૯. કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્

વિરુદ્ધાધ્યશનાદીનિ કુષ્ઠકરાણિ વિશેષેણ કુષ્ઠસ્ય જનકાનીતિ પ્રાગુક્તાન્યપિ પુનરુક્તાનિ||૧-૩||

નિષ્પાવો રાજશિમ્બી| દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદજનનમભિષ્યન્દિ||૪||

તત્રેત્યાદિ| ઉદ્દાલકઃ અરણ્યકોદ્રવઃ| ઉપકરણભૂતં સૂપ્યદ્રવ્યદ્વયં મુદ્ગાઢકીલક્ષણમભિધાયાપરમપ્યુપકરણભૂતં શાકદ્રવ્યમાહ- નિમ્બપત્રેત્યાદિ| શાકરૂપાભ્યાં નિમ્બપત્રારુષ્કરાભ્યાં વ્યામિશ્રેણ સૂપેન સહ શાલ્યાદિકમન્નં ભુઞ્જીત, તથા મણ્ડૂકપર્ણ્યાદિભિરપિ શાકૈઃ| મણ્ડૂકપર્ણી બ્રાહ્મીભેદઃ| રૂપિકાપુષ્પૈઃ અર્કપુષ્પૈઃ| સાર્ષપતૈલં કેચિન્નેચ્છન્તિ, રક્તપિત્તપ્રદૂષણત્વાત્, વાતકફકુષ્ઠેષુ વદન્ત્યન્યે| તિક્તવર્ગેણ પ્રપુન્નાડાવલ્ગુજપટોલવાર્તાકાદિના| યદ્યપિ “યોષિન્માંસસુરાવર્જી” ઇત્યત્ર માંસપ્રતિષેધઃ, તથાઽપિ માંસસાત્મ્યાય જાઙ્ગલમાંસમમેદસ્કં મેદોરહિતં સ્વભાવતો વિતરેદ્દદ્યાત્| તત્ર વજ્રકં સપ્તપર્ણકરઞ્જેત્યાદિકં વક્ષ્યતે| આરગ્વધાદિકષાયમુત્સાદનાર્થે ઇતિ કષાયોઽત્ર કલ્કશ્ચૂર્ણં વા યોગ્યતયા; કષાયશબ્દો હિ ચરકે સ્વરસાદિષુ પઞ્ચસુ પરિભાષિતઃ; ઉત્સાદનાર્થે ઉદ્ધર્ષણાર્થે, અથવા ઉદ્વર્તનાર્થે; અન્યે તુ નિમ્નવ્રણસ્ય ઉન્નતિકરણાર્થે| ઇત્યેષ આહારાચારવિભાગ ઇતિ આહારસ્ય ક્રિયમાણસ્ય દ્રવ્યરસવિભાજનમ્| તત્ર, વજ્રતૈલસ્ય પાનીયત્વાદ્, આરગ્વધાદેરપ્યત્ર સંસ્કારાદૌ પ્રાયોગિકત્વાત્, આહારવર્ગસ્યૈવોપદેશઃ||૫||

તત્રેત્યાદિ| ઉભયતઃ સંશોધનં વમનં વિરેચનં ચ| ત્વક્સમ્પ્રાપ્તે રસપ્રાપ્તે, રસસ્ય તત્સ્થાનત્વાત્ | અત્રારિષ્ટગ્રહણમુપલક્ષણં, તેનાસવસુરયોરપ્યવરોધઃ| મેદઃપ્રાપ્તે ચિકિત્સિતમુપદિશન્નાહ- ચતુર્થકર્મેત્યાદિ| ચતુર્થકર્મગુણપ્રાપ્તં યાપ્યમિતિ ત્વગ્ધાતોશ્ચતુર્થં મેદઃ, તસ્ય કર્માણિ શોધનાદીનિ, તેષાં તુ ગુણાઃ ફલમ્; એતેનૈતદુક્તં- મેદોગતં કુષ્ઠં સંશોધનાદિગુણવિશિષ્ટં યાપ્યં ભવતીતિ| કથમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય? આત્મવતઃ આત્મગુણોપપન્નસ્ય; આત્મગુણાશ્ચ સર્વભૂતેષુ ક્ષાન્તિરનસૂયા શૌચમનાયાસો મઙ્ગલકાર્યાણ્યસ્પૃહા ચેતિ; અથવા આત્મવતોઽપથ્યપરિહારપરાયણસ્ય સમ્યગાહારાચારસ્યેત્યર્થઃ| સંવિધાનવતઃ પરિચ્છદવતઃ કર્માનુષ્ઠાનપરસ્ય યાપ્યં નાન્યથા| ‘સમ્યગ્વિધાનવત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, પ્રભૂતોપકરણયુક્તસ્યેત્યર્થઃ| અથવા ચતુર્થે મેદસિ સ્થિતં કુષ્ઠં ચતુર્થં, તસ્ય કુષ્ઠસ્ય કર્માણિ ગુણાશ્ચ દૌર્ગન્ધ્યોપદેહપૂયાદયસ્તૈઃ પ્રાપ્તં યુક્તં યાપ્યમ્| અન્યે તુ ‘ચતુર્થાખ્યપ્રાપ્તં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| અત્ર યાપને સંશોધનાચ્છોણિતાવસેકાચ્ચોર્ધ્વં ભલ્લાતકાદિવિધાનમ્| તત્ર ભલ્લાતકવિધાનમર્શોનિર્દિષ્ટં, શિલાજતુમાક્ષિકધાતુતુવરકવિધાનં પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતનિર્દિષ્ટં, ખદિરાસનાયસ્કૃતિવિધાનં મહાકુષ્ઠવિધાવુદ્દિષ્ટમ્| પઞ્ચમં નૈવેતિ અસાધ્યત્વાદસ્થ્યાદિગતકુષ્ઠાનામ્||૬||

તત્રેત્યાદિ| સ્નેહપાનવિધાનેનેતિ વમનાદિશોધનાઙ્ગસ્યૈવ સ્નેહસ્ય પાનવિધાનેન; ન પુનઃ સ્વતન્ત્રસ્ય, કુષ્ઠાનાં રૂક્ષણીયત્વાત્| સ્નિગ્ધસ્ય પુનઃ ક્રમાદનુક્તાન્યપિ વમનવિરેચનશોણિતમોક્ષણાનિ ક્રમેણૈવ પૂર્વરૂપાદૌ, અનેનૈવ ક્રમેણ કર્મણઃ સર્વત્રોક્તત્વાત્| ઉપપાદયેત્ ઉપક્રમેતેત્યર્થઃ| તાનેવ શોધનાઙ્ગસ્નેહાનુત્પાદયન્નાહ- મેષશૃઙ્ગીત્યાદિ| મેષશૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી; ગયી તુ પુત્રઞ્જીવકભેદમાહ| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા કાકતિક્તા, ‘ભુમ્ભુરટા’ ઇતિ લોકે; ‘ગૂથકરઞ્જ’ ઇત્યપરે| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| એતૈઃ કષાયકલ્કરૂપૈઃ સિદ્ધં સામાન્યપરિભાષયા તૈલં ઘૃતં વા વાતકુષ્ઠે એવ, કફાનુબન્ધે તૈલં, પિત્તાનુબન્ધે ઘૃતમ્; અન્યે તુ પાનાય ઘૃતં, અભ્યઙ્ગાય તૈલમિતિ| અશ્વકર્ણેત્યાદિ અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે ગન્ધમુણ્ડોઽશ્વત્થસદૃશઃ| કકુભઃ સુગન્ધિમૂલો વિટપઃ| પલાશઃ કિંશુકઃ| પિચુમર્દો નિમ્બઃ| સમઙ્ગા સ્પર્શરોદનિકા, લજ્જાલુરિતિ લોકે| પ્રિયાલેત્યાદિ| પ્રિયાલશ્ચારઃ| સર્પિરિતિ પૂર્વયોગાદનુવર્તતે, એવમગ્રેઽપિ| ભલ્લાતકેત્યાદિ| તુવરકઃ પશ્ચિમસમુદ્રભૂમિષુ પ્રસિદ્ધ એવ||૭||

હરિદ્રોપકુલ્યાવિશાલેત્યત્ર તન્ત્રાન્તરદર્શનાદ્ધરિદ્રાદ્વયં, પિપ્પલી ગજપિપ્પલી ચેત્યુપકુલ્યાદ્વયં ચ બોદ્ધવ્યં, વિશાલા ઇન્દ્રવારુણી, મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ, ષડ્ગ્રન્થા વચા| પરિભાષાવ્યાપારો નાસ્ત્યેવાત્ર મહાતિક્તકે, સામાન્યકલ્કકષાયપરિમાણદ્રવ્યપરિમાણયોશ્ચોક્તત્વાત્| ષાણ્ઢ્યં ષણ્ઢભાવઃ||૮-૯||

શાકો મહાખરપત્રઃ, ‘શાખોટ’ ઇત્યન્યે; ગોજી ગોજિહ્વા; કાકોદુમ્બરિકા કાષ્ઠોદુમ્બરિકા| તમેવ પ્રલેપં નિર્દિશન્નાહ- લાક્ષાસર્જરસેત્યાદિ| આરેવતઃ કિરમાલકઃ| પિત્તપિષ્ટૈરિતિ ગોપિત્તપિષ્ટૈઃ| એતાન્યેવેત્યાદિ| નિઃસ્રુતે ગાલિતે| ક્ષારકલ્પાતિદેશેન તિલનાલાદિભિરાદીપનં ષઙ્ગુણોદકસ્રાવણં ચ| સુવર્ચિકાતુત્થકાસીસાદિચૂર્ણં પરિવાપ્ય ક્ષારાદ્ દ્વાત્રિંશત્તમભાગપ્રમાણમ્| સ્વર્જિકેત્યાદિ| જ્યોતિષ્કઃ કાકમર્દનિકા, તસ્યાઃ ફલમ્| સુમના જાતી| હરિતાલેત્યાદિ| શિગ્રુર્વિટપશાકઃ, શોભાઞ્જનમન્યે| હરીતકીત્યાદિ| કરઞ્જિકા વૃક્ષકરઞ્જઃ| સર્વેત્યાદિ| સિદ્ધા ઇતિ વિશેષણં નિશ્ચિતફલસિદ્ધિબોધનાર્થમ્||૧૦||-

વૈશેષિકાનિત્યાદિ| શ્રીનિકેતં નવનીતધૂપઃ સરલનિર્યાસ ઇતિ| રાત્રિર્હરિદ્રા||૧૧-૧૨||

સિન્ધૂદ્ભૂતમિત્યાદિ| સિન્ધૂદ્ભૂતં સૈન્ધવમ્| ઇક્ષૂદ્ભૂતો ગુડઃ| કેશરં બકુલમ્| તાર્ક્ષ્યશૈલં રસાઞ્જનમ્||૧૩||

હેમક્ષીરી કઙ્કુષ્ઠમ્| વ્યાધિઘાતઃ કિરમાલકઃ| સર્જો લઘુસર્જઃ| અજકર્ણો મહાસર્જઃ, ‘ગન્ધમુણ્ડ’ ઇત્યેકે| સ્નાનેત્યાદિ| ‘પાનાલેપોદ્ધર્ષણેષુ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| લેપનોદ્ધર્ષણયોઃ પેષણે તક્રમમ્લં, કપિત્થરસમન્યેઽનુવર્તયન્તિ||૧૪||

દદ્રુષુ યોગત્રયમભિધાય શ્વિત્રે વિનિર્દિશન્નાહ- ભદ્રેત્યાદિ| ઉદુમ્બરી ભદ્રનામા કાષ્ઠોદુમ્બરિકા મહતી, મલપૂઃ સૈવાલ્પવિટપા, તયોર્મૂલં પલં ષોડશભિઃ સલિલપલૈઃ પક્વં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટમુષ્ણકાલે કોષ્ણં પીતમાતપસંસ્થસ્ય કટુતૈલાભ્યક્તસ્ય ચ શ્વિત્રે સ્ફોટજનનમ્| જીર્ણે ગવ્યમથિતેન દાડિમયૂષેણ વા ભોક્તવ્યમ્||૧૫||

સઞ્જાતભિન્નસ્ફોટસ્ય શ્વિત્રિણ ઉત્તરકર્મ નિર્દિશન્નાહ- દ્વૈપમિત્યાદિ| દ્વીપી ચિત્રકાયો વ્યાઘ્રઃ, તસ્યેદં ચર્મ દ્વૈપમ્| માતઙ્ગો હસ્તી, તસ્માજ્જાતં માતઙ્ગજં ચર્મ| તૈલમત્ર વિષાણિકાસિદ્ધમ્| તદુક્તમ્- “આવર્તકીમૂલસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્યાવચૂર્ણયેદ્ ગજદ્વીપિચર્મમસીચૂર્ણેન, ત્રિફલાલોહચૂર્ણેન વા” ઇતિ|૧૬|-

પૂતિઃ કીટઃ શસ્યાદો વર્ષાકાલે કર્બુરકઃ ‘તેલિની’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, પૂર્વદેશે ‘પુણ્ડાલિકા’ ઇતિ| સ ચારગ્વધક્ષારેણ સહાક્તો મિશ્રિતઃ| રાજવૃક્ષ આરગ્વધઃ| એકઃ શ્રેષ્ઠઃ| ઉદ્દાલનત્વાત્ ક્ષારોદકેનાત્ર દ્રવકાર્યમ્| ‘ઉક્તઃ’ ઇત્યન્યે વદન્તિ||૧૬||

કૃષ્ણસ્યેત્યાદિ| કૃષ્ણસર્પો યદા દહ્યમાનોઽતિકૃષ્ણત્વં ગચ્છતિ તદા તચ્ચૂર્ણં મસીત્યુચ્યતે, સ એવાગ્નિદહ્યમાનો યદા શુક્લત્વં યાતિ તદા ક્ષાર ઇત્યુચ્યતે||૧૭||

અધ્યર્ધેત્યાદિ| કૃષ્ણસ્ય સર્પસ્યેત્યનુવર્તમાનાત્તસ્ય ક્ષારાદધ્યર્ધં તોયમધિકાર્ધમિત્યર્થઃ| ક્ષારસ્ય કલ્પેન ક્ષારપાકવિધિના| સપ્તકૃત્વઃ સપ્તવારાન્| મ્રક્ષણમ્ આલેપનમ્| અગ્ર્યં પ્રધાનમિત્યર્થઃ||૧૮||

ઘૃતેનેત્યાદિ| ચતુર્થભક્તાયેતિ એકાહમુપોષિતાય દ્વિતીયેઽહનિ સાયં ધવલાય ગ્રામ્યકુક્કુટાયાત્યન્તબુભુક્ષિતાય પ્રપુન્નાડબીજાદિકં ઘૃતયુક્તં ભક્ષયિતું દદ્યાત્| તસ્ય પુરીષમુપસઙ્ગૃહ્ય ગૃહીત્વા તેન પુરીષેણ માસમેકં શ્વિત્રમભ્યન્તરં ધાત્વન્તર્ગતં મલપ્વાદિભિઃ પ્રયોગૈઃ સ્ફોટકાદિભિરુત્પાચિતં પાકં નીતં લિમ્પેત્; સ લેપસ્તચ્છ્વિત્રં નિહન્તીત્યર્થઃ||૧૯-૨૦||

ક્ષાર ઇત્યાદિ| જલગણ્ડો જલગણ્ડીરકઃ, નદીપિપ્પલિકેત્યન્યે| ‘ગજલેણ્ડજે ક્ષારે’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તચ્ચ ન પઠનીયં તન્ત્રાન્તરવિરોધાત્| દશભાગયુક્તં દશભાગયોજિતમવલ્ગુજચૂર્ણં પ્રક્ષિપેદિતિ||૨૧-૨૨||

કષાયેત્યાદિ| ચૂતહરીતકીનાં ત્વચા કૃત્વા કષાયકલ્પેન ક્વાથકલ્પનયા યજ્જલં ક્વાથઃ, તેન સુભાવિતાં પિચુવર્તિં કટુતૈલેન સિક્ત્વા, તાં તામ્રદીપે પ્રણિધાય સ્થાપયિત્વા, આદીપ્ય પ્રજ્વાલ્ય, તજ્જાતમસીં ગૃહીત્વા, તતો વટક્ષીરસુભાવિતાં કૃત્વા, તતસ્તામેવ પથ્યાક્વાથેન ભાવયિત્વા, કટુના તૈલેન સિક્તં કિલાશં બહુશઃ સમ્પ્રચ્છિતં તયા લેપિતમપયાતિ| “ભાવ્યદ્રવ્યસમં ક્વાથ્યં ક્વાથશ્ચાષ્ટાંશશેષિતઃ” ઇતિ| અયં યોગોઽન્યત્રાપ્યુક્તઃ- “પથ્યામ્રત્વક્કષાયેણ પિચુવર્તિઃ સુભાવિતા| કટુતૈલયુતે તામ્રપાત્રે પ્રજ્વાલયેત્તતઃ|| મસીં તજ્જાં વટક્ષીરપથ્યાક્વાથેન ભાવયેત્| મ્રક્ષિતં કટુતૈલાક્તં તેન શ્વિત્રં પ્રણશ્યતિ”- ઇતિ| ગયદાસસ્ત- ‘વાર્તિં પટવાર્તિં પૂર્વં વટક્ષીરેણ ભાવયેત્તતઃ કટુતૈલેન’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ| “તૈલેન સિક્તં કટુના સમસ્તમાલેપયેદેવમુપૈતિ શાન્તિમ્”- ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૨૩-૨૪||

આવલ્ગુજમિત્યાદિ| અગ્ર્યં શ્રેષ્ઠં, નદીજં તાપીનદીસમુત્થો માક્ષિકધાતુઃ, કાકાહ્વાનોદુમ્બરી કાકસઞ્જ્ઞોદુમ્બરિકા, યા ચ લાક્ષા સાઽપિ તજ્જા સાન્નિધ્યાત્, તાર્ક્ષ્યશૈલં રસાઞ્જનં, તેસ્તુલ્યાઃ કૃષ્ણવર્ણાસ્તિલાઃ કાર્યાઃ, તૈર્વર્તિં કૃત્વા તયા લેપઃ કાર્યઃ| અન્યે ‘તાપ્યુદ્ભૂતોઽવલ્ગુજં બીજમગ્ર્યં’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ તાપ્યુદ્ભૂતો માક્ષિકધાતુઃ| શિખિન ઇદં શૈખિનં પિત્તં મયૂરપિત્તમિત્યર્થઃ||૨૫-૨૬||

તુત્થેત્યાદિ| આલં હરિતાલમ્| સિંહો રક્તશોભાઞ્જનઃ | ક્ષીરિણી અર્કપુષ્પી| તુત્થાલકટુકેત્યાદિશ્લોકદ્વયેન યોગદ્વયં બોદ્ધવ્યમ્||૨૭-૨૮||-

વાયસી કાકતિક્તા ‘ચિરપોટિકા’ ઇતિ લોકે, ‘કાકમાચી’ ઇત્યન્યે; ફલ્ગુઃ કાકોદુમ્બરિકા, ‘અવલ્ગુઃ’ ઇત્યપરે પઠન્તિ, અવલ્ગુઃ બાકુચી; તિક્તા કટુકા| પારાવતપદી ઈષલ્લોહિતો હંસપદીભેદઃ| કેશરાહ્વયો બકુલઃ| ત્રિદ્રોણેઽપામિત્યત્ર અપાં દ્વિગુણમાત્રા, દ્રવત્વાત્; તેન જલષડ્દ્રોણાઃ પ્રક્ષિપ્યન્તે| અસનાત્ બીજકસારાદ્દ્વૌ પ્રસ્થૌ| શિષ્ટૌ ઉર્વરિતૌ દ્વૌ, ચતુર્થભાગં સર્પિઃ, સર્પિષશ્ચતુર્થાંશમિન્દ્રયવાદિકલ્કં પ્રક્ષિપ્ય વિપચેદિતિ||૨૯-૩૩||

ત્રિફલેત્યાદિ| મદયન્તિકા નખાદિરાગજનની ‘મેંહદી’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા| વાયસી કાકમાચી| શકૃદાદીનિ ગવાં ગ્રાહ્યાણિ| નીલિકા નીલાઞ્જનિકા શારદફલા| નીલિની નીલિકા| મ્રક્ષણાદભ્યઙ્ગાત્| અનાર્ષે નીલમહાનીલઘૃતે, એતે ચેદૃશે જેજ્જટગયદાસાભ્યાં વ્યાખ્યાતે, અતસ્તન્મતાનુસારિણા મયાઽપિ પઠિતે વ્યાખ્યાતે ચ| જલાપેક્ષયા ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્યાતિબાહુલ્યમત્ર યોગે, તસ્માદ્વૃદ્ધવાગ્ભટીયં મહાનીલઘૃતં લિખ્યતે; યથા- “મદયન્ત્યાઃ સવાયસ્યાઃ સુરભ્યાઃ પ્રગ્રહસ્ય ચ| શતં પલાનાં પ્રત્યેકં વરાયાસ્ત્વાઢકત્રયમ્|| વ્યાઘ્રીવહ્નિકપોતાવત્સકખદિરાર્કમૂલદન્ત્યેન્દ્રયઃ| સનિશાદ્વયા દશપલાઃ ક્વાથેઽમીષાં ક્ષિપેત્ પિષ્ટ્વા|| બીજં કરઞ્જેઙ્ગુદશિગ્રુનિમ્બાન્નીલીં સનીલોત્પલચન્દ્રરેખામ્| શ્યામાં કિરાતં કટુકત્રયં ચ પઞ્ચાઢકં તત્ર ચ પઞ્ચગવ્યાત્|| શમયત્યચિરેણ ઘૃતં મૃદુહુતવહસાધિતં મહાનીલમ્| ન કિલાસમેવ કેવલમપિ ચ વ્રણગુહ્યરોગવલ્મીકાન્ ” (અ. સં. ચિ. ૩૨) ઇત્યાદિ||૩૪-૩૮||

મૂત્રમિત્યાદિ| મૂત્રમધુની તુલ્યે| ચિત્રકસ્ય વ્યોષસ્ય ચ તાવતી માત્રા યાવત્યા કિઞ્ચિત્ કટુકત્વમરિષ્ટસ્ય, કુમ્ભલેપાર્થમેવ તદિત્યન્યે| કિલાસે કુષ્ઠચિકિત્સિતમેવ સઙ્ક્ષેપાર્થમતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- કુર્યાચ્ચાસ્મિન્નિત્યાદિ||૩૯||

પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ| નરેન્દ્રદ્રુમ આરગ્વધઃ| સુમના જાતી||૪૦||

ઇદાનીમાદાવપિ કૃતવમનસ્ય કૃતવિરેચનસ્યાપિ કુષ્ઠિનઃ પુનઃ પુનરેવ શોધનશોણિતાવસેકયોઃ કર્તવ્યતામુપદિશન્નાહ- અસ્માદૂર્ધ્વમિત્યાદિ||૪૧||

કુતઃ પુનરશેષેણ શોણિતં દોષાશ્ચ હરણીયા ઇત્યાહ- દુર્વાન્ત ઇત્યાદિ| અપિશબ્દાદ્દુષ્ટશોણિતમનિર્હ્રિયમાણમપિ||૪૨||

કેન ક્રમેણ શોધનં શોણિતાવસેચનં ચ કર્તવ્યમિત્યાહ- પક્ષાદિત્યાદિ| વત્સરે હિ દ્વિરલ્પમિતિ વર્ષે દ્વૌ વારૌ ષડ્ભિઃ ષડ્ભિર્માસૈરિત્યર્થઃ||૪૩||

પ્રાયોગિકાનેવ યોગાન્નિર્દિશન્નાહ- પથ્યેત્યાદિ| સેક્ષુજાતં સગુડમ્| તૈલગુડયોઃ કુષ્ઠકારિત્વેઽપિ હરીતકીત્રિકટુસંયુક્તયોઃ કુષ્ઠહારિત્વં, સંયોગશક્તેરચિન્ત્યત્વાત્| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “પથ્યાવ્યોષં તૈલયુક્તં ગુડં ચ નિત્યં ખાદન્મુચ્યતે કુષ્ઠરોગાત્”- ઇતિ| ધાત્રીત્યાદિ| અક્ષો બિભીતકઃ| પીત્વેત્યાદિ| પલાંશાં પલમેવ અંશો યસ્યાઃ સા તથા તાં પલપરિમાણામિત્યર્થઃ| એવમિત્યાદિ એવં પૂર્વોક્તપ્રકારેણ| પિપ્પલ્ય ઇત્યાદિ| પૂર્વવત્ હરિદ્રાવત્ ક્રમેણ પલમાત્રાં માસમેવ| તદ્વદિત્યાદિ|- તદ્વત્ તાર્ક્ષ્યં તથા રસાઞ્જનમપ્યભ્યાસેન પલમાત્રં માસં પેયમ્| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ કુષ્ઠહરાણિ રસાયનાન્યપિ| તેનાજસ્રમિત્યાદિ| તેન અનન્તરોક્તેન રસાઞ્જનેન| આરિષ્ટીત્વગિત્યાદિ| અત્રાપિ ક્રમાભ્યાસેન પલં પલં માસમેવ| ત્રૈફલં વેત્યાદિ| ‘કુષ્ઠાજ્જન્તુર્મુચ્યતે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ, સ ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતઃ| ગોમૂત્રેત્યાદિ| ગોમૂત્રમેવામ્બુ ગોમૂત્રામ્બુ, ગોમૂત્રેણૈવ ક્વાથો નિર્વર્ત્ય ઇત્યર્થઃ; ગોમૂત્રામ્બુનોસ્તુલ્યયોર્દ્રોણ ઇત્યેકે| અક્ષપીડો યવતિક્તા| સામાન્યપરિભાષાકલ્પેન સર્પિઃ સાધનીયમ્| આરગ્વધે ઇત્યાદિ| વ્યાધિઘાતાદિભિર્મુષ્કકાન્તૈઃ સામાન્યપરિભાષાકલ્પનયા| વ્યાધિઘાતાદ્યં ઘૃતં દહ્યમાનસ્ય પિત્તકુષ્ઠિનઃ| “વાસાદાર્વીતિક્તવલ્લીકરઞ્જવ્યાધિઘ્નાગ્નિક્ષારવૃક્ષાદિભિશ્ચ| વત્સાખ્યાનારિષ્ટસપ્તચ્છદૈશ્ચ સિદ્ધં સર્પિઃ સર્વકુષ્ઠં નિહન્તિ”- ઇતિ તન્ત્રાન્તરપઠિતો યોગો ન સૌશ્રુતઃ, જેજ્જટાચાર્યેણાનુક્તત્વાન્ન પઠનીયઃ||૪૪-૪૯||

તસ્યૈવ બહુપિત્તસ્યાબલવતો દાહપ્રશમનહેતું નિર્દિશન્નાહ- રોધ્રેત્યાદિ| સપ્તાહ્વઃ સપ્તપર્ણઃ| રોધ્રાદિભિઃ ષડઙ્ગોદકકલ્પનયા ન તુ કષાયકલ્પનયા, નાપિ કષાયેણ સ્નાનમ્| તસ્યૈવ બહુપિત્તસ્ય બલવતો દાહપ્રશમનહેતું નિર્દિશન્નાહ- પેયા વેત્યાદિ| ત્રિભણ્ડી ત્રિવૃત્; કોષ્ઠબલાપેક્ષયા ત્રિવૃતો માત્રા||૫૦||

પિત્તકુષ્ઠિનાં માંસક્ષરણે કૃમિસમ્ભવેઽપિ પાનં નિર્દિશન્નાહ- ખાદેદિત્યાદિ| ષડઙ્ગકલ્પેન નિમ્બતોયં પરિકલ્પ્ય મુદ્ગાનાં સાધનમ્|૫૧|-

નિમ્બેત્યાદિ| જાતસત્ત્વો જાતકૃમિઃ| ક્વાથં વેત્યાદિ| જાતકૃમિરેવ પિબેત્| જગ્ધેષ્વિત્યાદિ| કૃમિજગ્ધેષ્વઙ્ગેષુ હયમારસ્ય મૂલં સકૃમિહરં ગોમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા લેપયેત્| મૂત્રૈરિત્યાદિ| તત્રૈવ ગોમૂત્રપરિષેચનમ્| ભોજયેદિત્યાદિ| કરઞ્જસર્ષપશોભાઞ્જનકોશામ્રબીજતૈલાનિ સ્વભાવતો દુષ્ટવ્રણયોગીનિ, તાનિ ચાપક્વાન્યેવ| પક્વમિત્યાદિ|- તાન્યેવ સર્વૈઃ કટુકૈર્મરિચાદિભિઃ, તિક્તૈસ્તુ નિમ્બાદિભિઃ, સામાન્યકષાયપરિભાષયા કષાયીકૃતૈઃ પક્વાનીતિ | અત્ર પાઠાન્તરમપ્યસ્તિ, તદ્વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| શેષમિત્યાદિ| દુષ્ટવદ્ દુષ્ટવ્રણવત્, તુલ્યચિકિત્સિતત્વાત્| અન્યે ત્વત્ર “શેષં ચ સ્યાત્ પૂર્વવત્ સંવિધાનમ્” ઇતિ પઠન્તિ| તત્રાપિ પૂર્વશબ્દેન દુષ્ટવ્રણવિધિરુચ્યતે| અન્યે તુ પઠન્તિ ‘કુષ્ઠવત્ સંવિધાનમ્’ ઇતિ, તન્નેચ્છતિ ગયી||૫૧-૫૩||

સપ્તપર્ણેત્યાદિ| માલતી જાતી| સ્નુહી સેહુણ્ડઃ| આસ્ફોતા સારિવા| વિષં પ્રસિદ્ધમ્| લાઙ્ગલશબ્દેન કલિહારિકોચ્યતે| વજ્રાખ્યઃ દ્વિતીયસેહુણ્ડઃ| આલં હરિતાલમ્| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, ઇતિ ન્યાયેન પક્તવ્યમ્| વજ્રતૈલે ગોમૂત્રેણૈવ દ્રવકાર્યમ્| તૈલં તિલતૈલમ્| ગયી તુ વજ્રકતૈલે દુષ્ટવ્રણાધિકારાત્ પ્રાગપિ સર્ષપતૈલસ્ય વિધાનાત્ સર્ષપતૈલં વિપાચ્યમાહ| અસ્યાગ્રે કેચિન્મહાવજ્રકં પઠન્તિ, તચ્ચ નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતમ્||૫૪-૬૩||-

કુષ્ઠદુષ્ટવ્રણે બહિઃશોધનં તૈલં નિર્દિશ્યાન્તઃશોધનાર્થં તૈલમુદ્દિશન્નાહ- પિત્તેત્યાદિ| પિત્તાવાપૈઃ ગોપિત્તાવાપૈઃ| મૂત્રં ગોમૂત્રં, તચ્ચ તૈલાચ્ચતુર્ગુણમ્| તૈલં તિલતૈલમ્| લાક્ષાદિકો ‘લાક્ષારેવતકુટજાશ્વમારકટ્ફલ’ (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિકો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયોક્તઃ; અથવાઽત્રૈવ પઠિતો લાક્ષાસર્જરસરસાઞ્જનપ્રપુન્નાડધાન્યાશ્વમારકાર્કકુટજારેવાતાદિકઃ, દ્વયોરપ્યલ્પાન્તરત્વાત્| કૃતં સંસ્કૃતમિત્યર્થઃ| દોષા ગચ્છન્તિ સર્વશઃ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યગિત્યર્થઃ; ગયી તુ સર્વશ ઇતિ બહ્વર્થે શસ્, વૈફલ્યગમનાપેક્ષયા કૃત્સ્નશ ઇત્યર્થઃ||૬૪-૬૫||-

સ્રુતદોષમિત્યાદિ| ખદિરવારિણા ખદિરોદકેન ષડઙ્ગોદકકલ્પનયા કલ્પિતેન| ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય શીતખદિરામ્બુના સ્નાનં કથં ક્રિયતે? આતપસન્તપ્તસ્ય શીતોદકસ્નાનં કુષ્ઠાક્ષિરોગકૃદિતિ ચેત્; તન્ન, તત્ર તોયાવગાહો નિષિદ્ધઃ, ન પુનસ્તોયપરિષેકઃ| “સ્રુતદોષં તતઃ સ્નાતં શીતેન ખદિરામ્બુના” ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૬૬||

એવમિત્યાદિ| સંશોધને વર્ગે ઇતિ સંશોધનસંશમનીયાધ્યાયોક્તાનિ ત્રિવૃદાદીનિ| કુષ્ઠઘ્નેષ્વૌષધેષુ ચેતિ ખદિરાદિષ્વપિ||૬૭||-

ઇદાનીં બહુદોષાણામાભ્યાસિકમનુલોમનમાહ- પ્રાતરિત્યાદિ||૬૮||

કારભમિત્યાદિ| કરભા ઉષ્ટ્રી| અયં પ્રયોગો ન સૌશ્રુત ઇતિ જેજ્જટઃ, ગયદાસેન વ્યાખ્યાતત્વાન્મયાઽપિ વ્યાખ્યાતઃ||૬૯||

કુષ્ઠેષુ ખદિરસ્ય સર્વથોપયોગિત્વં દર્શયન્નાહ- દિદૃક્ષુરિત્યાદિ| દિદૃક્ષુર્દ્રષ્ટુમિચ્છુઃ| અન્તં વિનાશમ્| ખદિરઃ કુષ્ઠમોજસા ઇત્યત્ર ઓજઃશબ્દેન પ્રભાવો વીર્યં શક્તિરુચ્યતે||૭૦-૭૧||

ઇદાનીં પ્રતિષેધવિધિમાહ- નીચરોમેત્યાદિ||૭૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નવમોઽધ્યાયઃ||૯||