’ इत्यध्याहार्यम्| सम्मूढपिडका मृदितं च वातरक्तात्|८|-

बह्व्यः प्रभूताः| अवमन्थोऽपि स्थूलीकरणशूककर्मापचारेण ज्ञेयः||८||-

पद्मपुष्करं पद्मकर्णिका| एषाऽपि शूककर्मापचारजा ज्ञेया||९||-

जनयेदित्यादि| स्पर्शहानिं स्पर्शहानिनामानं व्याधिविशेषम्| शूकदूषितं शूकेन दुष्टिं नीतम्||१०||

मुद्गेत्यादि| उत्तमा व्याधिविशेषः| शूकाजीर्णनिमित्तजेति शूकाजीर्णं पुनः पुनर्दुरवचारितशूकविकृतिलक्षण एव परिणामः, तदेव निमित्तं, ततो जातेति; अन्ये तु “शूकाजीर्णं शूकेनाजीर्णं प्रतिक्षणपातितशूकनिमित्ताभ्यां रक्तपिताभ्यां जायते” इत्याहुः||११||

छिद्रैरित्यादि| छिद्रैः दुरवचारितशूकनिमित्तवातशोणितजैः| वस्तु अधिष्ठानमित्यर्थः||१२||

पित्तरक्तेत्यादि| पित्तरक्तकृत इति दुरवचारितशूकजनितपित्तशोणितज इत्यर्थः| गयी तु दुरवचारितशूकदूषितवातपित्तज इत्याहः|१३|-

कृष्णैरित्यादि| यस्य वस्तु अधिष्ठानं स्फोटैः पिडकाभिश्च पीडितं भवति तच्छोणितार्बुदं ज्ञेयमिति सम्बन्धः| अयमपि दुरवचारितशूकेभ्यः||१३||

मांसेत्यादि| मांसदोषेण मांसवृद्ध्या| इदमपि दुरवचारितशूके लिङ्गे प्रहारादिभिर्जायते|१४|-

शीर्यन्ते गलन्ति| एषोऽपि दुरवचारितशूकदूषितदोषजः||१४||-

विद्रधिमित्यादि| अयमपि दुरवचारितशूकदूषितदोषत्रयजः||१५||

कृष्णानीत्यादि| कृष्णानि कृष्णवर्णानि| चित्राणि शुक्लपीतनीलादिवर्णानीत्यर्थः| कालानि परिणततिलफलवर्णानि| शीर्यन्ते गलन्ति||१६-१७||

शूकदोषजानामसाध्यान्निर्दिशन्नाह- तत्रेत्यादि| ये चेति चकारात् कदाचित् सिध्यन्तीत्युक्तम्||१८||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां निदानस्थाने चतुर्दशोऽध्यायः||१४||