Adhikarana ൧ (൧-൩) · Śloka ൩
അഥാതഃ കുഷ്ഠചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
വിരുദ്ധാധ്യശനാസാത്മ്യവേഗവിഘാതൈഃ സ്നേഹാദീനാം ചായഥാരമ്ഭൈഃ പാപക്രിയയാ പുരാകൃതകര്മയോഗാച്ച ത്വഗ്ദോഷാ ഭവന്തി ||൩||
View original
अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
विरुद्धाध्यशनासात्म्यवेगविघातैः स्नेहादीनां चायथारम्भैः पापक्रियया पुराकृतकर्मयोगाच्च त्वग्दोषा भवन्ति ||३||
Hide commentary
വിരുദ്ധാധ്യശനാദീനി കുഷ്ഠകരാണി വിശേഷേണ കുഷ്ഠസ്യ ജനകാനീതി പ്രാഗുക്താന്യപി പുനരുക്താനി||൧-൩||
Adhikarana ൨ (൪) · Śloka ൪
തത്ര ത്വഗ്ദോഷീ മാംസവസാദുഗ്ധദധിതൈലകുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവേക്ഷുപിഷ്ടവികാരാമ്ലവിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണവിദാഹ്യഭിഷ്യന്ദീനി ദിവാസ്വപ്നം വ്യവായം ച പരിഹരേത് ||൪||
View original
तत्र त्वग्दोषी मांसवसादुग्धदधितैलकुलत्थमाषनिष्पावेक्षुपिष्टविकाराम्लविरुद्धाध्यशनाजीर्णविदाह्यभिष्यन्दीनि दिवास्वप्नं व्यवायं च परिहरेत् ||४||
Hide commentary
നിഷ്പാവോ രാജശിമ്ബീ| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദജനനമഭിഷ്യന്ദി||൪||
Adhikarana ൩ (൫) · Śloka ൫
തതഃ ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമകോരദൂഷശ്യാമാകോദ്ദാലകാദീനനവാന് ഭുഞ്ജീത മുദ്ഗാഢക്യോരന്യതരസ്യ യൂഷേണ സൂപേന വാ നിമ്ബപത്രാരുഷ്കരവ്യാമിശ്രേണ, മണ്ഡൂകപര്ണ്യവല്ഗുജാടരൂഷകരൂപികാപുഷ്പൈഃ സര്പിഃസിദ്ധൈഃ സര്ഷപതൈലസിദ്ധൈര്വാ, തിക്തവര്ഗേണ വാऽഭിഹിതേന; മാംസസാത്മ്യായ വാ ജാങ്ഗലമാംസമമേദസ്കം വിതരേത്; തൈലം വജ്രകമഭ്യങ്ഗാര്ഥേ; ആരഗ്വധാദികഷായമുത്സാദനാര്ഥേ; പാനപരിഷേകാവഗാഹാദിഷു ച ഖദിരകഷായമ്; ഇത്യേഷ ആഹാരാചാരവിഭാഗഃ ||൫||
View original
ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोरदूषश्यामाकोद्दालकादीननवान् भुञ्जीत मुद्गाढक्योरन्यतरस्य यूषेण सूपेन वा निम्बपत्रारुष्करव्यामिश्रेण, मण्डूकपर्ण्यवल्गुजाटरूषकरूपिकापुष्पैः सर्पिःसिद्धैः सर्षपतैलसिद्धैर्वा, तिक्तवर्गेण वाऽभिहितेन; मांससात्म्याय वा जाङ्गलमांसममेदस्कं वितरेत्; तैलं वज्रकमभ्यङ्गार्थे; आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे; पानपरिषेकावगाहादिषु च खदिरकषायम्; इत्येष आहाराचारविभागः ||५||
Hide commentary
തത്രേത്യാദി| ഉദ്ദാലകഃ അരണ്യകോദ്രവഃ| ഉപകരണഭൂതം സൂപ്യദ്രവ്യദ്വയം മുദ്ഗാഢകീലക്ഷണമഭിധായാപരമപ്യുപകരണഭൂതം ശാകദ്രവ്യമാഹ- നിമ്ബപത്രേത്യാദി| ശാകരൂപാഭ്യാം നിമ്ബപത്രാരുഷ്കരാഭ്യാം വ്യാമിശ്രേണ സൂപേന സഹ ശാല്യാദികമന്നം ഭുഞ്ജീത, തഥാ മണ്ഡൂകപര്ണ്യാദിഭിരപി ശാകൈഃ| മണ്ഡൂകപര്ണീ ബ്രാഹ്മീഭേദഃ| രൂപികാപുഷ്പൈഃ അര്കപുഷ്പൈഃ| സാര്ഷപതൈലം കേചിന്നേച്ഛന്തി, രക്തപിത്തപ്രദൂഷണത്വാത്, വാതകഫകുഷ്ഠേഷു വദന്ത്യന്യേ| തിക്തവര്ഗേണ പ്രപുന്നാഡാവല്ഗുജപടോലവാര്താകാദിനാ| യദ്യപി “യോഷിന്മാംസസുരാവര്ജീ” ഇത്യത്ര മാംസപ്രതിഷേധഃ, തഥാऽപി മാംസസാത്മ്യായ ജാങ്ഗലമാംസമമേദസ്കം മേദോരഹിതം സ്വഭാവതോ വിതരേദ്ദദ്യാത്| തത്ര വജ്രകം സപ്തപര്ണകരഞ്ജേത്യാദികം വക്ഷ്യതേ| ആരഗ്വധാദികഷായമുത്സാദനാര്ഥേ ഇതി കഷായോऽത്ര കല്കശ്ചൂര്ണം വാ യോഗ്യതയാ; കഷായശബ്ദോ ഹി ചരകേ സ്വരസാദിഷു പഞ്ചസു പരിഭാഷിതഃ; ഉത്സാദനാര്ഥേ ഉദ്ധര്ഷണാര്ഥേ, അഥവാ ഉദ്വര്തനാര്ഥേ; അന്യേ തു നിമ്നവ്രണസ്യ ഉന്നതികരണാര്ഥേ| ഇത്യേഷ ആഹാരാചാരവിഭാഗ ഇതി ആഹാരസ്യ ക്രിയമാണസ്യ ദ്രവ്യരസവിഭാജനമ്| തത്ര, വജ്രതൈലസ്യ പാനീയത്വാദ്, ആരഗ്വധാദേരപ്യത്ര സംസ്കാരാദൌ പ്രായോഗികത്വാത്, ആഹാരവര്ഗസ്യൈവോപദേശഃ||൫||
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൬
തത്ര പൂര്വരൂപേഷൂഭയതഃ സംശോധനമാസേവേത |
തത്ര ത്വക്സമ്പ്രാപ്തേ ശോധനാലേപനാനി, ശോണിതപ്രാപ്തേ സംശോധനാലേപനകഷായപാനശോണിതാവസേചനാനി, മാംസപ്രാപ്തേ ശോധനാലേപനകഷായപാനശോണിതാവസേചനാരിഷ്ടമന്ഥപ്രാശാഃ, ചതുര്ഥകര്മഗുണപ്രാപ്തം യാപ്യമാത്മവതഃ സംവിധാനവതശ്ച, തത്ര സംശോധനാച്ഛോണിതാവസേചനാച്ചോര്ധ്വം ഭല്ലാതശിലാജതുധാതുമാക്ഷീകഗുഗ്ഗുല്വഗുരുതുവരകഖദിരാസനായസ്കൃതിവിധാനമാസേവേത; പഞ്ചമം നൈവോപക്രമേത് ||൬||
View original
तत्र पूर्वरूपेषूभयतः संशोधनमासेवेत |
तत्र त्वक्सम्प्राप्ते शोधनालेपनानि, शोणितप्राप्ते संशोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनानि, मांसप्राप्ते शोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनारिष्टमन्थप्राशाः, चतुर्थकर्मगुणप्राप्तं याप्यमात्मवतः संविधानवतश्च, तत्र संशोधनाच्छोणितावसेचनाच्चोर्ध्वं भल्लातशिलाजतुधातुमाक्षीकगुग्गुल्वगुरुतुवरकखदिरासनायस्कृतिविधानमासेवेत; पञ्चमं नैवोपक्रमेत् ||६||
Hide commentary
തത്രേത്യാദി| ഉഭയതഃ സംശോധനം വമനം വിരേചനം ച| ത്വക്സമ്പ്രാപ്തേ രസപ്രാപ്തേ, രസസ്യ തത്സ്ഥാനത്വാത് | അത്രാരിഷ്ടഗ്രഹണമുപലക്ഷണം, തേനാസവസുരയോരപ്യവരോധഃ| മേദഃപ്രാപ്തേ ചികിത്സിതമുപദിശന്നാഹ- ചതുര്ഥകര്മേത്യാദി| ചതുര്ഥകര്മഗുണപ്രാപ്തം യാപ്യമിതി ത്വഗ്ധാതോശ്ചതുര്ഥം മേദഃ, തസ്യ കര്മാണി ശോധനാദീനി, തേഷാം തു ഗുണാഃ ഫലമ്; ഏതേനൈതദുക്തം- മേദോഗതം കുഷ്ഠം സംശോധനാദിഗുണവിശിഷ്ടം യാപ്യം ഭവതീതി| കഥമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ? ആത്മവതഃ ആത്മഗുണോപപന്നസ്യ; ആത്മഗുണാശ്ച സര്വഭൂതേഷു ക്ഷാന്തിരനസൂയാ ശൌചമനായാസോ മങ്ഗലകാര്യാണ്യസ്പൃഹാ ചേതി; അഥവാ ആത്മവതോऽപഥ്യപരിഹാരപരായണസ്യ സമ്യഗാഹാരാചാരസ്യേത്യര്ഥഃ| സംവിധാനവതഃ പരിച്ഛദവതഃ കര്മാനുഷ്ഠാനപരസ്യ യാപ്യം നാന്യഥാ| ‘സമ്യഗ്വിധാനവത’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, പ്രഭൂതോപകരണയുക്തസ്യേത്യര്ഥഃ| അഥവാ ചതുര്ഥേ മേദസി സ്ഥിതം കുഷ്ഠം ചതുര്ഥം, തസ്യ കുഷ്ഠസ്യ കര്മാണി ഗുണാശ്ച ദൌര്ഗന്ധ്യോപദേഹപൂയാദയസ്തൈഃ പ്രാപ്തം യുക്തം യാപ്യമ്| അന്യേ തു ‘ചതുര്ഥാഖ്യപ്രാപ്തം’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| അത്ര യാപനേ സംശോധനാച്ഛോണിതാവസേകാച്ചോര്ധ്വം ഭല്ലാതകാദിവിധാനമ്| തത്ര ഭല്ലാതകവിധാനമര്ശോനിര്ദിഷ്ടം, ശിലാജതുമാക്ഷികധാതുതുവരകവിധാനം പ്രമേഹപിഡകാചികിത്സിതനിര്ദിഷ്ടം, ഖദിരാസനായസ്കൃതിവിധാനം മഹാകുഷ്ഠവിധാവുദ്ദിഷ്ടമ്| പഞ്ചമം നൈവേതി അസാധ്യത്വാദസ്ഥ്യാദിഗതകുഷ്ഠാനാമ്||൬||
Adhikarana ൫ (൭) · Śloka ൭
തത്ര പ്രഥമമേവ കുഷ്ഠിനം സ്നേഹപാനവിധാനേനോപപാദയേത് |
മേഷശൃങ്ഗീശ്വദംഷ്ട്രാശാര്ങ്ഗേഷ്ടാഗുഡൂചീദ്വിപഞ്ചമൂലീസിദ്ധം തൈലം ഘൃതം വാ വാതകുഷ്ഠിനാം പാനാഭ്യങ്ഗയോര്വിദധ്യാത്, ധവാശ്വകര്ണകകുഭപലാശപിചുമര്ദപര്പടകമധുകരോധ്രസമങ്ഗാസിദ്ധം സര്പിഃ പിത്തകുഷ്ഠിനാം, പ്രിയാലശാലാരഗ്വധനിമ്ബസപ്തപര്ണചിത്രകമരിചവചാകുഷ്ഠസിദ്ധം ശ്ലേഷ്മകുഷ്ഠിനാം ഭല്ലാതകാഭയാവിഡങ്ഗസിദ്ധം വാ, സര്വേഷാം തുവരകതൈലം ഭല്ലാതകതൈലം വേതി ||൭||
View original
तत्र प्रथममेव कुष्ठिनं स्नेहपानविधानेनोपपादयेत् |
मेषशृङ्गीश्वदंष्ट्राशार्ङ्गेष्टागुडूचीद्विपञ्चमूलीसिद्धं तैलं घृतं वा वातकुष्ठिनां पानाभ्यङ्गयोर्विदध्यात्, धवाश्वकर्णककुभपलाशपिचुमर्दपर्पटकमधुकरोध्रसमङ्गासिद्धं सर्पिः पित्तकुष्ठिनां, प्रियालशालारग्वधनिम्बसप्तपर्णचित्रकमरिचवचाकुष्ठसिद्धं श्लेष्मकुष्ठिनां भल्लातकाभयाविडङ्गसिद्धं वा, सर्वेषां तुवरकतैलं भल्लातकतैलं वेति ||७||
Hide commentary
തത്രേത്യാദി| സ്നേഹപാനവിധാനേനേതി വമനാദിശോധനാങ്ഗസ്യൈവ സ്നേഹസ്യ പാനവിധാനേന; ന പുനഃ സ്വതന്ത്രസ്യ, കുഷ്ഠാനാം രൂക്ഷണീയത്വാത്| സ്നിഗ്ധസ്യ പുനഃ ക്രമാദനുക്താന്യപി വമനവിരേചനശോണിതമോക്ഷണാനി ക്രമേണൈവ പൂര്വരൂപാദൌ, അനേനൈവ ക്രമേണ കര്മണഃ സര്വത്രോക്തത്വാത്| ഉപപാദയേത് ഉപക്രമേതേത്യര്ഥഃ| താനേവ ശോധനാങ്ഗസ്നേഹാനുത്പാദയന്നാഹ- മേഷശൃങ്ഗീത്യാദി| മേഷശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ; ഗയീ തു പുത്രഞ്ജീവകഭേദമാഹ| ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗോക്ഷുരകഃ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ കാകതിക്താ, ‘ഭുമ്ഭുരടാ’ ഇതി ലോകേ; ‘ഗൂഥകരഞ്ജ’ ഇത്യപരേ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| ഏതൈഃ കഷായകല്കരൂപൈഃ സിദ്ധം സാമാന്യപരിഭാഷയാ തൈലം ഘൃതം വാ വാതകുഷ്ഠേ ഏവ, കഫാനുബന്ധേ തൈലം, പിത്താനുബന്ധേ ഘൃതമ്; അന്യേ തു പാനായ ഘൃതം, അഭ്യങ്ഗായ തൈലമിതി| അശ്വകര്ണേത്യാദി അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശേ ഗന്ധമുണ്ഡോऽശ്വത്ഥസദൃശഃ| കകുഭഃ സുഗന്ധിമൂലോ വിടപഃ| പലാശഃ കിംശുകഃ| പിചുമര്ദോ നിമ്ബഃ| സമങ്ഗാ സ്പര്ശരോദനികാ, ലജ്ജാലുരിതി ലോകേ| പ്രിയാലേത്യാദി| പ്രിയാലശ്ചാരഃ| സര്പിരിതി പൂര്വയോഗാദനുവര്തതേ, ഏവമഗ്രേऽപി| ഭല്ലാതകേത്യാദി| തുവരകഃ പശ്ചിമസമുദ്രഭൂമിഷു പ്രസിദ്ധ ഏവ||൭||
Adhikarana ൬ (൮-൯) · Śloka ൯
സപ്തപര്ണാരഗ്വധാതിവിഷേക്ഷുരപാഠാകടുരോഹിണ്യമൃതാത്രിഫലാപടോലപിചുമര്ദപര്പടകദുരാലഭാത്രായമാണാമുസ്താചന്ദനപദ്മക- ഹരിദ്രോപകുല്യാവിശാലാമൂര്വാശതാവരീസാരിവേന്ദ്രയവാടരൂഷകഷഡ്ഗ്രന്ഥാമധുകഭൂനിമ്ബഗൃഷ്ടികാ ഇതി സമഭാഗാഃ കല്കഃസ്യാത്, കല്കാച്ചതുര്ഗുണം സര്പിഃ പ്രക്ഷിപ്യ തദ്ദ്വിഗുണോ ധാത്രീഫലരസസ്തച്ചതുര്ഗുണാ ആപസ്തദൈകധ്യം സമാലോഡ്യ വിപചേത്, ഏതന്മഹാതിക്തകം നാമ സര്പിഃ കുഷ്ഠവിഷമജ്വരരക്തപിത്തഹൃദ്രോഗോന്മാദാപസ്മാരഗുല്മപിഡകാസൃഗ്ദരഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാ- ശ്ലീപദപാണ്ഡുരോഗവിസര്പാര്ശഃഷാണ്ഢ്യകണ്ഡൂപാമാദീഞ്ഛമയേദിതി ||൮||
ത്രിഫലാപടോലപിചുമന്ദാടരൂഷകകടുരോഹിണീദുരാലഭാത്രായമാണാഃ പര്പടകശ്ചൈതേഷാം ദ്വിപലികാന് ഭാഗാഞ്ജലദ്രോണേ പ്രക്ഷിപ്യ പാദാവശേഷം കഷായമാദായ കല്കപേഷ്യാണീമാനി ഭേഷജാന്യര്ധപലികാനി ത്രായമാണാമുസ്തേന്ദ്രയവചന്ദനകിരാതതിക്താനി പിപ്പല്യശ്ചൈതാനി ഘൃതപ്രസ്ഥേ സമാവാപ്യ വിപചേത്, ഏതത്തിക്തകം നാമ സര്പിഃ കുഷ്ഠവിഷമജ്വരഗുല്മാര്ശോഗ്രഹണീദോഷശോഫപാണ്ഡുരോഗവിസര്പഷാണ്ഢ്യശമനമൂര്ധ്വജത്രുഗതരോഗഘ്നം ചേതി ||൯||
View original
सप्तपर्णारग्वधातिविषेक्षुरपाठाकटुरोहिण्यमृतात्रिफलापटोलपिचुमर्दपर्पटकदुरालभात्रायमाणामुस्ताचन्दनपद्मक- हरिद्रोपकुल्याविशालामूर्वाशतावरीसारिवेन्द्रयवाटरूषकषड्ग्रन्थामधुकभूनिम्बगृष्टिका इति समभागाः कल्कःस्यात्, कल्काच्चतुर्गुणं सर्पिः प्रक्षिप्य तद्द्विगुणो धात्रीफलरसस्तच्चतुर्गुणा आपस्तदैकध्यं समालोड्य विपचेत्, एतन्महातिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविषमज्वररक्तपित्तहृद्रोगोन्मादापस्मारगुल्मपिडकासृग्दरगलगण्डगण्डमाला- श्लीपदपाण्डुरोगविसर्पार्शःषाण्ढ्यकण्डूपामादीञ्छमयेदिति ||८||
त्रिफलापटोलपिचुमन्दाटरूषककटुरोहिणीदुरालभात्रायमाणाः पर्पटकश्चैतेषां द्विपलिकान् भागाञ्जलद्रोणे प्रक्षिप्य पादावशेषं कषायमादाय कल्कपेष्याणीमानि भेषजान्यर्धपलिकानि त्रायमाणामुस्तेन्द्रयवचन्दनकिराततिक्तानि पिप्पल्यश्चैतानि घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, एतत्तिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविषमज्वरगुल्मार्शोग्रहणीदोषशोफपाण्डुरोगविसर्पषाण्ढ्यशमनमूर्ध्वजत्रुगतरोगघ्नं चेति ||९||
Hide commentary
ഹരിദ്രോപകുല്യാവിശാലേത്യത്ര തന്ത്രാന്തരദര്ശനാദ്ധരിദ്രാദ്വയം, പിപ്പലീ ഗജപിപ്പലീ ചേത്യുപകുല്യാദ്വയം ച ബോദ്ധവ്യം, വിശാലാ ഇന്ദ്രവാരുണീ, മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ, ഷഡ്ഗ്രന്ഥാ വചാ| പരിഭാഷാവ്യാപാരോ നാസ്ത്യേവാത്ര മഹാതിക്തകേ, സാമാന്യകല്കകഷായപരിമാണദ്രവ്യപരിമാണയോശ്ചോക്തത്വാത്| ഷാണ്ഢ്യം ഷണ്ഢഭാവഃ||൮-൯||
Adhikarana ൭ (൧൦) · Śloka ൧൧
അതോऽന്യതമേന ഘൃതേന സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യൈകാം ദ്വേ തിസ്രശ്ചതസ്രഃ പഞ്ച വാ സിരാ വിധ്യേത്; മണ്ഡലാനി ചോത്സന്നാന്യവലിഖേദഭീക്ഷ്ണം, പ്രച്ഛയേദ്വാ, സമുദ്രഫേനശാകഗോജീകാകോദുമ്ബരികാപത്രൈര്വാऽവഘൃഷ്യാലേപയേല്ലാക്ഷാസര്ജരസരസാഞ്ജന- പ്രപുന്നഡാവല്ഗുജതേജോവത്യശ്വമാരകാര്കകുടജാരേവതമൂലകല്കൈര്മൂത്രപിഷ്ടൈഃ പിത്തപിഷ്ടൈര്വാ, സ്വര്ജികാതുത്ഥകാസീസവിഡങ്ഗാഗാരധൂമചിത്രകകടുകസുധാഹരിദ്രാസൈന്ധവകല്കൈര്വാ, ഏതാന്യേവാവാപ്യ ക്ഷാരകല്പേന നിഃസ്രുതേ പാലാശേ ക്ഷാരേ തതോ വിപാച്യ ഫാണീതമിവ സഞ്ജാതമവതാര്യ ലേപയേത്, ജ്യോതിഷ്കഫലലാക്ഷാമരിചപിപ്പലീസുമനഃപത്രൈര്വാ, ഹരിതാലമനഃശിലാര്കക്ഷീരതിലശിഗ്രുമരിചകല്കൈര്വാ, സ്വര്ജികാകുഷ്ഠതുത്ഥകുടജചിത്രകവിഡങ്ഗമരിചരോധ്രമനഃശിലാകല്കൈര്വാ, ഹരീതകീകരഞ്ജികാവിഡങ്ഗസിദ്ധാര്ഥകലവണരോചനാവല്ഗുജഹരിദ്രാകല്കൈര്വാ ||൧൦||
സര്വേ കുഷ്ഠാപഹാഃ സിദ്ധാ ലേപാഃ സപ്ത പ്രകീര്തിതാഃ |൧൧|
View original
अतोऽन्यतमेन घृतेन स्निग्धस्विन्नस्यैकां द्वे तिस्रश्चतस्रः पञ्च वा सिरा विध्येत्; मण्डलानि चोत्सन्नान्यवलिखेदभीक्ष्णं, प्रच्छयेद्वा, समुद्रफेनशाकगोजीकाकोदुम्बरिकापत्रैर्वाऽवघृष्यालेपयेल्लाक्षासर्जरसरसाञ्जन- प्रपुन्नडावल्गुजतेजोवत्यश्वमारकार्ककुटजारेवतमूलकल्कैर्मूत्रपिष्टैः पित्तपिष्टैर्वा, स्वर्जिकातुत्थकासीसविडङ्गागारधूमचित्रककटुकसुधाहरिद्रासैन्धवकल्कैर्वा, एतान्येवावाप्य क्षारकल्पेन निःस्रुते पालाशे क्षारे ततो विपाच्य फाणीतमिव सञ्जातमवतार्य लेपयेत्, ज्योतिष्कफललाक्षामरिचपिप्पलीसुमनःपत्रैर्वा, हरितालमनःशिलार्कक्षीरतिलशिग्रुमरिचकल्कैर्वा, स्वर्जिकाकुष्ठतुत्थकुटजचित्रकविडङ्गमरिचरोध्रमनःशिलाकल्कैर्वा, हरीतकीकरञ्जिकाविडङ्गसिद्धार्थकलवणरोचनावल्गुजहरिद्राकल्कैर्वा ||१०||
सर्वे कुष्ठापहाः सिद्धा लेपाः सप्त प्रकीर्तिताः |११|
Hide commentary
ശാകോ മഹാഖരപത്രഃ, ‘ശാഖോട’ ഇത്യന്യേ; ഗോജീ ഗോജിഹ്വാ; കാകോദുമ്ബരികാ കാഷ്ഠോദുമ്ബരികാ| തമേവ പ്രലേപം നിര്ദിശന്നാഹ- ലാക്ഷാസര്ജരസേത്യാദി| ആരേവതഃ കിരമാലകഃ| പിത്തപിഷ്ടൈരിതി ഗോപിത്തപിഷ്ടൈഃ| ഏതാന്യേവേത്യാദി| നിഃസ്രുതേ ഗാലിതേ| ക്ഷാരകല്പാതിദേശേന തിലനാലാദിഭിരാദീപനം ഷങ്ഗുണോദകസ്രാവണം ച| സുവര്ചികാതുത്ഥകാസീസാദിചൂര്ണം പരിവാപ്യ ക്ഷാരാദ് ദ്വാത്രിംശത്തമഭാഗപ്രമാണമ്| സ്വര്ജികേത്യാദി| ജ്യോതിഷ്കഃ കാകമര്ദനികാ, തസ്യാഃ ഫലമ്| സുമനാ ജാതീ| ഹരിതാലേത്യാദി| ശിഗ്രുര്വിടപശാകഃ, ശോഭാഞ്ജനമന്യേ| ഹരീതകീത്യാദി| കരഞ്ജികാ വൃക്ഷകരഞ്ജഃ| സര്വേത്യാദി| സിദ്ധാ ഇതി വിശേഷണം നിശ്ചിതഫലസിദ്ധിബോധനാര്ഥമ്||൧൦||-
Adhikarana ൮ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
വൈശേഷികാനതസ്തൂര്ധ്വം ദദ്രൂശ്വിത്രേഷു മേ ശൃണു ||൧൧||
ലാക്ഷാ കുഷ്ഠം സര്ഷപാഃ ശ്രീനികേതം രാത്രിര്വ്യോഷം ചക്രമര്ദസ്യ ബീജമ് |
കൃത്വൈകസ്ഥം തക്രപിഷ്ടഃ പ്രലേപോ ദദ്രൂഷൂക്തോ മൂലകാദ്ബീജയുക്തഃ ||൧൨||
View original
वैशेषिकानतस्तूर्ध्वं दद्रूश्वित्रेषु मे शृणु ||११||
लाक्षा कुष्ठं सर्षपाः श्रीनिकेतं रात्रिर्व्योषं चक्रमर्दस्य बीजम् |
कृत्वैकस्थं तक्रपिष्टः प्रलेपो दद्रूषूक्तो मूलकाद्बीजयुक्तः ||१२||
Hide commentary
വൈശേഷികാനിത്യാദി| ശ്രീനികേതം നവനീതധൂപഃ സരലനിര്യാസ ഇതി| രാത്രിര്ഹരിദ്രാ||൧൧-൧൨||
Adhikarana ൯ (൧൩) · Śloka ൧൩
സിന്ധൂദ്ഭൂതം ചക്രമര്ദസ്യ ബീജമിക്ഷൂദ്ഭൂതം കേശരം താര്ക്ഷ്യശൈലമ് |
പിഷ്ടോ ലേപോऽയം കപിത്ഥാദ്രസേന ദദ്രൂസ്തൂര്ണം നാശയത്യേഷ യോഗഃ ||൧൩||
View original
सिन्धूद्भूतं चक्रमर्दस्य बीजमिक्षूद्भूतं केशरं तार्क्ष्यशैलम् |
पिष्टो लेपोऽयं कपित्थाद्रसेन दद्रूस्तूर्णं नाशयत्येष योगः ||१३||
Hide commentary
സിന്ധൂദ്ഭൂതമിത്യാദി| സിന്ധൂദ്ഭൂതം സൈന്ധവമ്| ഇക്ഷൂദ്ഭൂതോ ഗുഡഃ| കേശരം ബകുലമ്| താര്ക്ഷ്യശൈലം രസാഞ്ജനമ്||൧൩||
Adhikarana ൧൦ (൧൪) · Śloka ൧൪
ഹേമക്ഷീരീ വ്യാധിഘാതഃ ശിരീഷോ നിമ്ബഃ സര്ജോ വത്സകഃ സാജകര്ണഃ |
ശീഘ്രം തീവ്രാ നാശയന്തീഹ ദദ്രൂഃ സ്നാനാലേപോദ്ധര്ഷണേഷൂപയുക്താഃ ||൧൪||
View original
हेमक्षीरी व्याधिघातः शिरीषो निम्बः सर्जो वत्सकः साजकर्णः |
शीघ्रं तीव्रा नाशयन्तीह दद्रूः स्नानालेपोद्धर्षणेषूपयुक्ताः ||१४||
Hide commentary
ഹേമക്ഷീരീ കങ്കുഷ്ഠമ്| വ്യാധിഘാതഃ കിരമാലകഃ| സര്ജോ ലഘുസര്ജഃ| അജകര്ണോ മഹാസര്ജഃ, ‘ഗന്ധമുണ്ഡ’ ഇത്യേകേ| സ്നാനേത്യാദി| ‘പാനാലേപോദ്ധര്ഷണേഷു’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| ലേപനോദ്ധര്ഷണയോഃ പേഷണേ തക്രമമ്ലം, കപിത്ഥരസമന്യേऽനുവര്തയന്തി||൧൪||
Adhikarana ൧൧ (൧൫) · Śloka ൧൫
ഭദ്രാസഞ്ജ്ഞോദുമ്ബരീമൂലതുല്യം ദത്ത്വാ മൂലം ക്ഷോദയിത്വാ മലപ്വാഃ |
സിദ്ധം തോയം പീതമുഷ്ണേ സുഖോഷ്ണം സ്ഫോടാഞ്ഛ്വിത്രേ പുണ്ഡരീകേ ച കുര്യാത് ||൧൫||
View original
भद्रासञ्ज्ञोदुम्बरीमूलतुल्यं दत्त्वा मूलं क्षोदयित्वा मलप्वाः |
सिद्धं तोयं पीतमुष्णे सुखोष्णं स्फोटाञ्छ्वित्रे पुण्डरीके च कुर्यात् ||१५||
Hide commentary
ദദ്രുഷു യോഗത്രയമഭിധായ ശ്വിത്രേ വിനിര്ദിശന്നാഹ- ഭദ്രേത്യാദി| ഉദുമ്ബരീ ഭദ്രനാമാ കാഷ്ഠോദുമ്ബരികാ മഹതീ, മലപൂഃ സൈവാല്പവിടപാ, തയോര്മൂലം പലം ഷോഡശഭിഃ സലിലപലൈഃ പക്വം ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടമുഷ്ണകാലേ കോഷ്ണം പീതമാതപസംസ്ഥസ്യ കടുതൈലാഭ്യക്തസ്യ ച ശ്വിത്രേ സ്ഫോടജനനമ്| ജീര്ണേ ഗവ്യമഥിതേന ദാഡിമയൂഷേണ വാ ഭോക്തവ്യമ്||൧൫||
Adhikarana ൧൨ (൧൬) · Śloka ൧൬
ദ്വൈപം ദഗ്ധം ചര്മ മാതങ്ഗജം വാ ഭിന്നേ സ്ഫോടേ തൈലയുക്തം പ്രലേപഃ |൧൬|
View original
द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वा भिन्ने स्फोटे तैलयुक्तं प्रलेपः |१६|
Hide commentary
സഞ്ജാതഭിന്നസ്ഫോടസ്യ ശ്വിത്രിണ ഉത്തരകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- ദ്വൈപമിത്യാദി| ദ്വീപീ ചിത്രകായോ വ്യാഘ്രഃ, തസ്യേദം ചര്മ ദ്വൈപമ്| മാതങ്ഗോ ഹസ്തീ, തസ്മാജ്ജാതം മാതങ്ഗജം ചര്മ| തൈലമത്ര വിഷാണികാസിദ്ധമ്| തദുക്തമ്- “ആവര്തകീമൂലസിദ്ധേന തൈലേനാഭ്യജ്യാവചൂര്ണയേദ് ഗജദ്വീപിചര്മമസീചൂര്ണേന, ത്രിഫലാലോഹചൂര്ണേന വാ” ഇതി|൧൬|-
Adhikarana ൧൩ (൧൬) · Śloka ൧൬
പൂതിഃ കീടോ രാജവൃക്ഷോദ്ഭവേന ക്ഷാരേണാക്തഃ ശ്വിത്രമേകോ നിഹന്തി ||൧൬||
View original
पूतिः कीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेको निहन्ति ||१६||
Hide commentary
പൂതിഃ കീടഃ ശസ്യാദോ വര്ഷാകാലേ കര്ബുരകഃ ‘തേലിനീ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, പൂര്വദേശേ ‘പുണ്ഡാലികാ’ ഇതി| സ ചാരഗ്വധക്ഷാരേണ സഹാക്തോ മിശ്രിതഃ| രാജവൃക്ഷ ആരഗ്വധഃ| ഏകഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| ഉദ്ദാലനത്വാത് ക്ഷാരോദകേനാത്ര ദ്രവകാര്യമ്| ‘ഉക്തഃ’ ഇത്യന്യേ വദന്തി||൧൬||
Adhikarana ൧൪ (൧൭) · Śloka ൧൭
കൃഷ്ണസ്യ സര്പസ്യ മസീ സുദഗ്ധാ ബൈഭീതകം തൈലമഥ ദ്വിതീയമ് |
ഏതത് സമസ്തം മൃദിതം പ്രലേപാച്ഛ്വിത്രാണി അര്വാണ്യപഹന്തി ശീഘ്രമ് ||൧൭||
View original
कृष्णस्य सर्पस्य मसी सुदग्धा बैभीतकं तैलमथ द्वितीयम् |
एतत् समस्तं मृदितं प्रलेपाच्छ्वित्राणि अर्वाण्यपहन्ति शीघ्रम् ||१७||
Hide commentary
കൃഷ്ണസ്യേത്യാദി| കൃഷ്ണസര്പോ യദാ ദഹ്യമാനോऽതികൃഷ്ണത്വം ഗച്ഛതി തദാ തച്ചൂര്ണം മസീത്യുച്യതേ, സ ഏവാഗ്നിദഹ്യമാനോ യദാ ശുക്ലത്വം യാതി തദാ ക്ഷാര ഇത്യുച്യതേ||൧൭||
Adhikarana ൧൫ (൧൮) · Śloka ൧൮
അധ്യര്ധതോയേ സുഭതിസ്രുതസ്യ ക്ഷാരസ്യ കല്പേന തു സപ്തകൃത്വഃ |
തൈലം ശൃതം തേന ചതുര്ഗുണേന ശ്വിത്രാപഹം മ്രക്ഷണമേതദഗ്ര്യമ് ||൧൮||
View original
अध्यर्धतोये सुभतिस्रुतस्य क्षारस्य कल्पेन तु सप्तकृत्वः |
तैलं शृतं तेन चतुर्गुणेन श्वित्रापहं म्रक्षणमेतदग्र्यम् ||१८||
Hide commentary
അധ്യര്ധേത്യാദി| കൃഷ്ണസ്യ സര്പസ്യേത്യനുവര്തമാനാത്തസ്യ ക്ഷാരാദധ്യര്ധം തോയമധികാര്ധമിത്യര്ഥഃ| ക്ഷാരസ്യ കല്പേന ക്ഷാരപാകവിധിനാ| സപ്തകൃത്വഃ സപ്തവാരാന്| മ്രക്ഷണമ് ആലേപനമ്| അഗ്ര്യം പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana ൧൬ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
ഘൃതേന യുക്തം പ്രപുനാഡബീജം കുഷ്ഠം ച യഷ്ടീമധുകം ച പിഷ്ട്വാ |
ശ്വേതായ ദദ്യാദ്ഗൃഹകുക്കുടായ ചതുര്ഥഭക്തായ ബുഭുക്ഷിതായ ||൧൯||
തസ്യോപസങ്ഗൃഹ്യ ച തത് പുരീഷമുത്പാചിതം സര്വത ഏവ ലിമ്പേത് |
അഭ്യന്തരം മാസമിമം പ്രയോഗം പ്രയോജയേച്ഛ്വിത്രമഥോ നിഹന്തി ||൨൦||
View original
घृतेन युक्तं प्रपुनाडबीजं कुष्ठं च यष्टीमधुकं च पिष्ट्वा |
श्वेताय दद्याद्गृहकुक्कुटाय चतुर्थभक्ताय बुभुक्षिताय ||१९||
तस्योपसङ्गृह्य च तत् पुरीषमुत्पाचितं सर्वत एव लिम्पेत् |
अभ्यन्तरं मासमिमं प्रयोगं प्रयोजयेच्छ्वित्रमथो निहन्ति ||२०||
Hide commentary
ഘൃതേനേത്യാദി| ചതുര്ഥഭക്തായേതി ഏകാഹമുപോഷിതായ ദ്വിതീയേऽഹനി സായം ധവലായ ഗ്രാമ്യകുക്കുടായാത്യന്തബുഭുക്ഷിതായ പ്രപുന്നാഡബീജാദികം ഘൃതയുക്തം ഭക്ഷയിതും ദദ്യാത്| തസ്യ പുരീഷമുപസങ്ഗൃഹ്യ ഗൃഹീത്വാ തേന പുരീഷേണ മാസമേകം ശ്വിത്രമഭ്യന്തരം ധാത്വന്തര്ഗതം മലപ്വാദിഭിഃ പ്രയോഗൈഃ സ്ഫോടകാദിഭിരുത്പാചിതം പാകം നീതം ലിമ്പേത്; സ ലേപസ്തച്ഛ്വിത്രം നിഹന്തീത്യര്ഥഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൭ (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
ക്ഷാരേ സുദഗ്ധേ ജലഗണ്ഡജേ തു ഗജസ്യ മൂത്രേണ ബഹുസ്രുതേ ച |
ദ്രോണപ്രമാണേ ദശഭാഗയുക്തം ദത്ത്വാ പചേദ്ബീജമവല്ഗുജസ്യ ||൨൧||
ഏതദ്യദാ ചിക്കണതാമുപൈതി തദാ സമസ്തം ഗുടികാ വിദധ്യാത് |
ശ്വിത്രം പ്രലിമ്പേദഥ സമ്പ്രഘൃഷ്യ തയാ വ്രജേദാശു സവര്ണഭാവമ് ||൨൨||
View original
क्षारे सुदग्धे जलगण्डजे तु गजस्य मूत्रेण बहुस्रुते च |
द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजस्य ||२१||
एतद्यदा चिक्कणतामुपैति तदा समस्तं गुटिका विदध्यात् |
श्वित्रं प्रलिम्पेदथ सम्प्रघृष्य तया व्रजेदाशु सवर्णभावम् ||२२||
Hide commentary
ക്ഷാര ഇത്യാദി| ജലഗണ്ഡോ ജലഗണ്ഡീരകഃ, നദീപിപ്പലികേത്യന്യേ| ‘ഗജലേണ്ഡജേ ക്ഷാരേ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; തച്ച ന പഠനീയം തന്ത്രാന്തരവിരോധാത്| ദശഭാഗയുക്തം ദശഭാഗയോജിതമവല്ഗുജചൂര്ണം പ്രക്ഷിപേദിതി||൨൧-൨൨||
Adhikarana ൧൮ (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
കഷായകല്പേന സുഭാവിതാം തു ജലം ത്വചാ ചൂതഹരീതകീനാമ് |
താം താമ്രദീപേ പ്രണിധായ ധീമാന് വര്തിം വടക്ഷീരസുഭാവിതാം തു ||൨൩||
ആദീപ്യ തജ്ജാതമസീം ഗൃഹീത്വാ താം ചാപി പഥ്യാമ്ഭസി ഭാവയിത്വാ |
സമ്പ്രച്ഛിതം തദ്ബഹുശഃ കിലാസം തൈലേന സിക്തം കടുനാ പ്രയാതി ||൨൪||
View original
कषायकल्पेन सुभावितां तु जलं त्वचा चूतहरीतकीनाम् |
तां ताम्रदीपे प्रणिधाय धीमान् वर्तिं वटक्षीरसुभावितां तु ||२३||
आदीप्य तज्जातमसीं गृहीत्वा तां चापि पथ्याम्भसि भावयित्वा |
सम्प्रच्छितं तद्बहुशः किलासं तैलेन सिक्तं कटुना प्रयाति ||२४||
Hide commentary
കഷായേത്യാദി| ചൂതഹരീതകീനാം ത്വചാ കൃത്വാ കഷായകല്പേന ക്വാഥകല്പനയാ യജ്ജലം ക്വാഥഃ, തേന സുഭാവിതാം പിചുവര്തിം കടുതൈലേന സിക്ത്വാ, താം താമ്രദീപേ പ്രണിധായ സ്ഥാപയിത്വാ, ആദീപ്യ പ്രജ്വാല്യ, തജ്ജാതമസീം ഗൃഹീത്വാ, തതോ വടക്ഷീരസുഭാവിതാം കൃത്വാ, തതസ്താമേവ പഥ്യാക്വാഥേന ഭാവയിത്വാ, കടുനാ തൈലേന സിക്തം കിലാശം ബഹുശഃ സമ്പ്രച്ഛിതം തയാ ലേപിതമപയാതി| “ഭാവ്യദ്രവ്യസമം ക്വാഥ്യം ക്വാഥശ്ചാഷ്ടാംശശേഷിതഃ” ഇതി| അയം യോഗോऽന്യത്രാപ്യുക്തഃ- “പഥ്യാമ്രത്വക്കഷായേണ പിചുവര്തിഃ സുഭാവിതാ| കടുതൈലയുതേ താമ്രപാത്രേ പ്രജ്വാലയേത്തതഃ|| മസീം തജ്ജാം വടക്ഷീരപഥ്യാക്വാഥേന ഭാവയേത്| മ്രക്ഷിതം കടുതൈലാക്തം തേന ശ്വിത്രം പ്രണശ്യതി”- ഇതി| ഗയദാസസ്ത- ‘വാര്തിം പടവാര്തിം പൂര്വം വടക്ഷീരേണ ഭാവയേത്തതഃ കടുതൈലേന’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി| “തൈലേന സിക്തം കടുനാ സമസ്തമാലേപയേദേവമുപൈതി ശാന്തിമ്”- ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൨൩-൨൪||
Adhikarana ൧൯ (൨൫-൨൬) · Śloka ൨൬
ആവല്ഗുജം ബീജമഗ്ര്യം നദീജം കാകാഹ്വാനോദുമ്ബരീ യാ ച ലാക്ഷാ |
ലൌഹം ചൂര്ണം മാഗധീ താര്ക്ഷ്യശൈലം തുല്യാഃ കാര്യാഃ കൃഷ്ണവര്ണാസ്തിലാശ്ച ||൨൫||
വര്തിം കൃത്വാ താം ഗവാം പിത്തപിഷ്ടാം ലേപഃ കാര്യഃ ശ്വിത്രിണാം ശ്വിത്രഹാരീ |
ലേപാത് പിത്തം ശൈഖിനം ശ്വിത്രഹാരി ഹ്രീബേരം വാ ദഗ്ധമേതേന യുക്തമ് ||൨൬||
View original
आवल्गुजं बीजमग्र्यं नदीजं काकाह्वानोदुम्बरी या च लाक्षा |
लौहं चूर्णं मागधी तार्क्ष्यशैलं तुल्याः कार्याः कृष्णवर्णास्तिलाश्च ||२५||
वर्तिं कृत्वा तां गवां पित्तपिष्टां लेपः कार्यः श्वित्रिणां श्वित्रहारी |
लेपात् पित्तं शैखिनं श्वित्रहारि ह्रीबेरं वा दग्धमेतेन युक्तम् ||२६||
Hide commentary
ആവല്ഗുജമിത്യാദി| അഗ്ര്യം ശ്രേഷ്ഠം, നദീജം താപീനദീസമുത്ഥോ മാക്ഷികധാതുഃ, കാകാഹ്വാനോദുമ്ബരീ കാകസഞ്ജ്ഞോദുമ്ബരികാ, യാ ച ലാക്ഷാ സാऽപി തജ്ജാ സാന്നിധ്യാത്, താര്ക്ഷ്യശൈലം രസാഞ്ജനം, തേസ്തുല്യാഃ കൃഷ്ണവര്ണാസ്തിലാഃ കാര്യാഃ, തൈര്വര്തിം കൃത്വാ തയാ ലേപഃ കാര്യഃ| അന്യേ ‘താപ്യുദ്ഭൂതോऽവല്ഗുജം ബീജമഗ്ര്യം’ ഇതി പഠന്തി; തത്രാപി താപ്യുദ്ഭൂതോ മാക്ഷികധാതുഃ| ശിഖിന ഇദം ശൈഖിനം പിത്തം മയൂരപിത്തമിത്യര്ഥഃ||൨൫-൨൬||
Adhikarana ൨൦ (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൯
തുത്ഥാലകടുകാവ്യോഷസിംഹാര്കഹയമാരകാഃ |
കുഷ്ഠാവല്ഗുജഭല്ലാതക്ഷീരിണീസര്ഷപാഃ സ്നുഹീ ||൨൭||
തില്വകാരിഷ്ടപീലൂനാം പത്രാണ്യാരഗ്വധസ്യ ച |
ബീജം വിഡങ്ഗാശ്വഹന്ത്രോര്ഹരിദ്രേ ബൃഹതീദ്വയമ് ||൨൮||
ആഭ്യാം ശ്വിത്രാണി യോഗാഭ്യാം ലേപാന്നശ്യന്ത്യശേഷതഃ |൨൯|
View original
तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमारकाः |
कुष्ठावल्गुजभल्लातक्षीरिणीसर्षपाः स्नुही ||२७||
तिल्वकारिष्टपीलूनां पत्राण्यारग्वधस्य च |
बीजं विडङ्गाश्वहन्त्रोर्हरिद्रे बृहतीद्वयम् ||२८||
आभ्यां श्वित्राणि योगाभ्यां लेपान्नश्यन्त्यशेषतः |२९|
Hide commentary
തുത്ഥേത്യാദി| ആലം ഹരിതാലമ്| സിംഹോ രക്തശോഭാഞ്ജനഃ | ക്ഷീരിണീ അര്കപുഷ്പീ| തുത്ഥാലകടുകേത്യാദിശ്ലോകദ്വയേന യോഗദ്വയം ബോദ്ധവ്യമ്||൨൭-൨൮||-
Adhikarana ൨൧ (൨൯-൩൩) · Śloka ൩൩
വായസീഫല്ഗുതിക്താനാം ശതം ദത്ത്വാ പൃഥക് പൃഥക് ||൨൯||
ദ്വേ ലോഹരജസഃ പ്രസ്ഥേ ത്രിഫലാത്ര്യാഢകം തഥാ |
ത്രിദ്രോണേऽപാം പചേദ്യാവദ്ഭാഗൌ ദ്വാവസനാദപി ||൩൦||
ശിഷ്ടൌ ച വിപചേദ്ഭൂയ ഏതൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണപ്രപേഷിതൈഃ |
കല്കൈരിന്ദ്രയവവ്യോഷത്വഗ്ദാരുചതുരങ്ഗുലൈഃ ||൩൧||
പാരാവതപദീദന്തീബാകുചീകേശരാഹ്വയൈഃ |
കണ്ടകാര്യാ ച തത്പക്വം ഘൃതം കുഷ്ഠിഷു യോജയേത് ||൩൨||
ദോഷധാത്വാശ്രിതം പാനാദഭ്യങ്ഗാത്ത്വഗ്ഗതം തഥാ |
അപ്യസാധ്യം നൃണാം കുഷ്ഠം നാമ്നാ നീലം നിയച്ഛതി ||൩൩||
View original
वायसीफल्गुतिक्तानां शतं दत्त्वा पृथक् पृथक् ||२९||
द्वे लोहरजसः प्रस्थे त्रिफलात्र्याढकं तथा |
त्रिद्रोणेऽपां पचेद्यावद्भागौ द्वावसनादपि ||३०||
शिष्टौ च विपचेद्भूय एतैः श्लक्ष्णप्रपेषितैः |
कल्कैरिन्द्रयवव्योषत्वग्दारुचतुरङ्गुलैः ||३१||
पारावतपदीदन्तीबाकुचीकेशराह्वयैः |
कण्टकार्या च तत्पक्वं घृतं कुष्ठिषु योजयेत् ||३२||
दोषधात्वाश्रितं पानादभ्यङ्गात्त्वग्गतं तथा |
अप्यसाध्यं नृणां कुष्ठं नाम्ना नीलं नियच्छति ||३३||
Hide commentary
വായസീ കാകതിക്താ ‘ചിരപോടികാ’ ഇതി ലോകേ, ‘കാകമാചീ’ ഇത്യന്യേ; ഫല്ഗുഃ കാകോദുമ്ബരികാ, ‘അവല്ഗുഃ’ ഇത്യപരേ പഠന്തി, അവല്ഗുഃ ബാകുചീ; തിക്താ കടുകാ| പാരാവതപദീ ഈഷല്ലോഹിതോ ഹംസപദീഭേദഃ| കേശരാഹ്വയോ ബകുലഃ| ത്രിദ്രോണേऽപാമിത്യത്ര അപാം ദ്വിഗുണമാത്രാ, ദ്രവത്വാത്; തേന ജലഷഡ്ദ്രോണാഃ പ്രക്ഷിപ്യന്തേ| അസനാത് ബീജകസാരാദ്ദ്വൌ പ്രസ്ഥൌ| ശിഷ്ടൌ ഉര്വരിതൌ ദ്വൌ, ചതുര്ഥഭാഗം സര്പിഃ, സര്പിഷശ്ചതുര്ഥാംശമിന്ദ്രയവാദികല്കം പ്രക്ഷിപ്യ വിപചേദിതി||൨൯-൩൩||
Adhikarana ൨൨ (൩൪-൩൮) · Śloka ൩൮
ത്രിഫലാത്വക് ത്രികടുകം സുരസാ മദയന്തികാ |
വായസ്യാരഗ്വധശ്ചൈഷാം തുലാം കുര്യാത് പൃഥക് പൃഥക് ||൩൪||
കാകമാച്യര്കവരുണദന്തീകുടജചിത്രകാത് |
ദാര്വീനിദിഗ്ധികാഭ്യാം തു പൃഥഗ്ദശപലം തഥാ ||൩൫||
ത്രിദ്രോണേऽപാം പചേദ്യാവത് ഷട്പ്രസ്ഥം പരിശേഷിതമ് |
ശകൃദ്രസദധിക്ഷീരമൂത്രാണാം പൃഥഗാഢകമ് ||൩൬||
തദ്വദ്ധൃതസ്യ തത്സാധ്യം ഭൂനിമ്ബവ്യോഷചിത്രകൈഃ |
കരഞ്ജഫലനീലികാശ്യാമാവല്ഗുജപീലുഭിഃ ||൩൭||
നീലിനീനിമ്ബകുസുമൈഃ സിദ്ധം കുഷ്ഠാപഹം ഘൃതമ് |
മ്രക്ഷണാദങ്ഗസാവര്ണ്യം ശ്വിത്രിണാം ജനയേന്നൃണാമ് |
ഭഗന്ദരം കൃമീനര്ശോ മഹാനീലം നിയച്ഛതി ||൩൮||
View original
त्रिफलात्वक् त्रिकटुकं सुरसा मदयन्तिका |
वायस्यारग्वधश्चैषां तुलां कुर्यात् पृथक् पृथक् ||३४||
काकमाच्यर्कवरुणदन्तीकुटजचित्रकात् |
दार्वीनिदिग्धिकाभ्यां तु पृथग्दशपलं तथा ||३५||
त्रिद्रोणेऽपां पचेद्यावत् षट्प्रस्थं परिशेषितम् |
शकृद्रसदधिक्षीरमूत्राणां पृथगाढकम् ||३६||
तद्वद्धृतस्य तत्साध्यं भूनिम्बव्योषचित्रकैः |
करञ्जफलनीलिकाश्यामावल्गुजपीलुभिः ||३७||
नीलिनीनिम्बकुसुमैः सिद्धं कुष्ठापहं घृतम् |
म्रक्षणादङ्गसावर्ण्यं श्वित्रिणां जनयेन्नृणाम् |
भगन्दरं कृमीनर्शो महानीलं नियच्छति ||३८||
Hide commentary
ത്രിഫലേത്യാദി| മദയന്തികാ നഖാദിരാഗജനനീ ‘മേംഹദീ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ| വായസീ കാകമാചീ| ശകൃദാദീനി ഗവാം ഗ്രാഹ്യാണി| നീലികാ നീലാഞ്ജനികാ ശാരദഫലാ| നീലിനീ നീലികാ| മ്രക്ഷണാദഭ്യങ്ഗാത്| അനാര്ഷേ നീലമഹാനീലഘൃതേ, ഏതേ ചേദൃശേ ജേജ്ജടഗയദാസാഭ്യാം വ്യാഖ്യാതേ, അതസ്തന്മതാനുസാരിണാ മയാऽപി പഠിതേ വ്യാഖ്യാതേ ച| ജലാപേക്ഷയാ ക്വാഥ്യദ്രവ്യസ്യാതിബാഹുല്യമത്ര യോഗേ, തസ്മാദ്വൃദ്ധവാഗ്ഭടീയം മഹാനീലഘൃതം ലിഖ്യതേ; യഥാ- “മദയന്ത്യാഃ സവായസ്യാഃ സുരഭ്യാഃ പ്രഗ്രഹസ്യ ച| ശതം പലാനാം പ്രത്യേകം വരായാസ്ത്വാഢകത്രയമ്|| വ്യാഘ്രീവഹ്നികപോതാവത്സകഖദിരാര്കമൂലദന്ത്യേന്ദ്രയഃ| സനിശാദ്വയാ ദശപലാഃ ക്വാഥേऽമീഷാം ക്ഷിപേത് പിഷ്ട്വാ|| ബീജം കരഞ്ജേങ്ഗുദശിഗ്രുനിമ്ബാന്നീലീം സനീലോത്പലചന്ദ്രരേഖാമ്| ശ്യാമാം കിരാതം കടുകത്രയം ച പഞ്ചാഢകം തത്ര ച പഞ്ചഗവ്യാത്|| ശമയത്യചിരേണ ഘൃതം മൃദുഹുതവഹസാധിതം മഹാനീലമ്| ന കിലാസമേവ കേവലമപി ച വ്രണഗുഹ്യരോഗവല്മീകാന് ” (അ. സം. ചി. ൩൨) ഇത്യാദി||൩൪-൩൮||
Adhikarana ൨൩ (൩൯) · Śloka ൩൯
മൂത്രം ഗവ്യം ചിത്രകവ്യോഷയുക്തം സര്പിഃകുമ്ഭേ ക്ഷൌദ്രയുക്തം സ്ഥിതം ഹി |
പക്ഷാദൂര്ധ്വം ശ്വിത്രിഭിഃ പേയമേതത് |
കുര്യാച്ചാസ്മിന് കുഷ്ഠദിഷ്ടം വിധാനമ് ||൩൯||
View original
मूत्रं गव्यं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे क्षौद्रयुक्तं स्थितं हि |
पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिभिः पेयमेतत् |
कुर्याच्चास्मिन् कुष्ठदिष्टं विधानम् ||३९||
Hide commentary
മൂത്രമിത്യാദി| മൂത്രമധുനീ തുല്യേ| ചിത്രകസ്യ വ്യോഷസ്യ ച താവതീ മാത്രാ യാവത്യാ കിഞ്ചിത് കടുകത്വമരിഷ്ടസ്യ, കുമ്ഭലേപാര്ഥമേവ തദിത്യന്യേ| കിലാസേ കുഷ്ഠചികിത്സിതമേവ സങ്ക്ഷേപാര്ഥമതിദേശേന നിര്ദിശന്നാഹ- കുര്യാച്ചാസ്മിന്നിത്യാദി||൩൯||
Adhikarana ൨൪ (൪൦) · Śloka ൪൦
പൂതീകാര്കസ്നുങ്നരേന്ദ്രദ്രുമാണാം മൂത്രൈഃ പിഷ്ടാഃ പല്ലവാഃ സൌമനാശ്ച |
ലേപഃ ശ്വിത്രം ഹന്തി ദദ്രൂര്വ്രണാംശ്ച ദുഷ്ടാന്യര്ശാംസ്യേഷ നാഡീവ്രണാംശ്ച ||൪൦||
View original
पूतीकार्कस्नुङ्नरेन्द्रद्रुमाणां मूत्रैः पिष्टाः पल्लवाः सौमनाश्च |
लेपः श्वित्रं हन्ति दद्रूर्व्रणांश्च दुष्टान्यर्शांस्येष नाडीव्रणांश्च ||४०||
Hide commentary
പൂതീകഃ ചിരബില്വഃ| നരേന്ദ്രദ്രുമ ആരഗ്വധഃ| സുമനാ ജാതീ||൪൦||
Adhikarana ൨൫ (൪൧) · Śloka ൪൧
അസ്മാദൂര്ധ്വം നിഃസ്രുതേ ദുഷ്ടരക്തേ ജാതപ്രാണം സര്പിഷാ സ്നേഹയിത്വാ |
തീക്ഷ്ണൈര്യോഗൈശ്ഛര്ദയിത്വാ പ്രഗാഢം പശ്ചാദ്ദോഷം നിര്ഹരേച്ചാപ്രമത്തഃ ||൪൧||
View original
अस्मादूर्ध्वं निःस्रुते दुष्टरक्ते जातप्राणं सर्पिषा स्नेहयित्वा |
तीक्ष्णैर्योगैश्छर्दयित्वा प्रगाढं पश्चाद्दोषं निर्हरेच्चाप्रमत्तः ||४१||
Hide commentary
ഇദാനീമാദാവപി കൃതവമനസ്യ കൃതവിരേചനസ്യാപി കുഷ്ഠിനഃ പുനഃ പുനരേവ ശോധനശോണിതാവസേകയോഃ കര്തവ്യതാമുപദിശന്നാഹ- അസ്മാദൂര്ധ്വമിത്യാദി||൪൧||
Adhikarana ൨൬ (൪൨) · Śloka ൪൨
ദുര്വാന്തോ വാ ദുര്വിരിക്തോऽപി വാ സ്യാത് കുഷ്ഠീ ദോഷൈരുദ്ധതൈര്വ്യാപ്തദേഹഃ |
നിഃസന്ദിഗ്ധം യാത്യസാധ്യത്വമാശു തസ്മാത് കൃത്സ്നാന്നിര്ഹരേത്തസ്യ ദോഷാന് ||൪൨||
View original
दुर्वान्तो वा दुर्विरिक्तोऽपि वा स्यात् कुष्ठी दोषैरुद्धतैर्व्याप्तदेहः |
निःसन्दिग्धं यात्यसाध्यत्वमाशु तस्मात् कृत्स्नान्निर्हरेत्तस्य दोषान् ||४२||
Hide commentary
കുതഃ പുനരശേഷേണ ശോണിതം ദോഷാശ്ച ഹരണീയാ ഇത്യാഹ- ദുര്വാന്ത ഇത്യാദി| അപിശബ്ദാദ്ദുഷ്ടശോണിതമനിര്ഹ്രിയമാണമപി||൪൨||
Adhikarana ൨൭ (൪൩) · Śloka ൪൩
പക്ഷാത് പക്ഷാച്ഛര്ദനാന്യഭ്യുപേയാന്മാസാന്മാസാത് സ്രംസനം ചാപി ദേയമ് |
സ്രാവ്യം രക്തം വത്സരേ ഹി ദ്വിരല്പം നസ്യം ദദ്യാച്ച ത്രിരാത്രാത്ത്രിരാത്രാത് ||൪൩||
View original
पक्षात् पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेयान्मासान्मासात् स्रंसनं चापि देयम् |
स्राव्यं रक्तं वत्सरे हि द्विरल्पं नस्यं दद्याच्च त्रिरात्रात्त्रिरात्रात् ||४३||
Hide commentary
കേന ക്രമേണ ശോധനം ശോണിതാവസേചനം ച കര്തവ്യമിത്യാഹ- പക്ഷാദിത്യാദി| വത്സരേ ഹി ദ്വിരല്പമിതി വര്ഷേ ദ്വൌ വാരൌ ഷഡ്ഭിഃ ഷഡ്ഭിര്മാസൈരിത്യര്ഥഃ||൪൩||
Adhikarana ൨൮ (൪൪-൪൯) · Śloka ൪൯
പഥ്യാ വ്യോഷം സേക്ഷുജാതം സതൈലം ലീഢ്വാ ശീഘ്രം മുച്യതേ കുഷ്ഠരോഗാത് |
ധാത്രീപഥ്യാക്ഷോപകുല്യാവിഡങ്ഗാന് ക്ഷൌദ്രാജ്യാഭ്യാമേകതോ വാऽവലിഹ്യാത് ||൪൪||
പീത്വാ മാസം വാ പലാംശാം ഹരിദ്രാം മൂത്രേണാന്തം പാപരോഗസ്യ ഗച്ഛേത് |
ഏവം പേയശ്ചിത്രകഃ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടഃ പിപ്പല്യോ വാ പൂര്വവന്മൂത്രയുക്താഃ ||൪൫||
തദ്വത്താര്ക്ഷ്യം മാസമാത്രം ച പേയം, തേനാജസ്രം ദേഹമാലേപയേച്ച |
ആരിഷ്ടീത്വക് സാപ്തപര്ണീ ച തുല്യാ ലാക്ഷാ മുസ്തം പഞ്ചമൂല്യൌ ഹരിദ്രേ ||൪൬||
മഞ്ജിഷ്ഠാക്ഷൌ വാസകോ ദേവദാരു പഥ്യാവഹ്നീ വ്യോഷധാത്രീവിഡങ്ഗാഃ |
സാമാന്യാംശം യോജയിത്വാ വിഡങ്ഗൈശ്ചൂര്ണം കൃത്വാ തത്പലോന്മാനമശ്നന് ||൪൭||
കുഷ്ഠാജ്ജന്തുര്മുച്യതേ ത്രൈഫലം വാ സര്പിര്ദ്രോണം വ്യോഷയുക്തം ച യുഞ്ജന് |
ഗോമൂത്രാമ്ബുദ്രോണസിദ്ധേऽക്ഷപീഡേ സിദ്ധം സര്പിര്നാശയേച്ചാപി കുഷ്ഠമ് ||൪൮||
ആരഗ്വധേ സപ്തപര്ണേ പടോലേ സവൃക്ഷകേ നക്തമാലേ സനിമ്ബേ ജീര്ണം പക്വം തദ്ധരിദ്രാദ്വയേന ഹന്യാത് കുഷ്ഠം മുഷ്കകേ ചാപി സര്പിഃ ||൪൯||
View original
पथ्या व्योषं सेक्षुजातं सतैलं लीढ्वा शीघ्रं मुच्यते कुष्ठरोगात् |
धात्रीपथ्याक्षोपकुल्याविडङ्गान् क्षौद्राज्याभ्यामेकतो वाऽवलिह्यात् ||४४||
पीत्वा मासं वा पलांशां हरिद्रां मूत्रेणान्तं पापरोगस्य गच्छेत् |
एवं पेयश्चित्रकः श्लक्ष्णपिष्टः पिप्पल्यो वा पूर्ववन्मूत्रयुक्ताः ||४५||
तद्वत्तार्क्ष्यं मासमात्रं च पेयं, तेनाजस्रं देहमालेपयेच्च |
आरिष्टीत्वक् साप्तपर्णी च तुल्या लाक्षा मुस्तं पञ्चमूल्यौ हरिद्रे ||४६||
मञ्जिष्ठाक्षौ वासको देवदारु पथ्यावह्नी व्योषधात्रीविडङ्गाः |
सामान्यांशं योजयित्वा विडङ्गैश्चूर्णं कृत्वा तत्पलोन्मानमश्नन् ||४७||
कुष्ठाज्जन्तुर्मुच्यते त्रैफलं वा सर्पिर्द्रोणं व्योषयुक्तं च युञ्जन् |
गोमूत्राम्बुद्रोणसिद्धेऽक्षपीडे सिद्धं सर्पिर्नाशयेच्चापि कुष्ठम् ||४८||
आरग्वधे सप्तपर्णे पटोले सवृक्षके नक्तमाले सनिम्बे जीर्णं पक्वं तद्धरिद्राद्वयेन हन्यात् कुष्ठं मुष्कके चापि सर्पिः ||४९||
Hide commentary
പ്രായോഗികാനേവ യോഗാന്നിര്ദിശന്നാഹ- പഥ്യേത്യാദി| സേക്ഷുജാതം സഗുഡമ്| തൈലഗുഡയോഃ കുഷ്ഠകാരിത്വേऽപി ഹരീതകീത്രികടുസംയുക്തയോഃ കുഷ്ഠഹാരിത്വം, സംയോഗശക്തേരചിന്ത്യത്വാത്| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “പഥ്യാവ്യോഷം തൈലയുക്തം ഗുഡം ച നിത്യം ഖാദന്മുച്യതേ കുഷ്ഠരോഗാത്”- ഇതി| ധാത്രീത്യാദി| അക്ഷോ ബിഭീതകഃ| പീത്വേത്യാദി| പലാംശാം പലമേവ അംശോ യസ്യാഃ സാ തഥാ താം പലപരിമാണാമിത്യര്ഥഃ| ഏവമിത്യാദി ഏവം പൂര്വോക്തപ്രകാരേണ| പിപ്പല്യ ഇത്യാദി| പൂര്വവത് ഹരിദ്രാവത് ക്രമേണ പലമാത്രാം മാസമേവ| തദ്വദിത്യാദി|- തദ്വത് താര്ക്ഷ്യം തഥാ രസാഞ്ജനമപ്യഭ്യാസേന പലമാത്രം മാസം പേയമ്| ത്രീണ്യപ്യേതാനി കുഷ്ഠഹരാണി രസായനാന്യപി| തേനാജസ്രമിത്യാദി| തേന അനന്തരോക്തേന രസാഞ്ജനേന| ആരിഷ്ടീത്വഗിത്യാദി| അത്രാപി ക്രമാഭ്യാസേന പലം പലം മാസമേവ| ത്രൈഫലം വേത്യാദി| ‘കുഷ്ഠാജ്ജന്തുര്മുച്യതേ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച, സ ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതഃ| ഗോമൂത്രേത്യാദി| ഗോമൂത്രമേവാമ്ബു ഗോമൂത്രാമ്ബു, ഗോമൂത്രേണൈവ ക്വാഥോ നിര്വര്ത്യ ഇത്യര്ഥഃ; ഗോമൂത്രാമ്ബുനോസ്തുല്യയോര്ദ്രോണ ഇത്യേകേ| അക്ഷപീഡോ യവതിക്താ| സാമാന്യപരിഭാഷാകല്പേന സര്പിഃ സാധനീയമ്| ആരഗ്വധേ ഇത്യാദി| വ്യാധിഘാതാദിഭിര്മുഷ്കകാന്തൈഃ സാമാന്യപരിഭാഷാകല്പനയാ| വ്യാധിഘാതാദ്യം ഘൃതം ദഹ്യമാനസ്യ പിത്തകുഷ്ഠിനഃ| “വാസാദാര്വീതിക്തവല്ലീകരഞ്ജവ്യാധിഘ്നാഗ്നിക്ഷാരവൃക്ഷാദിഭിശ്ച| വത്സാഖ്യാനാരിഷ്ടസപ്തച്ഛദൈശ്ച സിദ്ധം സര്പിഃ സര്വകുഷ്ഠം നിഹന്തി”- ഇതി തന്ത്രാന്തരപഠിതോ യോഗോ ന സൌശ്രുതഃ, ജേജ്ജടാചാര്യേണാനുക്തത്വാന്ന പഠനീയഃ||൪൪-൪൯||
Adhikarana ൨൯ (൫൦) · Śloka ൫൦
രോധ്രാരിഷ്ടം പദ്മകം രക്തസാരഃ സപ്താഹ്വാക്ഷൌ വൃക്ഷകോ ബീജകശ്ച |
യോജ്യാഃ സ്നാനേ ദഹ്യമാനസ്യ ജന്തോഃ പേയാ വാ സ്യാത് ക്ഷൌദ്രയുക്താ ത്രിഭണ്ഡീ ||൫൦||
View original
रोध्रारिष्टं पद्मकं रक्तसारः सप्ताह्वाक्षौ वृक्षको बीजकश्च |
योज्याः स्नाने दह्यमानस्य जन्तोः पेया वा स्यात् क्षौद्रयुक्ता त्रिभण्डी ||५०||
Hide commentary
തസ്യൈവ ബഹുപിത്തസ്യാബലവതോ ദാഹപ്രശമനഹേതും നിര്ദിശന്നാഹ- രോധ്രേത്യാദി| സപ്താഹ്വഃ സപ്തപര്ണഃ| രോധ്രാദിഭിഃ ഷഡങ്ഗോദകകല്പനയാ ന തു കഷായകല്പനയാ, നാപി കഷായേണ സ്നാനമ്| തസ്യൈവ ബഹുപിത്തസ്യ ബലവതോ ദാഹപ്രശമനഹേതും നിര്ദിശന്നാഹ- പേയാ വേത്യാദി| ത്രിഭണ്ഡീ ത്രിവൃത്; കോഷ്ഠബലാപേക്ഷയാ ത്രിവൃതോ മാത്രാ||൫൦||
Adhikarana ൩൦ (൫൧) · Śloka ൫൧
ഖാദേത് കുഷ്ഠീ മാംസശാ(പാ)തേ പുരാണാന് മുദ്ഗാന് സിദ്ധാന്നിമ്ബതോയേ സതൈലാന് |൫൧|
View original
खादेत् कुष्ठी मांसशा(पा)ते पुराणान् मुद्गान् सिद्धान्निम्बतोये सतैलान् |५१|
Hide commentary
പിത്തകുഷ്ഠിനാം മാംസക്ഷരണേ കൃമിസമ്ഭവേऽപി പാനം നിര്ദിശന്നാഹ- ഖാദേദിത്യാദി| ഷഡങ്ഗകല്പേന നിമ്ബതോയം പരികല്പ്യ മുദ്ഗാനാം സാധനമ്|൫൧|-
Adhikarana ൩൧ (൫൧-൫൩) · Śloka ൫൩
നിമ്ബക്വാഥം ജാതസത്ത്വഃ പിബേദ്വാ ക്വാഥം വാऽര്കാലര്കസപ്തച്ഛദാനാമ് ||൫൧||
ജഗ്ധേഷ്വങ്ഗേഷ്വശ്വമാരസ്യ മൂലം ലേപോ യുക്തഃ സ്യാദ്വിഡങ്ഗൈഃ സമൂത്രൈഃ |
മൂത്രൈശ്ചൈനം സേചയേദ്ഭോജയേച്ച സര്വാഹാരാന് സമ്പ്രയുക്താന് വിഡങ്ഗൈഃ ||൫൨||
കാരഞ്ജം വാ സാര്ഷപം വാ ക്ഷതേഷു ക്ഷേപ്യം തൈലം ശിഗ്രുകോശാമ്രയോര്വാ |
പക്വം സര്വൈര്വാ കടൂഷ്ണൈഃ സതിക്തൈഃ ശേഷം ച സ്യാദ്ദുഷ്ടവത് സംവിധാനമ് ||൫൩||
View original
निम्बक्वाथं जातसत्त्वः पिबेद्वा क्वाथं वाऽर्कालर्कसप्तच्छदानाम् ||५१||
जग्धेष्वङ्गेष्वश्वमारस्य मूलं लेपो युक्तः स्याद्विडङ्गैः समूत्रैः |
मूत्रैश्चैनं सेचयेद्भोजयेच्च सर्वाहारान् सम्प्रयुक्तान् विडङ्गैः ||५२||
कारञ्जं वा सार्षपं वा क्षतेषु क्षेप्यं तैलं शिग्रुकोशाम्रयोर्वा |
पक्वं सर्वैर्वा कटूष्णैः सतिक्तैः शेषं च स्याद्दुष्टवत् संविधानम् ||५३||
Hide commentary
നിമ്ബേത്യാദി| ജാതസത്ത്വോ ജാതകൃമിഃ| ക്വാഥം വേത്യാദി| ജാതകൃമിരേവ പിബേത്| ജഗ്ധേഷ്വിത്യാദി| കൃമിജഗ്ധേഷ്വങ്ഗേഷു ഹയമാരസ്യ മൂലം സകൃമിഹരം ഗോമൂത്രേണ പിഷ്ട്വാ ലേപയേത്| മൂത്രൈരിത്യാദി| തത്രൈവ ഗോമൂത്രപരിഷേചനമ്| ഭോജയേദിത്യാദി| കരഞ്ജസര്ഷപശോഭാഞ്ജനകോശാമ്രബീജതൈലാനി സ്വഭാവതോ ദുഷ്ടവ്രണയോഗീനി, താനി ചാപക്വാന്യേവ| പക്വമിത്യാദി|- താന്യേവ സര്വൈഃ കടുകൈര്മരിചാദിഭിഃ, തിക്തൈസ്തു നിമ്ബാദിഭിഃ, സാമാന്യകഷായപരിഭാഷയാ കഷായീകൃതൈഃ പക്വാനീതി | അത്ര പാഠാന്തരമപ്യസ്തി, തദ്വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| ശേഷമിത്യാദി| ദുഷ്ടവദ് ദുഷ്ടവ്രണവത്, തുല്യചികിത്സിതത്വാത്| അന്യേ ത്വത്ര “ശേഷം ച സ്യാത് പൂര്വവത് സംവിധാനമ്” ഇതി പഠന്തി| തത്രാപി പൂര്വശബ്ദേന ദുഷ്ടവ്രണവിധിരുച്യതേ| അന്യേ തു പഠന്തി ‘കുഷ്ഠവത് സംവിധാനമ്’ ഇതി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൫൧-൫൩||
Adhikarana ൩൨ (൫൪-൬൩) · Śloka ൬൪
സപ്തപര്ണകരഞ്ജാര്കമാലതീകരവീരജമ് |
സ്നുഹീശിരീഷായോര്മൂലം ചിത്രകാസ്ഫോതയോരപി ||൫൪||
വിഷലാങ്ഗലവജ്രാഖ്യകാസീസാലമനഃശിലാഃ |
കരഞ്ജബീജം ത്രികടു ത്രിഫലാം രജനീദ്വയമ് ||൫൫||
സിദ്ധാര്ഥകാന് വിഡങ്ഗാനി പ്രപുന്നാഡം ച സംഹരേത് |
മൂത്രപിഷ്ടൈഃ പചേദേതൈസ്തൈലം കുഷ്ഠവിനാശനമ് ||൫൬||
ഏതദ്വജ്രകമഭ്യങ്ഗാന്നാഡീദുഷ്ടവ്രണാപഹമ് |
സിദ്ധാര്ഥകഃ കരഞ്ജൌ ദ്വൌ ദ്വേ ഹരിദ്രേ രസാഞ്ജനമ് ||൫൭||
കുടജശ്ച പ്രപുന്നാഡസപ്തപര്ണൌ മൃഗാദനീ |
ലാക്ഷാ സര്ജരസോऽര്കശ്ച സാസ്ഫോതാരഗ്വധൌ സ്നുഹീ ||൫൮||
ശിരീഷസ്തുവരാഖ്യസ്തു കുടജാരുഷ്കരൌ വചാ |
കുഷ്ഠം കൃമിഘ്നം മഞ്ജിഷ്ഠാ ലാങ്ഗലീ ചിത്രകം തഥാ ||൫൯||
മാലതീ കടുതുമ്ബീ ച ഗന്ധാഹ്വാ മൂലകം തഥാ |
സൈന്ധവം കരവീരശ്ച ഗൃഹധൂമം വിഷം തഥാ ||൬൦||
കമ്പില്ലകം സസിന്ദൂരം തേജോഹ്വാതുത്ഥകാഹ്വയേ |
സമഭാഗാനി സര്വാണി കല്കപേഷ്യാണി കാരയേത് ||൬൧||
ഗോമൂത്രം ദ്വിഗുണം ദദ്യാത്തിലതൈലാച്ചതുര്ഗുണമ് |
കാരഞ്ജം യാ മഹാവീര്യം സാര്ഷപം വാ മഹാഗുണമ് ||൬൨||
അഭ്യങ്ഗാത് സര്വകുഷ്ഠാനി ഗണ്ഡമാലാഭഗന്ദരാന് |
നാഡീദുഷ്ടവ്രണാന് ഘോരാന് നാശയേന്നാത്ര സംശയഃ ||൬൩||
മഹാവജ്രകമിത്യേതന്നാമ്നാ തൈലം മഹാഗുണമ് |൬൪|
View original
सप्तपर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् |
स्नुहीशिरीषायोर्मूलं चित्रकास्फोतयोरपि ||५४||
विषलाङ्गलवज्राख्यकासीसालमनःशिलाः |
करञ्जबीजं त्रिकटु त्रिफलां रजनीद्वयम् ||५५||
सिद्धार्थकान् विडङ्गानि प्रपुन्नाडं च संहरेत् |
मूत्रपिष्टैः पचेदेतैस्तैलं कुष्ठविनाशनम् ||५६||
एतद्वज्रकमभ्यङ्गान्नाडीदुष्टव्रणापहम् |
सिद्धार्थकः करञ्जौ द्वौ द्वे हरिद्रे रसाञ्जनम् ||५७||
कुटजश्च प्रपुन्नाडसप्तपर्णौ मृगादनी |
लाक्षा सर्जरसोऽर्कश्च सास्फोतारग्वधौ स्नुही ||५८||
शिरीषस्तुवराख्यस्तु कुटजारुष्करौ वचा |
कुष्ठं कृमिघ्नं मञ्जिष्ठा लाङ्गली चित्रकं तथा ||५९||
मालती कटुतुम्बी च गन्धाह्वा मूलकं तथा |
सैन्धवं करवीरश्च गृहधूमं विषं तथा ||६०||
कम्पिल्लकं ससिन्दूरं तेजोह्वातुत्थकाह्वये |
समभागानि सर्वाणि कल्कपेष्याणि कारयेत् ||६१||
गोमूत्रं द्विगुणं दद्यात्तिलतैलाच्चतुर्गुणम् |
कारञ्जं या महावीर्यं सार्षपं वा महागुणम् ||६२||
अभ्यङ्गात् सर्वकुष्ठानि गण्डमालाभगन्दरान् |
नाडीदुष्टव्रणान् घोरान् नाशयेन्नात्र संशयः ||६३||
महावज्रकमित्येतन्नाम्ना तैलं महागुणम् |६४|
Hide commentary
സപ്തപര്ണേത്യാദി| മാലതീ ജാതീ| സ്നുഹീ സേഹുണ്ഡഃ| ആസ്ഫോതാ സാരിവാ| വിഷം പ്രസിദ്ധമ്| ലാങ്ഗലശബ്ദേന കലിഹാരികോച്യതേ| വജ്രാഖ്യഃ ദ്വിതീയസേഹുണ്ഡഃ| ആലം ഹരിതാലമ്| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| സ്നേഹചതുര്ഥാംശോ ഭേഷജകല്കഃ, സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവഃ, ഇതി ന്യായേന പക്തവ്യമ്| വജ്രതൈലേ ഗോമൂത്രേണൈവ ദ്രവകാര്യമ്| തൈലം തിലതൈലമ്| ഗയീ തു വജ്രകതൈലേ ദുഷ്ടവ്രണാധികാരാത് പ്രാഗപി സര്ഷപതൈലസ്യ വിധാനാത് സര്ഷപതൈലം വിപാച്യമാഹ| അസ്യാഗ്രേ കേചിന്മഹാവജ്രകം പഠന്തി, തച്ച നിബന്ധകാരൈര്ന പഠിതമ്||൫൪-൬൩||-
Adhikarana ൩൩ (൬൪-൬൫) · Śloka ൬൬
പിത്താവാപൈര്മൂത്രപിഷ്ടൈസ്തൈലം ലാക്ഷാദികൈഃ കൃതമ് ||൬൪||
സപ്താഹം കടുകാലാബ്വാം നിദധീത ചികിത്സകഃ |
പീതവന്തം തതോ മാത്രാം തേനാഭ്യക്തം ച മാനവമ് ||൬൫||
ശായയേദാതപേ തസ്യ ദോഷാ ഗച്ഛന്തി സര്വശഃ |൬൬|
View original
पित्तावापैर्मूत्रपिष्टैस्तैलं लाक्षादिकैः कृतम् ||६४||
सप्ताहं कटुकालाब्वां निदधीत चिकित्सकः |
पीतवन्तं ततो मात्रां तेनाभ्यक्तं च मानवम् ||६५||
शाययेदातपे तस्य दोषा गच्छन्ति सर्वशः |६६|
Hide commentary
കുഷ്ഠദുഷ്ടവ്രണേ ബഹിഃശോധനം തൈലം നിര്ദിശ്യാന്തഃശോധനാര്ഥം തൈലമുദ്ദിശന്നാഹ- പിത്തേത്യാദി| പിത്താവാപൈഃ ഗോപിത്താവാപൈഃ| മൂത്രം ഗോമൂത്രം, തച്ച തൈലാച്ചതുര്ഗുണമ്| തൈലം തിലതൈലമ്| ലാക്ഷാദികോ ‘ലാക്ഷാരേവതകുടജാശ്വമാരകട്ഫല’ (സൂ. ൩൮) ഇത്യാദികോ ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹണീയോക്തഃ; അഥവാऽത്രൈവ പഠിതോ ലാക്ഷാസര്ജരസരസാഞ്ജനപ്രപുന്നാഡധാന്യാശ്വമാരകാര്കകുടജാരേവാതാദികഃ, ദ്വയോരപ്യല്പാന്തരത്വാത്| കൃതം സംസ്കൃതമിത്യര്ഥഃ| ദോഷാ ഗച്ഛന്തി സര്വശഃ ഊര്ധ്വമധസ്തിര്യഗിത്യര്ഥഃ; ഗയീ തു സര്വശ ഇതി ബഹ്വര്ഥേ ശസ്, വൈഫല്യഗമനാപേക്ഷയാ കൃത്സ്നശ ഇത്യര്ഥഃ||൬൪-൬൫||-
Adhikarana ൩൪ (൬൬) · Śloka ൬൭
സ്രുതദോഷം സമുത്ഥാപ്യ സ്നാതം ഖദിരവാരിണാ ||൬൬||
യവാഗൂം പായയേദേനം സാധിതാം ഖദിരാമ്ബുനാ |൬൭|
View original
स्रुतदोषं समुत्थाप्य स्नातं खदिरवारिणा ||६६||
यवागूं पाययेदेनं साधितां खदिराम्बुना |६७|
Hide commentary
സ്രുതദോഷമിത്യാദി| ഖദിരവാരിണാ ഖദിരോദകേന ഷഡങ്ഗോദകകല്പനയാ കല്പിതേന| ഉഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ശീതഖദിരാമ്ബുനാ സ്നാനം കഥം ക്രിയതേ? ആതപസന്തപ്തസ്യ ശീതോദകസ്നാനം കുഷ്ഠാക്ഷിരോഗകൃദിതി ചേത്; തന്ന, തത്ര തോയാവഗാഹോ നിഷിദ്ധഃ, ന പുനസ്തോയപരിഷേകഃ| “സ്രുതദോഷം തതഃ സ്നാതം ശീതേന ഖദിരാമ്ബുനാ” ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ||൬൬||
Adhikarana ൩൫ (൬൭) · Śloka ൬൮
ഏവം സംശോധനേ വര്ഗേ കുഷ്ഠഘ്നേഷ്വൌഷധേഷു ച ||൬൭||
കുര്യാത്തൈലാനി സര്പീംഷി പ്രദേഹോദ്ധര്ഷണാനി ച |൬൮|
View original
एवं संशोधने वर्गे कुष्ठघ्नेष्वौषधेषु च ||६७||
कुर्यात्तैलानि सर्पींषि प्रदेहोद्धर्षणानि च |६८|
Hide commentary
ഏവമിത്യാദി| സംശോധനേ വര്ഗേ ഇതി സംശോധനസംശമനീയാധ്യായോക്താനി ത്രിവൃദാദീനി| കുഷ്ഠഘ്നേഷ്വൌഷധേഷു ചേതി ഖദിരാദിഷ്വപി||൬൭||-
Adhikarana ൩൬ (൬൮) · Śloka ൬൮
പ്രാതഃ പ്രാതശ്ച സേവേത യോഗാന് വൈരേചനാഞ് ശുഭാന് |
പഞ്ച ഷട് സപ്ത ചാഷ്ടൌ വാ യൈരുത്ഥാനം ന ഗച്ഛതി ||൬൮||
View original
प्रातः प्रातश्च सेवेत योगान् वैरेचनाञ् शुभान् |
पञ्च षट् सप्त चाष्टौ वा यैरुत्थानं न गच्छति ||६८||
Hide commentary
ഇദാനീം ബഹുദോഷാണാമാഭ്യാസികമനുലോമനമാഹ- പ്രാതരിത്യാദി||൬൮||
Adhikarana ൩൭ (൬൯) · Śloka ൬൯
കാരഭം വാ പിബേന്മൂത്രം ജീര്ണേ തത്ക്ഷീരഭോജനമ് |
ജാതസത്ത്വാനി കുഷ്ഠാനി മാസൈഃ ഷഡ്ഭിരപോഹതി ||൬൯||
View original
कारभं वा पिबेन्मूत्रं जीर्णे तत्क्षीरभोजनम् |
जातसत्त्वानि कुष्ठानि मासैः षड्भिरपोहति ||६९||
Hide commentary
കാരഭമിത്യാദി| കരഭാ ഉഷ്ട്രീ| അയം പ്രയോഗോ ന സൌശ്രുത ഇതി ജേജ്ജടഃ, ഗയദാസേന വ്യാഖ്യാതത്വാന്മയാऽപി വ്യാഖ്യാതഃ||൬൯||
Adhikarana ൩൮ (൭൦-൭൧) · Śloka ൭൧
ദിദൃക്ഷുരന്തം കുഷ്ഠസ്യ ഖദിരം കുഷ്ഠപീഡിതഃ |
സര്വഥൈവ പ്രയുഞ്ജീത സ്നാനപാനാശനാദിഷു ||൭൦||
യഥാ ഹന്തി പ്രവൃദ്ധത്വാത് കുഷ്ഠമാതുരമോജസാ |
തഥാ ഹന്ത്യുപയുക്തസ്തു ഖദിരഃ കുഷ്ഠമോജസാ ||൭൧||
View original
दिदृक्षुरन्तं कुष्ठस्य खदिरं कुष्ठपीडितः |
सर्वथैव प्रयुञ्जीत स्नानपानाशनादिषु ||७०||
यथा हन्ति प्रवृद्धत्वात् कुष्ठमातुरमोजसा |
तथा हन्त्युपयुक्तस्तु खदिरः कुष्ठमोजसा ||७१||
Hide commentary
കുഷ്ഠേഷു ഖദിരസ്യ സര്വഥോപയോഗിത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ദിദൃക്ഷുരിത്യാദി| ദിദൃക്ഷുര്ദ്രഷ്ടുമിച്ഛുഃ| അന്തം വിനാശമ്| ഖദിരഃ കുഷ്ഠമോജസാ ഇത്യത്ര ഓജഃശബ്ദേന പ്രഭാവോ വീര്യം ശക്തിരുച്യതേ||൭൦-൭൧||
Adhikarana ൩൯ (൭൨) · Śloka ൭൨
നീചരോമനഖഃ ശ്രാന്തോ ഹിതാശ്യൌഷധതത്പരഃ |
യോഷിന്മാംസസുരാവര്ജീ കുഷ്ഠീ കുഷ്ഠമപോഹതി ||൭൨||
View original
नीचरोमनखः श्रान्तो हिताश्यौषधतत्परः |
योषिन्मांससुरावर्जी कुष्ठी कुष्ठमपोहति ||७२||
Hide commentary
ഇദാനീം പ്രതിഷേധവിധിമാഹ- നീചരോമേത്യാദി||൭൨||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൯
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ കുഷ്ഠചികിത്സിതം നാമ നവമോऽധ്യായഃ ||൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने कुष्ठचिकित्सितं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
Hide commentary
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ നവമോऽധ്യായഃ||൯||