೫. ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮ್

ಅಥೇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

ಇದಾನೀಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾಚಾರಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಧಿಭ್ರಷ್ಟಾಹಾರಾಚಾರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾಚಾರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿಕಸ್ಯ| ಸಮುದ್ಭೂಯ ಆಕ್ಷಿಪ್ಯ, ಸಮನ್ತಾತ್ ಸರ್ವತ್ರ; ಏತೇನ ಸರ್ವದೇಹಗತತ್ವಂ ರೋಗಸ್ಯ ಸೂಚಯತಿ||೩||

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಂ ವಿನಾ| ಸ್ವಾಪಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್||೪||

ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹತ್ತ್ವಮುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನುಪ್ರವೇಶಾತ್| ಏಕಾದಶಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಮುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನನುಪ್ರವೇಶಾತ್| ಅಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ದಿಙ್ಮಾತ್ರಮಿದಂ ದರ್ಶಿತಂ, ಕುಷ್ಠಾನಾಮನಿಯತಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ- “ಸಪ್ತವಿಧೋಽಷ್ಟಾದಶವಿಧೋಽಸಙ್ಖ್ಯೇಯವಿಧೋ ವಾ” (ಚ. ನಿ. ೫) ಇತಿ| ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ ನಾಮತಃ ಪ್ರಾಹ- ತತ್ರ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಿ ನಾಮತಃ ಪ್ರಾಹ- ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿ||೫||

ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಕುಷ್ಠೇಷು ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ಚ ಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ಕ್ಷುದ್ರಾಣಿ ಮಹಾನ್ತಿ ಚ| ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ವಾತೇನಾರುಣಮಿತ್ಯಾದೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಉತ್ಸನ್ನತಸ್ತು ದೋಷಗ್ರಹಣಮಭಿಭವಾದಿತಿ; ಉತ್ಸನ್ನತ ಔತ್ಕಟ್ಯಾತ್ ದೋಷಗ್ರಹಣಮ್, ಅಭಿಭವಾತ್ ‘ಇತರದೋಷಯೋಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೬||

ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕುಷ್ಠೇ ಔತ್ಕಟ್ಯಂ ತೇನ ತದ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರಾರುಣಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮಹತ್ತ್ವಾದಿಷು ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುಶಬ್ದೇನ ಪಶ್ಚಾದರ್ಥವಾಚಿನಾ ಮಹತ್ವೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಕಾಕಣಕವರ್ಜಂ ಕಾಲಾನ್ತರಂ ಚ ಸೂಚ್ಯತೇ; ಕಾಕಣಕಂ ಪುನರುತ್ಪತ್ತಾವೇವಾಸಾಧ್ಯಂ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಧಾತ್ವನುಪ್ರವೇಶಾಚ್ಚೇತ್ಯನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನಾನುಕ್ತಮಾರಮ್ಭಕದೋಷಮಹತ್ತ್ವಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ||೭||

ತತ್ರ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಪ್ರಕಾಶಾನೀತಿ ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಯಾ ಇವ ಪ್ರಕಾಶಃ ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ಖರತ್ವಯುಕ್ತಾನಿ, ಋಷ್ಯೋ ನೀಲಾಣ್ಡಃ ‘ರೋರು ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಋಕ್ಷ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಋಕ್ಷೋ ‘ರೀಛ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಕೃಷ್ಣಕಪಾಲಿಕಾ ಕೃಷ್ಣಕರ್ಕರಾ| ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾ ಗುಞ್ಜಾ, ‘ಚಿರಹಣ್ಟಿಕಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ತತ್ಫಲವದ್ರಕ್ತಾನಿ ಮಧ್ಯೇ ಕೃಷ್ಣಾನಿ| ಉದುಮ್ಬರಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಕೃತತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷೋಽನಲಸಮೀಪ ಇವೋಪತಾಪಃ, ಪ್ಲುಷ್ಟಸ್ಯೇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಚೋಷ ಆಚೂಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ, ಪಿಪಾಸೇತ್ಯನ್ಯೇ; ಪರಿದಾಹಃ ಸರ್ವತೋ ದಾಹಃ; ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮೋಪಹತಸ್ಯೇವ, ‘ಧೂಮೋದ್ವಮನಮಿವಾಙ್ಗಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೇ| ಪುಣ್ಡರೀಕದದ್ರುಕುಷ್ಠಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಶ್ವೇತಪದ್ಮಮ್| ದದ್ರುಕುಷ್ಠಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸಿತಮಸಿತಂ ಚ; ಅಸಿತಸ್ಯ ಮಹೋಪಕ್ರಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾದನುಬನ್ಧಿತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾಚ್ಚ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಾಠಃ, ಸಿತದದ್ರುಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾದುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನುಪ್ರವೇಶಾಭಾವಾತ್ತಥಾಽತ್ಯರ್ಥಪೀಡಾರಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ ಚರಕೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಪಾಠ ಇತ್ಯದೋಷಃ| ದದ್ರುಸಿಧ್ಮಯೋಃ ಸುಶ್ರುತಚರಕೋದಿತಯೋರಭಿಧಾನಭೇದ ಇತಿ ಜೇಜ್ಝಟಃ ಸಮಾದಧತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ತಯೋಃ ಪುಣ್ಡರೀಕದದ್ರುಕುಷ್ಠಯೋಃ ಪಿತ್ತಕಫಕೃತತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ ಪರಿಪೂರ್ಣಮಣ್ಡಲತಾ||೮||

ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇಷು ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ಥೂಲಾರುಷ್ಕಮಾಹ- ಸ್ಥೂಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಿ| ದಾರುಣಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಅರೂಂಷಿ ವ್ರಣಾಃ|೯|-

ಮಹಾಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತ್ವಕ್ಕೋಚೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಶಬ್ದಃ ಕೋಚಭೇದಸ್ವಪ್ನೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ತ್ವಕ್ಕೋಚಃ ತ್ವಕ್ಸಙ್ಕೋಚಃ, ತ್ವಗ್ಭೇದಃ ತ್ವಗ್ವಿದಾರಣಂ, ತ್ವಕ್ಸ್ವಪನಂ ತ್ವಚೋಽಚೇತನತ್ವಮ್, ಅಙ್ಗಸಾದೋಽಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ| ಕುಷ್ಠೇ ಮಹತ್ಪೂರ್ವಯುತ ಇತಿ ಮಹಾಕುಷ್ಠ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೯||

ಏಕಕುಷ್ಠಮಾಹ- ಕುಷ್ಣಾರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ|೧೦|-

ಚರ್ಮದಲಮಾಹ- ಸ್ಯುರ್ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಚೋಷ ಆಚೂಷಣಮಿವ| ತಲೇಷು ಹಸ್ತಪಾದತಲೇಷು||೧೦||

ವಿಸರ್ಪಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಸರ್ಪವದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೋಕ್ತವಿಸರ್ಪಾಖ್ಯಕುಷ್ಠಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಸರ್ಪರೋಗಸ್ಯ ಚ ಚಿರವಿಸರ್ಪಣಶೀಘ್ರವಿಸರ್ಪಣತೋ ಭೇದಃ||೧೧||

ಪರಿಸರ್ಪಮಾಹ- ಶನೈರಿತ್ಯಾದಿ|೧೨|-

ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಮಾಹ- ಕುಣ್ಡ್ವನ್ವಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಯಿ ಅಕಷ್ಟಕಾರಿ | ಪ್ರಾಯಶ ಊರ್ಧ್ವಕಾಯ ಇತಿ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾದಧಃಕಾಯೇಽಪಿ ಕದಾಚಿದ್ಭವತಿ| ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಪುಷ್ಪಿಕಾಸಿಧ್ಮಂ, ಸಿಧ್ಮಂ ಚ; ಪುಷ್ಪಿಕಾಸಿಧ್ಮಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇಷು ಪಾಠಃ, ಸಿಧ್ಮಸ್ಯ ದುಃಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚರಕೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ ಪಾಠ ಇತ್ಯದೋಷಃ||೧೨||

ವಿಚರ್ಚಿಕಾಮಾಹ- ರಾಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜ್ಯೋ ರೇಖಾಃ, ತಾಶ್ಚ ಸರೂಕ್ಷಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಣ್ಡ್ವರ್ತಿಃ ಖರ್ಜೂಪೀಡಾ, ರುಜೋ ವೇದನಾಃ, ಅತಿಶಬ್ದಃ ಕಣ್ಡ್ವರ್ತಿರುಗ್ಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗಾತ್ರೇಷು ಪಾಣಿಪಾದೇಷು| ಕಣ್ಡೂಮತೀತ್ಯಾದಿ| ಇಯಮೇವ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ ಪಾದಗತಾ ಯದಾ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ವಿಚರ್ಚಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ವಿಹಾಯ ವಿಪಾದಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಕಿಟಿಭಮಾಹ- ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ‘ರಕ್ತಕೃಷ್ಣಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ|೧೪|-

ಅಥ ಪಾಮಾಮಾಹ,- ಸಾಸ್ರಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹಾಸ್ರಾವಕಣ್ಡೂಪರಿದಾಹಕೈರ್ವರ್ತನ್ತೇ ಯಾಃ ಪಿಡಕಾಸ್ತಾಸ್ತಥಾವಿಧಾಃ, ತಾಭಿರೂಹ್ಯಾ ಪಾಮೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಯೇ ತು ‘ಸಾಸ್ರಾವಕಣ್ಡೂಪರಿದಾಹವದ್ಭಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಸಾಸ್ರಾವೌ ಯೌ ಕಣ್ಡೂಪರಿದಾಹೌ ತದ್ಯುಕ್ತೈಃ ಪುರುಷೈಃ ಕೃತ್ವಾ, ಅಣುಕಾಭಿಃ ಪಿಡಕಾಭಿಃ ಕೃತ್ವಾ, ಪಾಮಾ ಊಹ್ಯಾ ‘ವೈದ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸೈವ ಕಚ್ಛೂರಿತಿ ಸೈವ ಪಾಣ್ಯೋಃ ಸ್ಫಿಜೋಶ್ಚ ತೀವ್ರದಾಹೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರುಪಗತಾ ಕಚ್ಛೂರುಚ್ಯತೇ||೧೪||-

ರಕಸಾಮಾಹ- ಕಣ್ಡ್ವನ್ವಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರೇ ಸಕಲೇ ಕಾಯೇ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಕಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ಕಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಅರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಃ ಸ್ಥೂಲಾರುಷ್ಕಮ್| ಶೇಷಾಣಿ ವಿಸರ್ಪಕಿಟಿಭವಿಚರ್ಚಿಕಾಪಾಮಾಚರ್ಮದಲಾನಿ| ಅರುಃ ಸಸಿಧ್ಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೇಜ್ಝಟೇನ ಸ್ವಕಪೋಲಕಲ್ಪಿತಃ ಶ್ಲೋಕ ಇತಿ ಗಯದಾಸೋ ನ ಮನ್ಯತೇ, ಯಸ್ಮಾದೇಕಕುಷ್ಠಂ ಮಹಾಕುಷ್ಠಂ ಚ ವಾತಾದೇವ ಭವತಿ ನ ಕಫಾತ್, ಪರಿಸರ್ಪಂ ಪಿತ್ತಾತ್; ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಚಾತ್ರ ‘ಅರುಷ್ಕಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠತಿ, ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೧೬||

ಕಿಲಾಸಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕಿಲಾಸಮಪೀತ್ಯಾದಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಾಂ, ತೇನ ಕಿಲಾಸಂ ಕುಷ್ಠವಿಕೃತಿರಿತಿ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು, ಕಿಮಪಿ ಕಿಲಾಸಂ ಕುಷ್ಠವಿಕಲ್ಪೋ ನ ಭವತೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾದಾಹುಃ; ಕಿಂ ತತ್ ಕಿಲಾಸಂ ಕುಷ್ಠವಿಕಲ್ಪೋ ನ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ತ್ವಗ್ಗತಮಪರಿಸ್ರಾವಿ ಚೇತಿ; ಅನ್ತರಂ ಭೇದಃ| ತ್ವಗ್ಗತಮಿತಿ ಕುಷ್ಠಂ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮಧಿಷ್ಠಾಯ ತ್ವಚಿ ದರ್ಶಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ, ಕಿಲಾಸಂ ತು ತ್ವಚಮೇವ ಕೇವಲಾಮಧಿತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತ್ವಗ್ಗತಮೇವ ಕಿಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಂ, ತದೇವ ಧಾತ್ವನುಪ್ರವೇಶಾಚ್ಛ್ವಿತ್ರಸಞ್ಜ್ಞಮ್’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ತಥಾ ಚ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಃ,- “ತ್ವಗ್ಗತಂ ತು ಯದಸ್ರಾವಿ ಕಿಲಾಸಂ ತತ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್| ಯದಾ ತ್ವಚಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ತದ್ಧಾತೂನವಗಾಹತೇ|| ಹಿತ್ವಾ ಕಿಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ಶ್ವಿತ್ರಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭೇತ ತತ್”- ಇತಿ| ವಾತಾದಿಜಾನಾಂ ಕಿಲಾಸಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತದ್ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಧ್ವಂಸೀತಿ ಘೃಷ್ಟಂ ಸದ್ರಜೋ ವಿಮುಞ್ಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹಲಂ ಸ್ಥೂಲಮ್| ಅತಃ ಪರಮಸಾಧ್ಯಾವಧಾರಣಂ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜೇಷು ಕಿಲಾಸೇಷು| ಸಮ್ಬದ್ಧಮಣ್ಡಲಮಿತಿ ಪರಸ್ಪರಮಭಿನ್ನಮಣ್ಡಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತೇ ಜಾತಮ್ ಓಷ್ಠಪಾಣಿಪಾದಗುಹ್ಯಜಮ್; ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ‘ಅನ್ತರ್ಜಾತರಕ್ತರೋಮ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ ಜಾತಾನಿ ರಕ್ತಾನಿ ಲೋಮಾನಿ ಯತ್ರ ತತ್ತಥಾ; ತೇ ಚಾಚಾರ್ಯಾ ‘ಅಗ್ನಿದಗ್ಧಂ ಚ’ ಇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಪಾಣಿಪಾದಗುಹ್ಯೌಷ್ಠಜಮನುಕ್ತಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಸಮುಚ್ಚಿನ್ವನ್ತಿ||೧೭||

ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೋಕ್ತತ್ವಾದನುಕ್ತಮಪಿ ದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕುಷ್ಠೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಕಾರ್ಯೇಷು ಸ್ವೇದಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ| ‘ತ್ವಕ್ಸಙ್ಕೋಚಸ್ವಾಪಾಸ್ವೇದೌ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ನಞ್ ಸ್ವೇದನಿಷೇಧಾರ್ಥಃ; ‘ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಸ್ವೇದೋಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಕೌಣ್ಯಂ ನಷ್ಟಕರತಾ| ಸತ್ತ್ವೋತ್ಪತ್ತಯಃ ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ಜನ್ಮಾನಿ ||೧೮||

ತೇಷಾಮಸಾಧ್ಯತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಣ್ಡರೀಕಮಾದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಂ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತದೋಷಜಮಸಾಧ್ಯಮ್| ನನು ಚಾದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಮನ್ಯದಪಿ ಕುಷ್ಠಮಸಾಧ್ಯಮೇವ, ಯದಾಹ ಚರಕಃ,- “ಯೇ ಚಾಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಕುಲಜಾ ವಿಕಾರಾಸ್ತಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ” (ಚ. ಚಿ. ೬) ಇತಿ; ಕುಲಜಾ ಇತ್ಯನೇನ ದುಷ್ಟಶುಕ್ರಶೋಣಿತಜಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಪುಣ್ಡರೀಕಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಾಮುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇಷಾಮೇವೋತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನುಕ್ರಮೇಣ ಶುಕ್ರಧಾತೋರ್ದುಷ್ಟಿಜನನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್| ಏತೇನ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇಷ್ವಾದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನನುಕ್ರಮಣಾಭಾವೇನ ಶುಕ್ರದೋಷಕರಣೇಽಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್| ಕಾಕಣಕಂ ಚಾಸಾಧ್ಯಮ್, ಉತ್ಪತ್ತಾವೇವ ತ್ರಿದೋಷಬಲಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾತ್; ಧಾತ್ವನುಕ್ರಮಣೇನ ಹಿ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಾಮಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಗತಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಪರಿಷ್ಠಾದೇವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೧೯||

ಇದಾನೀಮಪ್ರತಿಕಾರಿಣ ಉತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನುಕ್ರಮಣೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ವನಸ್ಪತಿರ್ವೃಕ್ಷಃ, ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಣಂ ಕಾಲಾಧಿಕ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಮೂಲೈಃ ಕೃತ್ವಾ, ಅನ್ತರ್ಭೂಮಿಂ ವಿಗಾಹೇತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತ್ವಚೀತಿ ಅತ್ರ ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸ ಉಕ್ತಃ, ರಸಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್; ತೇನ ರಸಸ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦-೨೧||

ಧಾತುಗತಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿರಿತ್ಯಾದಿ| “ಪ್ರಾಗೇವ ರಸಧಾತುಂ ಕ್ರೋಡೀಕೃತ್ಯ ದೋಷಾಃ ಕುಷ್ಠಾರಮ್ಭಕಾಃ, ಅತೋ ರಸಧಾತುಲಕ್ಷಣಂ ನೋಕ್ತಮ್” ಇತ್ಯೇಕೇ; ಅಪರೇ ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸಮಾಹುಃ| ಜಾಯತ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಿಪೂಯಕೋ ದುರ್ಗನ್ಧತಾ| ಶೋಣಿತಸಂಶ್ರಿತೇ ಇತಿ ‘ಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ಥೂಲಮಣ್ಡಲತಾ| ಸ್ಫೋಟಃ ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಮ್| ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಕಠಿನಮಣ್ಡಲತಾ| ಕೇಚಿದತ್ರಾನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ಪಾಠೋಽಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ‘ಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಉಪದೇಹೋ ಮಲವೃದ್ಧಿಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾ ಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸೋಽಪಿ ಪಾಠೋಽಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ಶುಕ್ರಗತಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೌಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ರಸಾದಿಮಜ್ಜಾನ್ತಗತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಕುಷ್ಠಿತಂ ಸಞ್ಜಾತಕುಷ್ಠಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕುಷ್ಠವತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕುಷ್ಠಸಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಕುಷ್ಠಿಲಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಯದಾ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಃ ಕುಷ್ಠಿನೋರ್ಬೀಜಮುಪಹತಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಯೋಃ ಪ್ರಜಾ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ; ಉಪತಪ್ತಮಾತ್ರಬೀಜಯೋಃ ಪುನಃ ಪ್ರಜೋಪತಾಪ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ||೨೨-೨೮||

ಇದಾನೀಂ ಧಾತ್ವನುಕ್ರಮೇಽಪಿ ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕುಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮವತೋ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ||೨೯||

ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಕರ್ಮಜತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತ್ರೀತ್ಯಾದಿ| ಸಜ್ಜನಃ ಸತ್ಪುರುಷಃ| ಪರಸ್ವಂ ಪರದ್ರವ್ಯಮ್||೩೦||

ಕುಷ್ಠಂ ದೀರ್ಘರೋಗಾಣಾಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇಽಪಿ ತದನುಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಚ್ಛತಿ ಅನುಗತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಕುಷ್ಠಜನಕಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋಽಕ್ಷೀಣತ್ವಾತ್| ಆಸ್ಥಾಯ ಆಶ್ರಿತ್ಯ| ಸ ಪುಣ್ಯಾಂ ಗತಿಮಾಪ್ನುಯಾತ್, ಕ್ಷೀಣಪಾಪತ್ವಾತ್||೩೧-೩೨||

ಸಂಸರ್ಗಸಮ್ಭವಪ್ರಧಾನಂ ಕುಷ್ಠಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಷ್ಠಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸಂಸರ್ಗಪರಿಹಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿತಿ ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಅಭ್ಯಾಸೇನ ಕೃತಾತ್, ಪುನಃ ಪುನಃ ಕೃತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ವಿಶೇಷಣಂ ಗಾತ್ರಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಹಶಯ್ಯಾಸನಾದಿತಿ ಏಕಶಯ್ಯಾಸನಸ್ಥಿತೇಃ| ಮಾಲ್ಯಂ ಪುಷ್ಪಮ್| ಔಪಸರ್ಗಿಕರೋಗಾಃ ಶೀತಲಿಕಾದಯಃ| ಸಙ್ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಆವಿಶನ್ತಿ||೩೩-೩೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||