೬. ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೀಯಕಲ್ಪಃ

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತೀತಿ ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೀಯಸ್ತಂ; ದುನ್ದುಭಿರತ್ರ ನಿಸ್ವಾನಃ||೧-೨||

ಧವಾಶ್ವಕರ್ಣತಿನಿಶೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಪೂರ್ವದೇಶೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತಿನಿಶಃ ಸ್ಯನ್ದನಃ, ಪಲಾಶಃ ಕಿಂಶುಕಃ, ಪಿಚುಮರ್ದೋ ನಿಮ್ಬಃ, ಪಾರಿಭದ್ರಕೋ ರಕ್ತಕುಸುಮಃ ಕಣ್ಟಕೀ ಫಲಭದ್ರಾಖ್ಯಃ, ಅರ್ಜುನಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಃ, ಕಕುಭಃ ಸುಗನ್ಧಮೂಲೋ ವಿಟಪವಿಶೇಷಃ, ಸರ್ಜಕಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಃ, ಕಪೀತನೋ ಗರ್ದಭಾಣ್ಡಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕೋ ಬಹುವಾರಃ, ಪ್ರಗ್ರಹಃ ಕಿರಮಾಲಕಃ, ಮಹಾವೃಕ್ಷಃ ಸೇಹುಣ್ಡಃ, ಅರುಷ್ಕರೋ ಭಲ್ಲಾತಕಃ, ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು, ಮಧುಶಿಗ್ರುಃ ಶಾಕವಿಟಪಃ, ರಕ್ತಶೋಭಾಞ್ಜನಕ ಇತ್ಯಪರೇ, ಶಾಕೋ ಮಹಾಪತ್ರಃ `ಶ್ರೀಪರ್ಣ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಗೋಜೀ ಗೋಜಿಹ್ವಾ, ಇಕ್ಷುರಕಃ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಕಃ, ಗೋಪಘೋಣ್ಟಾ ಕರ್ಕೋಟೀ, ಅರಿಮೇದೋ ರಾಮಕಃ; ಏಷಾಂ ಧವಾದೀನಾಮರಿಮೇದಾನ್ತಾನಾಂ ಸಮೂಲದಲಕಾಣ್ಡಶಾಖಾನಾಂ ಸಮೇನ ಭಾಗೇನ ಗೃಹೀತಾನಾಂ ಭಸ್ಮಾನ್ಯಾಹೃತ್ಯ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇಣ ಕ್ಷಾರಷಡ್ಗುಣೇನ ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ ಏಕವಿಂಶತಿವಾರಾನ್ ಗಾಲಯಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಪಚೇತ್ ಸಾಧಯೇತ್, ತಾವದ್ಯಾವದಚ್ಛೋ ರಕ್ತಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಚ ಭವತಿ| ದದ್ಯಾಚ್ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ, ವರಾಙ್ಗಂ ವನವಾಸಿಕಾತ್ವಕ್, ಚೋಚಂ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸ್ಥೂಲಾ ತ್ವಕ್ ಯಾಂ ಶಾಲ್ಮಲಕಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಕರಞ್ಜಿಕಾ ನಕ್ತಮಾಲಃ, ಅನನ್ತಾ ಉತ್ಪಲಸಾರಿವಾ, ಸೋಮಃ ಸೋಮವಲ್ಕಃ ಕಟ್ಫಲಾಖ್ಯಃ, ಬಾಹ್ಲೀಕಂ ಕುಙ್ಕುಮಂ, ಗುಹಾ ಶಾಲಪರ್ಣೀ, ಪ್ಲಕ್ಷಃ ಪರ್ಕಟೀ, ನಿಚುಲಕೋ ಜಲವೇತಸಃ, ವಕ್ರಂ ತಗರಂ, ಆಲಂ ಹರಿತಾಲಂ, ವರ್ಧಮಾನ ಏರಣ್ಡಃ, ಪುತ್ರಶ್ರೇಣೀ ದ್ರವನ್ತೀ, ಟುಣ್ಟುಕಃ ಶ್ಯೋನಾಕಃ, ಏಲವಾಲುಕಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ನಾಗದನ್ತೀ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀಭೇದಃ, ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಮತೇ ತು ದನ್ತೀ; ಏಷಾಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಲೋಹಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕ್ಷಾರೋದಕಾತ್ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮಭಾಗೇನ, ಅತ್ರ ಅಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷಾರೋದಕೇ, ದದ್ಯಾತ್ ನಿಕ್ಷಿಪೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದನು ಪುನರ್ವಿಪಚೇದ್ ಯಾವನ್ನಾತಿದ್ರವಂ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರಂ ಚ ಭವತಿ| ಗಯದಾಸಸ್ತು ಶಿರೀಷಪಿಚುಮರ್ದಕಕುಭಾರುಷ್ಕರಮಧುಕೇಕ್ಷುರಕಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತ್ರಿಂಶದೇವ ಪಠತಿ; ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಷ್ವಾವಾಪೇಷು ಚ ಮರಿಚಸೋಮಗುಹಾಲವಣವಕ್ರಾಲಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತ್ರಿಂಶದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಠತಿ||೩-೭||

ವಿಡಙ್ಗತ್ರಿಫಲೇತ್ಯಾದಿ| ಇದಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಂ ಘೃತಂ ಭೂತವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಪಠಿತತ್ವಾತ್ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ||೮-೧೧||

ಅಪಾಮಾರ್ಗಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೀಷಸ್ಯ ಚ ಮಾಷಕಾನಿತಿ ಮಾಷಕಾ ಇವ ಮಾಷಕಾಃ ತಾನ್, ಬೀಜಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ವೇತೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ಶ್ವೇತಾ ಮಹಾಶ್ವೇತಾ ಚ ಕಟಭೀದ್ವಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಶ್ವೇತೇ ದ್ವೇ ಶ್ವೇತಸ್ಯನ್ದಃ ಶ್ವೇತವಚೇತಿ ಭಾಷನ್ತೇ| ಅತ್ರ ಶ್ರುತತ್ವಾದ್ ಘೃತಾದ್ ಗೋಮೂತ್ರಂ ಚತುರ್ಗುಣಂ ದೇಯಮ್||೧೨-೧೩||

ಚನ್ದನಾಗುರುಣೀತ್ಯಾದಿ| ತಿಲಪರ್ಣಿಕಂ `ಹುಲಹುಲ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಗಯೀ ತು ತೈಲಪರ್ಣಿಕಃ ಸರಲರಸಃ ನವನೀತಖೋಟಿರಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ನಲದಮ್ ಉಶೀರಭೇದಃ ಲಾಮಜ್ಜಕಂ, ಭದ್ರಶ್ರಿಯಂ ಶ್ವೇತಚನ್ದನಂ, ಯವಫಲಾ ದುಗ್ಧಿಕಾ, ನೀಲೀ ನೀಲಾಞ್ಜನಿಕಾ ಶಾರದಂ ಫಲಂ, ಸುಗನ್ಧಿಕಾ ಸರ್ಪಸುಗನ್ಧಾ, ಕಾಲೇಯಕಂ ಪೀತಚನ್ದನಂ, ಜಟಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಮಾಂಸೀ, ಪುನ್ನಾಗಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಏಲಾ ಸ್ಥೂಲೈಲಾ, ಏಲವಾಲುಕಂ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಧ್ಯಾಮಕಂ ಕತ್ತೃಣಂ, ತೋಯಂ ಬಾಲಕಂ, ಹರೇಣುಃ ರೇಣುಕಾ, ಕ್ಷುದ್ರೈಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ, ಕುಟನ್ನಟಃ ವನ್ಯಕಃ, `ಫಞ್ಜೀಮದನಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಶಿಲಾಪುಷ್ಪಂ ಶಿಲಾ ಮನಃಶಿಲಾ, ಪುಷ್ಪಂ ಪುಷ್ಪಕಾಸೀಸಂ, ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾ ತಗರಭೇದಃ, ಕಾಶ್ಮರೀ ಶ್ರೀಪರ್ಣೀ, ಶೀತಶೀವಂ ಕರ್ಪೂರಂ, ಶಮೀತ್ಯಪರೇ, ಸೋಮರಾಜೀ ಬಾಕುಚೀ, ಪೃಥ್ವಿಕಾ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣಃ ಸ್ಥೂಲಜೀರಕಃ, ಹಿಙ್ಗುಪತ್ರಿಕೇತ್ಯಪರೇ, ಶ್ವೇತೇ ಇತಿ ಕಟಭೀದ್ವಯಂ, ಶ್ವೇತಾಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ ತತ್ರ ಶ್ವೇತಾ ವಚಾ, ಸ್ಥೌಣೇಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿಪರ್ಣಕಂ, ಲವಣಾನಿ ಪಞ್ಚೈವ, ಪ್ರಸವಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕುಸುಮಾನಿ ಫಲಾನಿ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಸವಸ್ಯೋಭಯವಾಚಿತ್ವಾತ್, ತೃಣಶೂನ್ಯಾಃ ಕೇತಕ್ಯಾಃ, ಮಲ್ಲಿಕಾಯಾ ಇತ್ಯಪರೇ, ಸುರಸೀಸಿನ್ಧುವಾರಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತಂ ಕುಸುಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಸಿನ್ಧುವಾರೋ ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀಭೇದಃ, ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಸರ್ಜಭೇದಃ, ತಿನಿಶಃ ಸ್ಯನ್ದನಃ, ಬಿಮ್ಬೀ ಕುನ್ದುರಿಕಾ, ಸರ್ಪಾಕ್ಷೀ ರಕ್ತಪುಷ್ಪಾ ಪೂರ್ವದೇಶೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ ಸುಗನ್ಧಮೂಲಾ ರಾಸ್ನಾ, ಶಿಲಾಪುಷ್ಪಮಿತ್ಯತ್ರ ತಿಲಪುಷ್ಪಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ ತಚ್ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ತನ್ಮತೇ ಶೃಙ್ಗೇಣಾಧಾರೇಣ ಪಞ್ಚಾಶೀತಿಃ ಪೂರ್ಯತೇ| ಅಷ್ಟೌ ಲವಣಾನೀತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಃ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ, ಯತಃ ಪಞ್ಚಾಶೀತೇರಙ್ಗಾನಾಮಾಧಿಕ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| `ಕುಮುದೋತ್ಪಲಪದ್ಮಾನಿ ಪುಷ್ಪಂ ವಾಽಪಿ ತಥಾಽರ್ಕಜಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ `ಪಾಟಲಾಕಾಶ್ಮರೀಶೇಲುಶಿರೀಷಪ್ರಸವಾನಿ ಚ’ ಇತಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಃ ಪಠತಿ| ಏಷೋಽಗ್ನಿಕಲ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷಃ ಅಗದಃ, ಅಗ್ನಿಕಲ್ಪಂ ದುರ್ವಾರಂ ವಿಷಂ ವಾಸುಕೇರಪಿ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ಅಮಿತತೇಜಸೋ ನಾಗಪತೇಃ ಪ್ರಸಭಂ ಹಠೇನ ಹನ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಾಜಾಽಗದಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರಾಜ್ಞೋ ಹಸ್ತೇ ಭವೇತ್ ಸದೇತಿ ಯತೋಽಯಂ ಸರ್ವಾಗದಾನಾಂ ರಾಜಾ ಅತ ಏವ ರಾಜ್ಞೋ ಹಸ್ತೇ ಸದಾ ನಿತ್ಯಂ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ; ತೇನ ಹಸ್ತಸ್ಥಿತಾಗದೇನ ಪಾಣಿನಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಮನ್ನಪಾನಂ ನಿರ್ವಿಷಂ ಭವತಿ; ಹಸ್ತಸ್ಥಾಪನಪ್ರಯೋಜನಮಿದಮ್| ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಾನಾನುಲೇಪನಾಭ್ಯಾಂ ವಶೀಕರಣಮ್||೧೪-೨೭||

ವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ಶೋಧನಾಙ್ಗತ್ವೇನಾಪಿ ಸ್ವೇದೋ ನ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಮಾಹ- ಉಷ್ಣವರ್ಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೮||

ಉಪಧಾರ್ಯ ಜ್ಞಾತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಶುಭಾಶುಭಂ ಹಿತಾಹಿತಂ, ವಾರಯೇದ್ವಿಷಾರ್ತಾನೇವ| ಫಾಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಲತ್ಥಾಂಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ಪಿಣ್ಯಾಕಮೂಲಕಲಸುನಕಲಾಯಕುಸುಮ್ಭಾತಸೀಶಿಶುಮಾರಕೂರ್ಮನಿಷ್ಪಾವಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಾತಕಚೂತಾದಿಕಾನಿ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೯-೩೧||

ಅವಿಷಶ್ಚ ಕೀದೃಶ ಇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಸನ್ನದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನದೋಷಂ ಸ್ವಭಾವಾವಸ್ಥಿತವಾತಾದಿಕಂ, ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಧಾತುಂ ದಧತೀತಿ ಧಾತವೋ ರಸಾದಯೋ ಮಲಾಶ್ಚ| ಅನ್ನಾಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷಂ ಭೋಜನಾಭಿಲಾಷಿಣಂ, ಏತೇನ ಸಮಾಗ್ನಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಸಮಸೂತ್ರಜಿಹ್ವಮಿತಿ ಸಮಸೂತ್ರಾ ಜಿಹ್ವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ತಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ನಿರ್ವಿಷಸ್ಯ ಹಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸಮಸೂತ್ರತಯಾ ಜಿಹ್ವಾ ರಸವೇದಿನೀ ಭವತಿ, ಸವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಪ್ರಭಾವೇಣ ದೂಷಿತಚಿತ್ತತ್ವಾಜ್ಜಿಹ್ವಾ ರಸವೇದಿನೀ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ `ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ಸರ್ವ ಏವಾರ್ಥೋ ನಿಬದ್ಧಃ| ವೈದ್ಯೋಽವಗಚ್ಛೇದವಿಷಂ ಮನುಷ್ಯಮಿತಿ ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಪುರುಷೋಽವಿಷೋ ಭವತಿ, ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು ವಿಷಾತುರಃ| ತಥಾ ಹಿ,- “ಪ್ರವೃದ್ಧದೋಷಂ ವಿಕೃತಿಸ್ಥಧಾತುಮನನ್ನಕಾಙ್ಕ್ಷಂ ಕ್ಷತಸೂತ್ರಜಿಹ್ವಮ್| ವಿರುದ್ಧವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯಚಿತ್ತಚೇಷ್ಟಂ ವೈದ್ಯೋಽವಗಚ್ಛೇತ್ ಸವಿಷಂ ಮನುಷ್ಯಮ್”- ಇತಿ| `ಸಮಮೂತ್ರವಿಟ್ಕಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಸುಬೋಧಮ್| ಇದಂ ಸವಿಷಾವಿಷಲಕ್ಷಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣತಮೇ ಸ್ಥಾವರವಿಷೇ ಸರ್ಪದಷ್ಟೇ ಚ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ನತು ಮನ್ದವಿಷೇ ಚಿರೇಣ ಧಾತುದೂಷಣಕರೇ ಮೂಷಿಕವಿಷೇ ಕೀಟವಿಷೇಷು ಚ; ಅತ ಏವೋತ್ತರತ್ರ ಮೂಷಿಕಕೀಟವಿಕಲ್ಪಾವಿತಿ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಮೂಷಿಕಕಲ್ಪಾನನ್ತರಂ ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೀಯಂ ಕಲ್ಪಂ ಪಠತಿ||೩೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||