३. अश्मरीनिदानम्

अथेत्यादि| निदानं हेतुलक्षणनिर्देशः||१-२||

चतस्र इत्यादि| चतस्रोऽश्मर्यो भवन्तीति छेदः| तिस्र एव श्लेष्माधिष्ठानाः, शुक्राश्मरी तु शुक्राधिष्ठाना; अन्ये तु शुक्राश्मर्यपि श्लेष्माधिष्ठानैव, ‘शुक्रं तु सौम्यं’ (शा. ३) इति वचनात्| श्लेष्माधिष्ठानाः श्लेष्मोपादानकारणाः, श्लेष्माणमुपादाय भवन्तीत्यर्थः| चतस्रोऽश्मर्यो भवन्तीत्यस्य विवरणं कुर्वन्नाह- तद्यथेत्यादि||३||

तासां सम्प्राप्तिं दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| मूत्रसम्पृक्तो मूत्रेण सहितः||४||

तासां पूर्वरूपमाह- तासामित्यादि| बस्तिशिरः मूत्राशयोपरितनो भागः, मुष्कः अण्डं, शेफः पुंश्चिह्नम्| कृच्छ्रावसादो कष्टयुक्ताऽङ्गग्लानिः| बस्तिगन्धित्वं बृहत्तमच्छगलगन्धित्वम्| यथास्वं दोषानतिक्रमेण, वेदना वर्णश्च यस्मिन् मूत्रे तत्तथा| दुष्टं वातादिभिः| आविलं कलुषम्| अश्मनः अश्मर्याः||५-६||

अथ सर्वासामपि सामान्यं लक्षणमाह- अथेत्यादि| जातास्विति सर्वास्वप्यश्मरीषु| सङ्गो निरोधः| मूत्रविकिरणमिति विकिरणं विक्षेप इतश्चेतश्च गमनम्| गोमेदको मणिः पीतः| ससिकतं वालुकासहितं, विसृजति विमुञ्चति, ‘मूत्रं’ इति शेषः| लङ्घनं परिखादीनां, प्लवनं प्रतरणम्, उष्णगमनं घर्मगमनम्, अध्वगमनं दीर्घमार्गगमनम्||७||

इदानीं श्लेष्माद्यश्मरीणां प्रत्येकं विशिष्टलक्षणमाह- तत्रेत्यादि| श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतः पुंसः श्लेष्माश्मरी स्रोतो निरुणद्धीति सम्बन्धः| उपलिप्य नवघटपङ्कन्यायेन| अधिष्ठाय आश्रित्य| दाल्यते विशीर्यत इव स्फुटतीवेत्यर्थः| भिद्यते विदीर्यत इव| निस्तुद्यते सूचिभिरिव||८||

पित्तयुतस्त्वित्यादि| पित्तयुतः श्लेष्मा स्रोतो निरुणद्धीति सम्बन्धः| सङ्घातमुपगम्य काठिन्यं प्राप्येत्यर्थः| तस्य पुरुषस्य| मूत्रप्रतीघातात् मूत्रनिरोधात्| ऊष्यते समीपाग्निनैवोपतप्यते| चूष्यते आकृष्यत इव| दह्यते इव कक्षाग्निनेव| पच्यत इव क्षारेणेव, उत्क्वाथ्यत इवेत्येके| उष्णवात उत्तरतन्त्रे पठितो मूत्ररोगः| सरक्ता ईषद्रक्ता||९||

वातयुतस्त्वित्यादि| अत्रापि पूर्ववत् सम्बन्धः| दन्तान् खादति परस्परं दन्तपीडनं करोति| विशर्धते गुदेन कुत्सितं शब्दं करोति; केचित् ‘विशर्धते’ इत्यत्र ‘विवर्धते’ इति पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च-मेढ्रं विमर्दनाद् विवर्धत इत्यर्थः| विदहति विदाहयुक्तं मेढ्रं भवति| मेहतो मुञ्चत इत्यर्थः| खरा कठिना||१०||

प्रायेणेत्यादि| प्रायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो बालानां भवन्तीति सम्बन्धः| कस्मादित्याह- विशेषेण दिवास्वप्नादिप्रियत्वात्तेषामिति; प्रायोग्रहणाद्यूनामपि बोधयति| तेषामेव बालानाम्| अल्पबस्तिकायत्वादिति अल्पबस्तित्वादल्पकायत्वाच्चेत्यर्थः| अल्पबस्तित्वादिति आयामेनाल्पत्वम्; अनुपचितबस्तिमांसत्वाच्च बस्तेरित्यनेन परिणाहेनाल्पत्वमुक्तम्| सुखग्रहणाहरणा इति सुखेन गृह्यन्ते सुखेनाह्रियन्ते चाश्मर्यः||११||

हेतुसम्प्राप्तिलक्षणानि शुक्राश्मर्या दर्शयन्नाह- मैथुनेत्यादि| सा अश्मरी| मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वेति हेतुः| शुक्रं चलितमनिर्गच्छदित्यादिसम्प्राप्तिः| मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनामित्यादि लक्षणम्| मैथुनविघातादिति मैथुनकार्यस्य शुक्रस्य विघातात्| ‘अमैथुनात्’ इति केचित् पठन्ति; तत्र शुक्रबाहुल्यं शुक्रचलने हेतुः| अनिर्गच्छत् अनिःसरत्| ‘अनिर्गच्छन्’ इति केचित् पठन्ति; तत्र वायोर्विशेषणम्| विमार्गगमनादनिलोऽभितः सङ्गृह्येति विमार्गगमनात् उन्मार्गगमनात्, अनिलो वायुः, अभित उभयत ऊर्ध्वमधश्चेत्यर्थः, सङ्गृह्य विधार्य, मेढ्रवृषणयोरन्तरे बस्तिद्वारस्याध इत्यर्थः, संहरति वर्तुलीकरोति| वृषणयोश्चेति चकाराद्वङ्क्षणदेशेऽपि, दोषजासु त्वश्मरीषु वृषणशोफो नास्त्येव| प्रविलयमापद्यते अश्मरी निलीयतेऽल्पत्वात्; अन्ये तु पुनः ‘अश्मरीकृतो वृषणशोथः प्रविलयमापद्यते’ इत्याचक्षते||१२||

भवन्ति चात्रेत्यादि| भस्माख्य इति मूत्रशुक्रनामा उत्तरतन्त्रे मूत्ररोगः| अश्मरीवैकृतम् अश्मरीविकारा उपद्रवा इत्यर्थः|१३|-

अश्मर्येत्यादि| अश्मर्या तुल्यव्यञ्जनवेदना शर्करा ज्ञेयेत्यर्थः | पवन इत्यादि| सा अश्मरी यदाऽल्पा स्यात्तदा वातेऽनुगुणे अनुकूले सति निरेति निर्गच्छति||१३-१४||

शर्करालक्षणमाह- हृत्पीडेत्यादि| सक्थिसदनम् ऊरुग्लानिः||१५||-

अश्मर्या एव मूत्रमार्गगताया लक्षणं निर्दिशन्नाह- मूत्रमार्गेत्यादि| सा अश्मरी| सक्ता अनिर्गता| दौर्बल्यं बलहानिः| सदनम् अङ्गलानिः; ‘स्फुटनिका’ इत्यपरे| कार्श्यं मांसक्षयः||१६-१७||

इदानीमश्मर्या एवाधारस्य बस्तेः स्थानसंस्थानद्वाराणि निर्देष्टुमाह- नाभीत्यादि| नाभ्यादीनां मध्ये बस्तिरिति स्थानम्| एकद्वार अधोमुख इत्यनेनोपरि द्वाराभावं सूचयति| तनुत्वक्कः सूक्ष्मत्वक्| तनुत्वक्क इति वक्ष्यमाणं चालाब्वा इव रूपेणेति संस्थानम्| बस्तिप्रसङ्गाद्बस्तिसन्निहितानां चापरेषां स्थानमाह- बस्तिरित्यादि| पौरुषं मेढ्रम्| पुनर्बस्त्यवयवमाह- अलाब्वा इवेत्यादि| परिग्रह आश्रयः| मूत्राशयपर्यायो मलाधार इति| प्राणानामग्नीषोमादीनाम्, आयतनं स्थानम्| यथा च सर्वदाऽसावक्षीणमूत्रो भवति तथाऽऽह- पक्वाशयगता इत्यादि| ता नाड्यो मूत्रं तर्पयन्ति विवर्धयन्तीत्यर्थः| मूत्रवाहिन्यौ मूलधमन्यौ द्वे, तच्छाखाभूता दशधा शतधा सहस्रधा च विभिद्यन्त इति दर्शयन्नाह- सूक्ष्मत्वादित्यादि| आसां नाडीनाम्| याभिरेवायं सिरास्नायुभिरावृतस्ताभिरेवायं मूत्रेण पूर्यते इति दर्शयन्नाह- नाडीभिरित्यादि| आमाशयान्तरात् आमपक्वाशयान्तरात्| स बस्तिः| निःस्यन्देन उपस्नेहेन, पूर्यते| अधोमुखत्वेन बस्तेरनूर्ध्वमुखस्यापि पूरणमुपमानेनाह-आमुखादित्यादि| न्यस्तो धृतः| विद्धि जानीहि||१८-२३||-

मूत्रप्रवेशतुल्यमेव वातादीनामपि प्रवेशं दर्शयन्नाह- एवमेवेत्यादि| एवमेव प्रवेशेनेति पूर्वोक्तप्रवेशेनेत्यर्थः| उपस्नेहात् समीपक्लेदनात्||२४||-

ननु, द्रवरूपत्वात् सर्वेषां वायोश्चामूर्तत्वात् कथं घनता? तदाह-अप्स्वित्यादि| निषिक्तासु प्रक्षिप्तासु| पङ्कसमत्वेऽपि कथमश्मना साम्यमित्याह- संहन्तीत्यादि| यथा संहन्ति काठिन्यं करोति वर्षोपलान् करोतीत्यर्थः; कः काठिन्यं करोति? वायुर्वैद्युतोऽग्निश्च; काः कठिनाः करोति? आपः जलानि, दिव्या मेघजाः; तथा बलासं श्लेष्माणं बस्तिस्थं संहन्ति कठिनं करोति; कः? ऊष्मा पित्तमित्यर्थः; कथम्भूतः? सानिलः सवात इत्यर्थः||२५-२६||-

बस्तिगतानामन्येषामपि विकाराणां वायुरेव हेतुरिति दर्शयन्नाह- मारुत इत्यादि| प्रगुणे अनुकूले; ‘अनुगुणे’ इति केचित् पठन्ति, तत्रापि स एवार्थः| प्रतिलोमे विगुणे | वाते विगुणे सति बस्तौ ये विकारास्तानेवाह- मूत्राघाता इत्यादि||२७-२८||

इति श्रीडह्लणविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां निदानस्थाने तृतीयोऽध्यायः||३||