९. कुष्ठचिकित्सितम्

विरुद्धाध्यशनादीनि कुष्ठकराणि विशेषेण कुष्ठस्य जनकानीति प्रागुक्तान्यपि पुनरुक्तानि||१-३||

निष्पावो राजशिम्बी| दोषधातुमलस्रोतसां क्लेदजननमभिष्यन्दि||४||

तत्रेत्यादि| उद्दालकः अरण्यकोद्रवः| उपकरणभूतं सूप्यद्रव्यद्वयं मुद्गाढकीलक्षणमभिधायापरमप्युपकरणभूतं शाकद्रव्यमाह- निम्बपत्रेत्यादि| शाकरूपाभ्यां निम्बपत्रारुष्कराभ्यां व्यामिश्रेण सूपेन सह शाल्यादिकमन्नं भुञ्जीत, तथा मण्डूकपर्ण्यादिभिरपि शाकैः| मण्डूकपर्णी ब्राह्मीभेदः| रूपिकापुष्पैः अर्कपुष्पैः| सार्षपतैलं केचिन्नेच्छन्ति, रक्तपित्तप्रदूषणत्वात्, वातकफकुष्ठेषु वदन्त्यन्ये| तिक्तवर्गेण प्रपुन्नाडावल्गुजपटोलवार्ताकादिना| यद्यपि “योषिन्मांससुरावर्जी” इत्यत्र मांसप्रतिषेधः, तथाऽपि मांससात्म्याय जाङ्गलमांसममेदस्कं मेदोरहितं स्वभावतो वितरेद्दद्यात्| तत्र वज्रकं सप्तपर्णकरञ्जेत्यादिकं वक्ष्यते| आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे इति कषायोऽत्र कल्कश्चूर्णं वा योग्यतया; कषायशब्दो हि चरके स्वरसादिषु पञ्चसु परिभाषितः; उत्सादनार्थे उद्धर्षणार्थे, अथवा उद्वर्तनार्थे; अन्ये तु निम्नव्रणस्य उन्नतिकरणार्थे| इत्येष आहाराचारविभाग इति आहारस्य क्रियमाणस्य द्रव्यरसविभाजनम्| तत्र, वज्रतैलस्य पानीयत्वाद्, आरग्वधादेरप्यत्र संस्कारादौ प्रायोगिकत्वात्, आहारवर्गस्यैवोपदेशः||५||

तत्रेत्यादि| उभयतः संशोधनं वमनं विरेचनं च| त्वक्सम्प्राप्ते रसप्राप्ते, रसस्य तत्स्थानत्वात् | अत्रारिष्टग्रहणमुपलक्षणं, तेनासवसुरयोरप्यवरोधः| मेदःप्राप्ते चिकित्सितमुपदिशन्नाह- चतुर्थकर्मेत्यादि| चतुर्थकर्मगुणप्राप्तं याप्यमिति त्वग्धातोश्चतुर्थं मेदः, तस्य कर्माणि शोधनादीनि, तेषां तु गुणाः फलम्; एतेनैतदुक्तं- मेदोगतं कुष्ठं संशोधनादिगुणविशिष्टं याप्यं भवतीति| कथम्भूतस्य पुरुषस्य? आत्मवतः आत्मगुणोपपन्नस्य; आत्मगुणाश्च सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमनायासो मङ्गलकार्याण्यस्पृहा चेति; अथवा आत्मवतोऽपथ्यपरिहारपरायणस्य सम्यगाहाराचारस्येत्यर्थः| संविधानवतः परिच्छदवतः कर्मानुष्ठानपरस्य याप्यं नान्यथा| ‘सम्यग्विधानवत’ इति केचित् पठन्ति, प्रभूतोपकरणयुक्तस्येत्यर्थः| अथवा चतुर्थे मेदसि स्थितं कुष्ठं चतुर्थं, तस्य कुष्ठस्य कर्माणि गुणाश्च दौर्गन्ध्योपदेहपूयादयस्तैः प्राप्तं युक्तं याप्यम्| अन्ये तु ‘चतुर्थाख्यप्राप्तं’ इति पठन्ति, तत्रापि स एवार्थः| अत्र यापने संशोधनाच्छोणितावसेकाच्चोर्ध्वं भल्लातकादिविधानम्| तत्र भल्लातकविधानमर्शोनिर्दिष्टं, शिलाजतुमाक्षिकधातुतुवरकविधानं प्रमेहपिडकाचिकित्सितनिर्दिष्टं, खदिरासनायस्कृतिविधानं महाकुष्ठविधावुद्दिष्टम्| पञ्चमं नैवेति असाध्यत्वादस्थ्यादिगतकुष्ठानाम्||६||

तत्रेत्यादि| स्नेहपानविधानेनेति वमनादिशोधनाङ्गस्यैव स्नेहस्य पानविधानेन; न पुनः स्वतन्त्रस्य, कुष्ठानां रूक्षणीयत्वात्| स्निग्धस्य पुनः क्रमादनुक्तान्यपि वमनविरेचनशोणितमोक्षणानि क्रमेणैव पूर्वरूपादौ, अनेनैव क्रमेण कर्मणः सर्वत्रोक्तत्वात्| उपपादयेत् उपक्रमेतेत्यर्थः| तानेव शोधनाङ्गस्नेहानुत्पादयन्नाह- मेषशृङ्गीत्यादि| मेषशृङ्गी कर्कटशृङ्गी; गयी तु पुत्रञ्जीवकभेदमाह| श्वदंष्ट्रा गोक्षुरकः| शार्ङ्गेष्टा काकतिक्ता, ‘भुम्भुरटा’ इति लोके; ‘गूथकरञ्ज’ इत्यपरे| शेषं प्रसिद्धम्| एतैः कषायकल्करूपैः सिद्धं सामान्यपरिभाषया तैलं घृतं वा वातकुष्ठे एव, कफानुबन्धे तैलं, पित्तानुबन्धे घृतम्; अन्ये तु पानाय घृतं, अभ्यङ्गाय तैलमिति| अश्वकर्णेत्यादि अश्वकर्णः पूर्वदेशे गन्धमुण्डोऽश्वत्थसदृशः| ककुभः सुगन्धिमूलो विटपः| पलाशः किंशुकः| पिचुमर्दो निम्बः| समङ्गा स्पर्शरोदनिका, लज्जालुरिति लोके| प्रियालेत्यादि| प्रियालश्चारः| सर्पिरिति पूर्वयोगादनुवर्तते, एवमग्रेऽपि| भल्लातकेत्यादि| तुवरकः पश्चिमसमुद्रभूमिषु प्रसिद्ध एव||७||

हरिद्रोपकुल्याविशालेत्यत्र तन्त्रान्तरदर्शनाद्धरिद्राद्वयं, पिप्पली गजपिप्पली चेत्युपकुल्याद्वयं च बोद्धव्यं, विशाला इन्द्रवारुणी, मूर्वा चोरस्नायुः, षड्ग्रन्था वचा| परिभाषाव्यापारो नास्त्येवात्र महातिक्तके, सामान्यकल्ककषायपरिमाणद्रव्यपरिमाणयोश्चोक्तत्वात्| षाण्ढ्यं षण्ढभावः||८-९||

शाको महाखरपत्रः, ‘शाखोट’ इत्यन्ये; गोजी गोजिह्वा; काकोदुम्बरिका काष्ठोदुम्बरिका| तमेव प्रलेपं निर्दिशन्नाह- लाक्षासर्जरसेत्यादि| आरेवतः किरमालकः| पित्तपिष्टैरिति गोपित्तपिष्टैः| एतान्येवेत्यादि| निःस्रुते गालिते| क्षारकल्पातिदेशेन तिलनालादिभिरादीपनं षङ्गुणोदकस्रावणं च| सुवर्चिकातुत्थकासीसादिचूर्णं परिवाप्य क्षाराद् द्वात्रिंशत्तमभागप्रमाणम्| स्वर्जिकेत्यादि| ज्योतिष्कः काकमर्दनिका, तस्याः फलम्| सुमना जाती| हरितालेत्यादि| शिग्रुर्विटपशाकः, शोभाञ्जनमन्ये| हरीतकीत्यादि| करञ्जिका वृक्षकरञ्जः| सर्वेत्यादि| सिद्धा इति विशेषणं निश्चितफलसिद्धिबोधनार्थम्||१०||-

वैशेषिकानित्यादि| श्रीनिकेतं नवनीतधूपः सरलनिर्यास इति| रात्रिर्हरिद्रा||११-१२||

सिन्धूद्भूतमित्यादि| सिन्धूद्भूतं सैन्धवम्| इक्षूद्भूतो गुडः| केशरं बकुलम्| तार्क्ष्यशैलं रसाञ्जनम्||१३||

हेमक्षीरी कङ्कुष्ठम्| व्याधिघातः किरमालकः| सर्जो लघुसर्जः| अजकर्णो महासर्जः, ‘गन्धमुण्ड’ इत्येके| स्नानेत्यादि| ‘पानालेपोद्धर्षणेषु’ इत्यन्ये पठन्ति| लेपनोद्धर्षणयोः पेषणे तक्रमम्लं, कपित्थरसमन्येऽनुवर्तयन्ति||१४||

दद्रुषु योगत्रयमभिधाय श्वित्रे विनिर्दिशन्नाह- भद्रेत्यादि| उदुम्बरी भद्रनामा काष्ठोदुम्बरिका महती, मलपूः सैवाल्पविटपा, तयोर्मूलं पलं षोडशभिः सलिलपलैः पक्वं चतुर्भागावशिष्टमुष्णकाले कोष्णं पीतमातपसंस्थस्य कटुतैलाभ्यक्तस्य च श्वित्रे स्फोटजननम्| जीर्णे गव्यमथितेन दाडिमयूषेण वा भोक्तव्यम्||१५||

सञ्जातभिन्नस्फोटस्य श्वित्रिण उत्तरकर्म निर्दिशन्नाह- द्वैपमित्यादि| द्वीपी चित्रकायो व्याघ्रः, तस्येदं चर्म द्वैपम्| मातङ्गो हस्ती, तस्माज्जातं मातङ्गजं चर्म| तैलमत्र विषाणिकासिद्धम्| तदुक्तम्- “आवर्तकीमूलसिद्धेन तैलेनाभ्यज्यावचूर्णयेद् गजद्वीपिचर्ममसीचूर्णेन, त्रिफलालोहचूर्णेन वा” इति|१६|-

पूतिः कीटः शस्यादो वर्षाकाले कर्बुरकः ‘तेलिनी’ इति प्रसिद्धः, पूर्वदेशे ‘पुण्डालिका’ इति| स चारग्वधक्षारेण सहाक्तो मिश्रितः| राजवृक्ष आरग्वधः| एकः श्रेष्ठः| उद्दालनत्वात् क्षारोदकेनात्र द्रवकार्यम्| ‘उक्तः’ इत्यन्ये वदन्ति||१६||

कृष्णस्येत्यादि| कृष्णसर्पो यदा दह्यमानोऽतिकृष्णत्वं गच्छति तदा तच्चूर्णं मसीत्युच्यते, स एवाग्निदह्यमानो यदा शुक्लत्वं याति तदा क्षार इत्युच्यते||१७||

अध्यर्धेत्यादि| कृष्णस्य सर्पस्येत्यनुवर्तमानात्तस्य क्षारादध्यर्धं तोयमधिकार्धमित्यर्थः| क्षारस्य कल्पेन क्षारपाकविधिना| सप्तकृत्वः सप्तवारान्| म्रक्षणम् आलेपनम्| अग्र्यं प्रधानमित्यर्थः||१८||

घृतेनेत्यादि| चतुर्थभक्तायेति एकाहमुपोषिताय द्वितीयेऽहनि सायं धवलाय ग्राम्यकुक्कुटायात्यन्तबुभुक्षिताय प्रपुन्नाडबीजादिकं घृतयुक्तं भक्षयितुं दद्यात्| तस्य पुरीषमुपसङ्गृह्य गृहीत्वा तेन पुरीषेण मासमेकं श्वित्रमभ्यन्तरं धात्वन्तर्गतं मलप्वादिभिः प्रयोगैः स्फोटकादिभिरुत्पाचितं पाकं नीतं लिम्पेत्; स लेपस्तच्छ्वित्रं निहन्तीत्यर्थः||१९-२०||

क्षार इत्यादि| जलगण्डो जलगण्डीरकः, नदीपिप्पलिकेत्यन्ये| ‘गजलेण्डजे क्षारे’ इत्यन्ये पठन्ति; तच्च न पठनीयं तन्त्रान्तरविरोधात्| दशभागयुक्तं दशभागयोजितमवल्गुजचूर्णं प्रक्षिपेदिति||२१-२२||

कषायेत्यादि| चूतहरीतकीनां त्वचा कृत्वा कषायकल्पेन क्वाथकल्पनया यज्जलं क्वाथः, तेन सुभावितां पिचुवर्तिं कटुतैलेन सिक्त्वा, तां ताम्रदीपे प्रणिधाय स्थापयित्वा, आदीप्य प्रज्वाल्य, तज्जातमसीं गृहीत्वा, ततो वटक्षीरसुभावितां कृत्वा, ततस्तामेव पथ्याक्वाथेन भावयित्वा, कटुना तैलेन सिक्तं किलाशं बहुशः सम्प्रच्छितं तया लेपितमपयाति| “भाव्यद्रव्यसमं क्वाथ्यं क्वाथश्चाष्टांशशेषितः” इति| अयं योगोऽन्यत्राप्युक्तः- “पथ्याम्रत्वक्कषायेण पिचुवर्तिः सुभाविता| कटुतैलयुते ताम्रपात्रे प्रज्वालयेत्ततः|| मसीं तज्जां वटक्षीरपथ्याक्वाथेन भावयेत्| म्रक्षितं कटुतैलाक्तं तेन श्वित्रं प्रणश्यति”- इति| गयदासस्त- ‘वार्तिं पटवार्तिं पूर्वं वटक्षीरेण भावयेत्ततः कटुतैलेन’ इति व्याख्यानयति| “तैलेन सिक्तं कटुना समस्तमालेपयेदेवमुपैति शान्तिम्”- इति केचित् पठन्ति||२३-२४||

आवल्गुजमित्यादि| अग्र्यं श्रेष्ठं, नदीजं तापीनदीसमुत्थो माक्षिकधातुः, काकाह्वानोदुम्बरी काकसञ्ज्ञोदुम्बरिका, या च लाक्षा साऽपि तज्जा सान्निध्यात्, तार्क्ष्यशैलं रसाञ्जनं, तेस्तुल्याः कृष्णवर्णास्तिलाः कार्याः, तैर्वर्तिं कृत्वा तया लेपः कार्यः| अन्ये ‘ताप्युद्भूतोऽवल्गुजं बीजमग्र्यं’ इति पठन्ति; तत्रापि ताप्युद्भूतो माक्षिकधातुः| शिखिन इदं शैखिनं पित्तं मयूरपित्तमित्यर्थः||२५-२६||

तुत्थेत्यादि| आलं हरितालम्| सिंहो रक्तशोभाञ्जनः | क्षीरिणी अर्कपुष्पी| तुत्थालकटुकेत्यादिश्लोकद्वयेन योगद्वयं बोद्धव्यम्||२७-२८||-

वायसी काकतिक्ता ‘चिरपोटिका’ इति लोके, ‘काकमाची’ इत्यन्ये; फल्गुः काकोदुम्बरिका, ‘अवल्गुः’ इत्यपरे पठन्ति, अवल्गुः बाकुची; तिक्ता कटुका| पारावतपदी ईषल्लोहितो हंसपदीभेदः| केशराह्वयो बकुलः| त्रिद्रोणेऽपामित्यत्र अपां द्विगुणमात्रा, द्रवत्वात्; तेन जलषड्द्रोणाः प्रक्षिप्यन्ते| असनात् बीजकसाराद्द्वौ प्रस्थौ| शिष्टौ उर्वरितौ द्वौ, चतुर्थभागं सर्पिः, सर्पिषश्चतुर्थांशमिन्द्रयवादिकल्कं प्रक्षिप्य विपचेदिति||२९-३३||

त्रिफलेत्यादि| मदयन्तिका नखादिरागजननी ‘मेंहदी’ इति प्रसिद्धा| वायसी काकमाची| शकृदादीनि गवां ग्राह्याणि| नीलिका नीलाञ्जनिका शारदफला| नीलिनी नीलिका| म्रक्षणादभ्यङ्गात्| अनार्षे नीलमहानीलघृते, एते चेदृशे जेज्जटगयदासाभ्यां व्याख्याते, अतस्तन्मतानुसारिणा मयाऽपि पठिते व्याख्याते च| जलापेक्षया क्वाथ्यद्रव्यस्यातिबाहुल्यमत्र योगे, तस्माद्वृद्धवाग्भटीयं महानीलघृतं लिख्यते; यथा- “मदयन्त्याः सवायस्याः सुरभ्याः प्रग्रहस्य च| शतं पलानां प्रत्येकं वरायास्त्वाढकत्रयम्|| व्याघ्रीवह्निकपोतावत्सकखदिरार्कमूलदन्त्येन्द्रयः| सनिशाद्वया दशपलाः क्वाथेऽमीषां क्षिपेत् पिष्ट्वा|| बीजं करञ्जेङ्गुदशिग्रुनिम्बान्नीलीं सनीलोत्पलचन्द्ररेखाम्| श्यामां किरातं कटुकत्रयं च पञ्चाढकं तत्र च पञ्चगव्यात्|| शमयत्यचिरेण घृतं मृदुहुतवहसाधितं महानीलम्| न किलासमेव केवलमपि च व्रणगुह्यरोगवल्मीकान् ” (अ. सं. चि. ३२) इत्यादि||३४-३८||

मूत्रमित्यादि| मूत्रमधुनी तुल्ये| चित्रकस्य व्योषस्य च तावती मात्रा यावत्या किञ्चित् कटुकत्वमरिष्टस्य, कुम्भलेपार्थमेव तदित्यन्ये| किलासे कुष्ठचिकित्सितमेव सङ्क्षेपार्थमतिदेशेन निर्दिशन्नाह- कुर्याच्चास्मिन्नित्यादि||३९||

पूतीकः चिरबिल्वः| नरेन्द्रद्रुम आरग्वधः| सुमना जाती||४०||

इदानीमादावपि कृतवमनस्य कृतविरेचनस्यापि कुष्ठिनः पुनः पुनरेव शोधनशोणितावसेकयोः कर्तव्यतामुपदिशन्नाह- अस्मादूर्ध्वमित्यादि||४१||

कुतः पुनरशेषेण शोणितं दोषाश्च हरणीया इत्याह- दुर्वान्त इत्यादि| अपिशब्दाद्दुष्टशोणितमनिर्ह्रियमाणमपि||४२||

केन क्रमेण शोधनं शोणितावसेचनं च कर्तव्यमित्याह- पक्षादित्यादि| वत्सरे हि द्विरल्पमिति वर्षे द्वौ वारौ षड्भिः षड्भिर्मासैरित्यर्थः||४३||

प्रायोगिकानेव योगान्निर्दिशन्नाह- पथ्येत्यादि| सेक्षुजातं सगुडम्| तैलगुडयोः कुष्ठकारित्वेऽपि हरीतकीत्रिकटुसंयुक्तयोः कुष्ठहारित्वं, संयोगशक्तेरचिन्त्यत्वात्| अन्ये त्वेवं पठन्ति- “पथ्याव्योषं तैलयुक्तं गुडं च नित्यं खादन्मुच्यते कुष्ठरोगात्”- इति| धात्रीत्यादि| अक्षो बिभीतकः| पीत्वेत्यादि| पलांशां पलमेव अंशो यस्याः सा तथा तां पलपरिमाणामित्यर्थः| एवमित्यादि एवं पूर्वोक्तप्रकारेण| पिप्पल्य इत्यादि| पूर्ववत् हरिद्रावत् क्रमेण पलमात्रां मासमेव| तद्वदित्यादि|- तद्वत् तार्क्ष्यं तथा रसाञ्जनमप्यभ्यासेन पलमात्रं मासं पेयम्| त्रीण्यप्येतानि कुष्ठहराणि रसायनान्यपि| तेनाजस्रमित्यादि| तेन अनन्तरोक्तेन रसाञ्जनेन| आरिष्टीत्वगित्यादि| अत्रापि क्रमाभ्यासेन पलं पलं मासमेव| त्रैफलं वेत्यादि| ‘कुष्ठाज्जन्तुर्मुच्यते’ इत्यध्याहारः| अन्ये त्वन्यथा पठन्ति व्याख्यानयन्ति च, स च विस्तरभयान्न लिखितः| गोमूत्रेत्यादि| गोमूत्रमेवाम्बु गोमूत्राम्बु, गोमूत्रेणैव क्वाथो निर्वर्त्य इत्यर्थः; गोमूत्राम्बुनोस्तुल्ययोर्द्रोण इत्येके| अक्षपीडो यवतिक्ता| सामान्यपरिभाषाकल्पेन सर्पिः साधनीयम्| आरग्वधे इत्यादि| व्याधिघातादिभिर्मुष्ककान्तैः सामान्यपरिभाषाकल्पनया| व्याधिघाताद्यं घृतं दह्यमानस्य पित्तकुष्ठिनः| “वासादार्वीतिक्तवल्लीकरञ्जव्याधिघ्नाग्निक्षारवृक्षादिभिश्च| वत्साख्यानारिष्टसप्तच्छदैश्च सिद्धं सर्पिः सर्वकुष्ठं निहन्ति”- इति तन्त्रान्तरपठितो योगो न सौश्रुतः, जेज्जटाचार्येणानुक्तत्वान्न पठनीयः||४४-४९||

तस्यैव बहुपित्तस्याबलवतो दाहप्रशमनहेतुं निर्दिशन्नाह- रोध्रेत्यादि| सप्ताह्वः सप्तपर्णः| रोध्रादिभिः षडङ्गोदककल्पनया न तु कषायकल्पनया, नापि कषायेण स्नानम्| तस्यैव बहुपित्तस्य बलवतो दाहप्रशमनहेतुं निर्दिशन्नाह- पेया वेत्यादि| त्रिभण्डी त्रिवृत्; कोष्ठबलापेक्षया त्रिवृतो मात्रा||५०||

पित्तकुष्ठिनां मांसक्षरणे कृमिसम्भवेऽपि पानं निर्दिशन्नाह- खादेदित्यादि| षडङ्गकल्पेन निम्बतोयं परिकल्प्य मुद्गानां साधनम्|५१|-

निम्बेत्यादि| जातसत्त्वो जातकृमिः| क्वाथं वेत्यादि| जातकृमिरेव पिबेत्| जग्धेष्वित्यादि| कृमिजग्धेष्वङ्गेषु हयमारस्य मूलं सकृमिहरं गोमूत्रेण पिष्ट्वा लेपयेत्| मूत्रैरित्यादि| तत्रैव गोमूत्रपरिषेचनम्| भोजयेदित्यादि| करञ्जसर्षपशोभाञ्जनकोशाम्रबीजतैलानि स्वभावतो दुष्टव्रणयोगीनि, तानि चापक्वान्येव| पक्वमित्यादि|- तान्येव सर्वैः कटुकैर्मरिचादिभिः, तिक्तैस्तु निम्बादिभिः, सामान्यकषायपरिभाषया कषायीकृतैः पक्वानीति | अत्र पाठान्तरमप्यस्ति, तद्विस्तरभयान्न लिखितम्| शेषमित्यादि| दुष्टवद् दुष्टव्रणवत्, तुल्यचिकित्सितत्वात्| अन्ये त्वत्र “शेषं च स्यात् पूर्ववत् संविधानम्” इति पठन्ति| तत्रापि पूर्वशब्देन दुष्टव्रणविधिरुच्यते| अन्ये तु पठन्ति ‘कुष्ठवत् संविधानम्’ इति, तन्नेच्छति गयी||५१-५३||

सप्तपर्णेत्यादि| मालती जाती| स्नुही सेहुण्डः| आस्फोता सारिवा| विषं प्रसिद्धम्| लाङ्गलशब्देन कलिहारिकोच्यते| वज्राख्यः द्वितीयसेहुण्डः| आलं हरितालम्| शेषं प्रसिद्धम्| स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, इति न्यायेन पक्तव्यम्| वज्रतैले गोमूत्रेणैव द्रवकार्यम्| तैलं तिलतैलम्| गयी तु वज्रकतैले दुष्टव्रणाधिकारात् प्रागपि सर्षपतैलस्य विधानात् सर्षपतैलं विपाच्यमाह| अस्याग्रे केचिन्महावज्रकं पठन्ति, तच्च निबन्धकारैर्न पठितम्||५४-६३||-

कुष्ठदुष्टव्रणे बहिःशोधनं तैलं निर्दिश्यान्तःशोधनार्थं तैलमुद्दिशन्नाह- पित्तेत्यादि| पित्तावापैः गोपित्तावापैः| मूत्रं गोमूत्रं, तच्च तैलाच्चतुर्गुणम्| तैलं तिलतैलम्| लाक्षादिको ‘लाक्षारेवतकुटजाश्वमारकट्फल’ (सू. ३८) इत्यादिको द्रव्यसङ्ग्रहणीयोक्तः; अथवाऽत्रैव पठितो लाक्षासर्जरसरसाञ्जनप्रपुन्नाडधान्याश्वमारकार्ककुटजारेवातादिकः, द्वयोरप्यल्पान्तरत्वात्| कृतं संस्कृतमित्यर्थः| दोषा गच्छन्ति सर्वशः ऊर्ध्वमधस्तिर्यगित्यर्थः; गयी तु सर्वश इति बह्वर्थे शस्, वैफल्यगमनापेक्षया कृत्स्नश इत्यर्थः||६४-६५||-

स्रुतदोषमित्यादि| खदिरवारिणा खदिरोदकेन षडङ्गोदककल्पनया कल्पितेन| उष्णाभितप्तस्य शीतखदिराम्बुना स्नानं कथं क्रियते? आतपसन्तप्तस्य शीतोदकस्नानं कुष्ठाक्षिरोगकृदिति चेत्; तन्न, तत्र तोयावगाहो निषिद्धः, न पुनस्तोयपरिषेकः| “स्रुतदोषं ततः स्नातं शीतेन खदिराम्बुना” इति क्वचित् पाठः||६६||

एवमित्यादि| संशोधने वर्गे इति संशोधनसंशमनीयाध्यायोक्तानि त्रिवृदादीनि| कुष्ठघ्नेष्वौषधेषु चेति खदिरादिष्वपि||६७||-

इदानीं बहुदोषाणामाभ्यासिकमनुलोमनमाह- प्रातरित्यादि||६८||

कारभमित्यादि| करभा उष्ट्री| अयं प्रयोगो न सौश्रुत इति जेज्जटः, गयदासेन व्याख्यातत्वान्मयाऽपि व्याख्यातः||६९||

कुष्ठेषु खदिरस्य सर्वथोपयोगित्वं दर्शयन्नाह- दिदृक्षुरित्यादि| दिदृक्षुर्द्रष्टुमिच्छुः| अन्तं विनाशम्| खदिरः कुष्ठमोजसा इत्यत्र ओजःशब्देन प्रभावो वीर्यं शक्तिरुच्यते||७०-७१||

इदानीं प्रतिषेधविधिमाह- नीचरोमेत्यादि||७२||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थाने नवमोऽध्यायः||९||