Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో ద్వివ్రణీయం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो द्विव्रणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
శారీరానంతరం చికిత్సాస్థానమారభ్యతే| ద్వౌ వ్రణావధికృత్య కృతం ద్వివ్రణీయం| చికిత్సితం వికారప్రతీకారః||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
ద్వౌ వ్రణౌ భవతః- శారీర, ఆగంతుశ్చ | తయోః శారీరః పవనపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతనిమిత్తః; ఆగంతురపి పురుషపశుపక్షివ్యాలసరీసృపప్రపతనపీడనప్రహారాగ్నిక్షారవిషతీక్ష్ణౌషధశకలకపాలశృంగ- చక్రేషుపరశుశక్తికుంతాద్యాయుధాభిఘాతనిమిత్తః | తత్ర తుల్యే వ్రణసామాన్యే ద్వికారణోత్థానప్రయోజనసామర్థ్యాద్ ‘ద్వివ్రణీయ’ ఇత్యుచ్యతే ||3||
द्वौ व्रणौ भवतः- शारीर, आगन्तुश्च | तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्निपातनिमित्तः; आगन्तुरपि पुरुषपशुपक्षिव्यालसरीसृपप्रपतनपीडनप्रहाराग्निक्षारविषतीक्ष्णौषधशकलकपालशृङ्ग- चक्रेषुपरशुशक्तिकुन्ताद्यायुधाभिघातनिमित्तः | तत्र तुल्ये व्रणसामान्ये द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् ‘द्विव्रणीय’ इत्युच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
కథం ద్వౌ వ్రణౌ భవత ఇత్యాహ- శారీర ఆగంతుశ్చ; అత్ర కేచిత్ ‘శరీరసముత్థశ్చ, ఆగంతుశ్చ’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఉభయత్ర చకారకరణముభయోశ్చ వ్యాకరణముభయోః పరస్పరానుబంధసూచనార్థం| అభిఘాతశబ్దః పురుషాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధనీయః| పశవో గోమహిషాదయః, మృగా ఏణాదయః, పక్షిణః కాకకంకగృధ్రాదయః, వ్యాలా వ్యాఘ్రాదయో దుష్టజీవాః, సరీసృపాః కృష్ణసర్పాదయో మీనమకరౌ చ, ప్రపతనం ప్రకర్షేణ పతనం, ప్రహారో లగుడాదికుట్టనం, తీక్ష్ణౌషధాని చిరబిల్వచిత్రకాదీని, శకలం కాష్ఠాదీనాం ఖండం, కపాలం ఘటాదీనాం కర్పరం, చక్రమాయుధవిశేషః స్వనామఖ్యాతః, ఇషుర్బాణః, పరశురాయుధవిశేషః కుఠారాకారః, శక్తిరాయుధవిశేషస్త్రిముఖీ, కుంతః ప్రసిద్ధః; ఆదిశబ్దాత్ ఖంగాదయః| వ్రణసామాన్యం వ్రణజాతిర్వ్రణత్వమిత్యర్థః; తస్మింస్తుల్యే సత్యపి ద్వికారణోత్థానప్రయోజనసామర్థ్యాద్ ‘ద్వివ్రణీయ’ ఇత్యుచ్యతే; ద్వికారణం ద్విహేతుకం యదుత్థానముత్పత్తిః, తస్య ప్రయోజనం శీతక్రియాది, తస్య సామర్థ్యం శక్తిః, తస్మాద్ ‘ద్వివ్రణీయ’ ఇత్యుచ్యతే||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
సర్వస్మిన్నేవాగంతువ్రణే తత్కాలమేవ క్షతోష్మణః ప్రసృతస్యోపశమార్థం పిత్తవచ్ఛీతక్రియావచారణవిధివిశేషః సంధానార్థం చ మధుఘృతప్రయోగ ఇత్యేతద్ద్వికారణోత్థానప్రయోజనం, ఉత్తరకాలం తు దోషోపప్లవవిశేషాచ్ఛారీరవత్ ప్రతీకారః ||4||
सर्वस्मिन्नेवागन्तुव्रणे तत्कालमेव क्षतोष्मणः प्रसृतस्योपशमार्थं पित्तवच्छीतक्रियावचारणविधिविशेषः सन्धानार्थं च मधुघृतप्रयोग इत्येतद्द्विकारणोत्थानप्रयोजनम्, उत्तरकालं तु दोषोपप्लवविशेषाच्छारीरवत् प्रतीकारः ||४||
🔊 Audio coming soon
అథాగంతువ్రణస్య కర్మవిశేషయోజనం దర్శయన్నాహ- సర్వస్మిన్నిత్యాది| తత్కాలమేవేతి యత్కాలమేవాభిఘాతాత్ క్షతముత్పద్యతే తస్మిన్నేవ కాలే| క్షతోష్మణ ఇతి ఊష్మా ప్రహారసంఘట్టజనితం తేజః| ప్రసృతస్య విస్తృతస్య| విధివిశేషో విధానభేదః| హేతుప్రత్యనీకం కర్మాభిధాయ వ్యాధిప్రత్యనీకం దర్శయన్నాహ- సంధానార్థం చేత్యాది| చకారః క్షతోష్మణో నిర్వాపణార్థం తథా మార్గావరోధక్రుద్ధవాతరక్తశమనార్థం చ| వక్ష్యమాణశారీరవ్రణోత్థానప్రయోజనం మనసి సంప్రధార్యాహ- ఏతద్వికారణోత్థానప్రయోజనమితి| ఉత్తరకాలమితి సప్తాహాదూర్ధ్వమిత్యర్థః; యతః సద్యోవ్రణత్వం సప్తాహమేవ| దోషోపప్లవవిశేషాదితి దోషైరనిలాదిభిరుపప్లవో దూషణం తద్భేదాత్||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
దోషోపప్లవవిశేషః పునః సమాసతః పంచదశప్రకారః, ప్రసరణసామర్థ్యాత్, యథోక్తో వ్రణప్రశ్నాధికారే; శుద్ధత్వాత్ షోడశప్రకార ఇత్యేకే ||5||
दोषोपप्लवविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः, प्रसरणसामर्थ्यात्, यथोक्तो व्रणप्रश्नाधिकारे; शुद्धत्वात् षोडशप्रकार इत्येके ||५||
🔊 Audio coming soon
దోషోపప్లవవిశేషం దర్శయన్నాహ- దోషేత్యాది| సమాసతః సంక్షేపతః; వాతాదీనాం శోణితచతుర్థానాం పృథగన్యోన్యసంసర్గేణ పంచదశభేదాః; విస్తరః పునరేషాం ధాతుమలసంసర్గజోఽపరిసంఖ్యేయః| శుద్ధత్వాదితి పంచదశప్రకారదోషోపప్లవయుక్తత్వాత్ పంచదశప్రకారో వ్రణః, షోడశశ్చ శుద్ధః సకలదోషోపప్లవరహితో వ్రణ ఇత్యర్థః||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
తస్య లక్షణం ద్వివిధం- సామాన్యం, వైశేషికం చ | తత్ర సామాన్యం రుక్ | ‘వ్రణ’ గాత్రవిచూర్ణనే, వ్రణయతీతి వ్రణః | విశేషలక్షణం పునర్వాతాదిలింగవిశేషః ||6||
तस्य लक्षणं द्विविधं- सामान्यं, वैशेषिकं च | तत्र सामान्यं रुक् | ‘व्रण’ गात्रविचूर्णने, व्रणयतीति व्रणः | विशेषलक्षणं पुनर्वातादिलिङ्गविशेषः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వ్రణస్య శుద్ధాశుద్ధభేదేన లక్షణద్వైవిధ్యమాహ- తస్య లక్షణమిత్యాది| తస్య వ్రణస్యేత్యర్థః| సామాన్యలక్షణం వ్రణస్య కిమిత్యాహ- తత్ర సామాన్యం రుగితి; రుక్ పీడామాత్రమిత్యర్థః| వ్రణస్య వ్యుత్పత్తిమాహ- ‘వ్రణ’ గాత్రవిచూర్ణనే ఇత్యేవం ధాతుః, గాత్రవివర్ణనమిత్యస్యార్థః| వ్రణయతీతి గాత్రవైవర్ణ్యం కరోతీత్యర్థః| ఏతేనాదోషలింగాధిష్ఠితో రోపణచికిత్సావిషయః శుద్ధ ఏవ వ్రణ ఉక్తః| విశేషలక్షణమాహ- విశేషలక్షణమిత్యాది| అయమశుద్ధో వ్రణ ఉక్తః||6||
Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭
తత్ర శ్యావారుణాభస్తనుః శీతః పిచ్ఛిలోఽల్పస్రావీ రూక్షశ్చటచటాయనశీలః స్ఫురణాయామతోదభేదవేదనాబహులో నిర్మాంసశ్చేతి వాతాత్, క్షిప్రజః పీతనీలాభః కింశుకోదకాభోష్ణస్రావీ దాహపాకరాగవికారకారీ పీతపిడకాజుష్టశ్చేతి పిత్తాత్, ప్రతతచండకండూబహులః స్థూలౌష్ఠః స్తబ్ధసిరాస్నాయుజాలావతతః కఠినః పాండ్వవభాసో మందవేదనః శుక్లశీతసాంద్రపిచ్ఛిలాస్రావీ గురుశ్చేతి కఫాత్, ప్రవాలదలనిచయప్రకాశః కృష్ణస్ఫోటపిడకాజాలోపచితస్తురంగస్థానగంధిః సవేదనో ధూమాయనశీలో రక్తస్రావీ పిత్తలింగశ్చేతి రక్తాత్, తోదదాహధూమాయనప్రాయః పీతారుణాభస్తద్వర్ణస్రావీ చేతి వాతపిత్తాభ్యాం, కండూయనశీలః సనిస్తోదో రూక్షో గురుర్దారుణో ముహుర్ముహుః శీతపిచ్ఛిలాల్పస్రావీ చేతి వాతశ్లేష్మభ్యాం, గురుః సదాహ ఉష్ణః పీతపాండుస్రావీ చేతి పిత్తశ్లేష్మభ్యాం, రూక్షస్తనుస్తోదబహులః సుప్త ఇవ చ రక్తారుణాభస్తద్వర్ణాస్రావీ చేతి వాతశోణితాభ్యాం, ఘృతమండాభో మీనధావనతోయగంధిర్మృదుర్విసర్ప్యుష్ణకృష్ణస్రావీ చేతి పిత్తశోణితాభ్యాం, రక్తో గురుః స్నిగ్ధః పిచ్ఛిలః కండూప్రాయః స్థిరో సరక్తపాండుస్రావీ చేతి శ్లేష్మశోణితాభ్యాం, స్ఫురణతోదదాహధూమాయనప్రాయః పీతతనురక్తస్రావీ చేతి వాతపిత్తశోణితేభ్యః, కండూస్ఫురణచుమచుమాయమానప్రాయః పాండుఘనరక్తాస్రావీ చేతి వాతశ్లేష్మశోణితేభ్యః, దాహపాకరాగకండూప్రాయః పాండుఘనరక్తాస్రావీ చేతి పిత్తశ్లేష్మశోణితేభ్యః, త్రివిధవర్ణవేదనాస్రావవిశేషోపేతః పవనపిత్తకఫేభ్యః, నిర్దహననిర్మథనస్ఫురణతోదదాహపాకరాగకండూస్వాపబహులో నానావర్ణవేదనాస్రావవిశేషోపేతః పవనపిత్తకఫశోణితేభ్యః, జిహ్వాతలాభో మృదుః స్నిగ్ధః శ్లక్ష్ణో విగతవేదనః సువ్యవస్థితో నిరాస్రావశ్చేతి శుద్ధో వ్రణ ఇతి ||7||
तत्र श्यावारुणाभस्तनुः शीतः पिच्छिलोऽल्पस्रावी रूक्षश्चटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनाबहुलो निर्मांसश्चेति वातात्, क्षिप्रजः पीतनीलाभः किंशुकोदकाभोष्णस्रावी दाहपाकरागविकारकारी पीतपिडकाजुष्टश्चेति पित्तात्, प्रततचण्डकण्डूबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्नायुजालावततः कठिनः पाण्ड्ववभासो मन्दवेदनः शुक्लशीतसान्द्रपिच्छिलास्रावी गुरुश्चेति कफात्, प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजालोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिः सवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्रावी पित्तलिङ्गश्चेति रक्तात्, तोददाहधूमायनप्रायः पीतारुणाभस्तद्वर्णस्रावी चेति वातपित्ताभ्यां, कण्डूयनशीलः सनिस्तोदो रूक्षो गुरुर्दारुणो मुहुर्मुहुः शीतपिच्छिलाल्पस्रावी चेति वातश्लेष्मभ्यां, गुरुः सदाह उष्णः पीतपाण्डुस्रावी चेति पित्तश्लेष्मभ्यां, रूक्षस्तनुस्तोदबहुलः सुप्त इव च रक्तारुणाभस्तद्वर्णास्रावी चेति वातशोणिताभ्यां, घृतमण्डाभो मीनधावनतोयगन्धिर्मृदुर्विसर्प्युष्णकृष्णस्रावी चेति पित्तशोणिताभ्यां, रक्तो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः कण्डूप्रायः स्थिरो सरक्तपाण्डुस्रावी चेति श्लेष्मशोणिताभ्यां, स्फुरणतोददाहधूमायनप्रायः पीततनुरक्तस्रावी चेति वातपित्तशोणितेभ्यः, कण्डूस्फुरणचुमचुमायमानप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति वातश्लेष्मशोणितेभ्यः, दाहपाकरागकण्डूप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति पित्तश्लेष्मशोणितेभ्यः, त्रिविधवर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफेभ्यः, निर्दहननिर्मथनस्फुरणतोददाहपाकरागकण्डूस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोणितेभ्यः, जिह्वातलाभो मृदुः स्निग्धः श्लक्ष्णो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्रावश्चेति शुद्धो व्रण इति ||७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతాదివ్రణలక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| చటచటాయనశీలః చటచటాయనస్వభావః| చటచటాయనాదయో వేదనావిశేషాః| స్ఫురణం పునః పునశ్చలనం, ఆయామః సంకుచితాంగదేశస్య దీర్ఘీకరణమివ, తోదః సూచీభిరివ, భేదనం త్వగ్విదారణమివ| క్షిప్రజః శీఘ్రజన్మా| కింశుకోదకాభోష్ణస్రావీ కింశుకసుమనఃప్రక్షాలనసలిలసదృశోష్ణస్రవణశీల ఇత్యర్థః| ప్రతతచండకండూబహులః విశాలకండూయనప్రాయః| స్థూలౌష్ఠః విశాలోన్నతవ్రణవర్త్మేత్యర్థః| స్తబ్ధసిరాస్నాయుజాలావతతః అమృదుసిరాస్నాయుసమూహేన బద్ధ ఇత్యర్థః| ప్రవాలదలనిచయప్రకాశః ప్రవాలఖండసమూహసదృశః; ప్రవాలో విద్రుమః, స చ సముద్రజాతోఽత్యంతరక్తో వల్లీవిశేషః| కృష్ణస్ఫోటపిడికాజాలోపచిత ఇతి కృష్ణస్ఫోటపిడకాసమూహవ్యాప్తః| తురంగస్థానగంధిః తీక్ష్ణక్షారగంధిః| ధూమాయనశీలః ప్రకర్షేణ ధూమోద్వమనమివ కర్తుం శీలః| తోదేత్యాది| తద్వర్ణస్రావీ అత్రానుక్తపరిశిష్టేన వాతపిత్తయోర్వర్ణేన స్రావేణ చ యుక్త ఇత్యర్థః| కండూయనేత్యాది| సనిస్తోదో వ్యథాయుక్తః| దారుణః కఠినః| రూక్షేత్యాది| సుప్త ఇవేతి అజ్ఞాయమానస్పర్శ ఇవ| తద్వర్ణాస్రావీతి అత్రానుక్తపరిశిష్టేన తయోర్వాతశోణితయోర్వర్ణేన స్రావేణ చ యుక్త ఇత్యర్థః| ఘృతమండో ఘృతస్యోపరిస్థోఽచ్ఛో భాగో మండః| మీనధావనతోయగంధిః మత్స్యప్రక్షాలనోదకగంధిః, విస్రగంధిరిత్యర్థః| కండ్విత్యాది| చుమచుమాయమానం రాజికాసర్షపలిప్త ఇవ వేదనా| నిర్దహనేత్యాది|- నిర్దహనం భస్మసాత్కరణమివ, నిర్మథనం మంథానవిలోడనమివ| ఇదానీం శుద్ధవ్రణమాహ- జిహ్వేత్యాది| అత్ర జిహ్వాతలాభశబ్దో మృదుస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణశబ్దైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; అత్రాభాశబ్దేన వర్ణః కథ్యతే| మృదుః కోమలః| శ్లక్ష్ణో మసృణః| సువ్యవస్థితః శోభనాకృతిః; ఏతేన నాత్యున్నతో నాతినీచః కింతు సమ ఇతి బోధయతి| ఇతిశబ్దః సూత్రనిర్దిష్టసమాప్తౌ||7||
Adhikarana ౭ (౮) · Śloka ౮
తస్య వ్రణస్య షష్టిరుపక్రమా భవంతి | తద్యథా- అపతర్పణమాలేపః పరిషేకోఽభ్యంగః స్వేదో విమ్లాపనముపనాహః పాచనం విస్రావణం స్నేహో వమనం విరేచనం ఛేదనం భేదనం దారణం లేఖనమేషణమాహరణం వ్యధనం విస్రావణం సీవనం సంధానం పీడనం శోణితాస్థాపనం నిర్వాపణముత్కారికా కషాయో వర్తిః కల్కః సర్పిస్తైలం రసక్రియాఽవచూర్ణనం వ్రణధూపనముత్సాదనమవసాదనం మృదుకర్మ దారుణకర్మ క్షారకర్మాగ్నికర్మ కృష్ణకర్మ పాండుకర్మ ప్రతిసారణం రోమసంజననం లోమాపహరణం బస్తికర్మోత్తరబస్తికర్మ బంధః పత్రదానం కృమిఘ్నం బృంహణం విషఘ్నం శిరోవిరేచనం నస్యం కవలధారణం ధూమో మధు సర్పిర్యంత్రమాహారో రక్షావిధానమితి ||8||
तस्य व्रणस्य षष्टिरुपक्रमा भवन्ति | तद्यथा- अपतर्पणमालेपः परिषेकोऽभ्यङ्गः स्वेदो विम्लापनमुपनाहः पाचनं विस्रावणं स्नेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषणमाहरणं व्यधनं विस्रावणं सीवनं सन्धानं पीडनं शोणितास्थापनं निर्वापणमुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनं व्रणधूपनमुत्सादनमवसादनं मृदुकर्म दारुणकर्म क्षारकर्माग्निकर्म कृष्णकर्म पाण्डुकर्म प्रतिसारणं रोमसञ्जननं लोमापहरणं बस्तिकर्मोत्तरबस्तिकर्म बन्धः पत्रदानं कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारणं धूमो मधु सर्पिर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानमिति ||८||
🔊 Audio coming soon
తస్యేత్యాది| ఏషాం మధ్యే ప్రతిసారణం న గణనీయం, శుక్లకృష్ణకర్మణోరవశేషత్వాత్ ; అతో న సంఖ్యాతిరేకః| కేచిదత్ర రోమసంజననలోమాపహరణాదీన్ సప్తోపక్రమాన్ విహాయ కషాయాదీన్ సప్త శోధనరూపాన్ సప్త రోపణరూపానితి ద్విరూపాన్ గణయిత్వా షష్టిముపక్రమాన్ పూరయంతి| తన్న, కషాయాదయోఽవాంతరభేదవివక్షయా చతుర్దశాపి సామాన్యాకారేణ సప్తైవ, అతః సప్తైవ గణనీయాః, రోమసంజననాదయశ్చావశ్యం పఠనీయాః| అపరం చ గయదాసః పాచనం న పఠతి, జేజ్జటస్తు లోమాపహరణం న పఠతి అపి చ, తాభ్యాం పరమత్యంతం వివాదః కృతః, స చ విస్తరభయాన్న లిఖితః; తౌ చ యయా యుక్త్యా షష్టిం పూరయతః సాఽపి విస్తరభయాన్న లిఖితా||8||
Adhikarana ౮ (౯) · Śloka ౯
తేషు కషాయో వర్తిః కల్కః సర్పిస్తైలం రసక్రియాఽవచూర్ణనమితి శోధనరోపణాని, తేష్వష్టౌ శస్త్రకృత్యాః, శోణితాస్థాపనం క్షారోఽగ్నిర్యంత్రమాహారో రక్షావిధానం బంధవిధానం చోక్తాని, స్నేహస్వేదనవమనవిరేచనబస్త్యుత్తరబస్తిశిరోవిరేచననస్యధూమకవలధారణాన్యన్యత్ర వక్ష్యామః , యదన్యదవశిష్టముపక్రమజాతం తదిహ వక్ష్యతే ||9||
तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनमिति शोधनरोपणानि, तेष्वष्टौ शस्त्रकृत्याः, शोणितास्थापनं क्षारोऽग्निर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानं बन्धविधानं चोक्तानि, स्नेहस्वेदनवमनविरेचनबस्त्युत्तरबस्तिशिरोविरेचननस्यधूमकवलधारणान्यन्यत्र वक्ष्यामः , यदन्यदवशिष्टमुपक्रमजातं तदिह वक्ष्यते ||९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముపక్రమేషు మధ్యే కషాయాదీనాముభయార్థకారిత్వమాహ- తేష్విత్యాది| తేషు అపతర్పణాదిషు మధ్యే, కషాయాదయః సప్త| అష్టౌ ఛేదనాదయో దారణవర్జ్యాః సీవనాంతాః శస్త్రకృత్యాః శస్త్రేణ కర్తుం శక్యా ఉపక్రమా అష్టవిధశస్త్రకర్మీయే (సూ. 25) ఉక్తాః| శోణితేత్యాది| శోణితాస్థాపనం చతుర్విధం కషాయశీతక్రియాపచనదహనభేదేన, తదుక్తం శోణితవర్ణనీయే (సూ. 14)| క్షారః పానీయప్రతిసారణీయభేదేన ద్వివిధోఽప్యుక్తః| “జీర్ణశాల్యోదనం” (సూ. 19) ఇత్యాదినా వ్రణితోపాసనీయోక్తేరాహారోఽప్యుక్తః| రక్షావిధానం ద్వివిధం తంత్రేణ రక్షోఘ్నగుగ్గుల్వాదినా ధూపనేన లక్ష్మీగుహాద్యోషధిధారణేన చేత్యేతదుక్తమగ్రోపహరణీయే వ్రణితోపాసనీయే (సూ. 19) చ; మంత్రేణ చ “కృత్యానాం ప్రతిషేధార్థం” (సూ. 5) ఇత్యాదినాఽగ్రోపహరణీయే| బంధవిధానం వ్రణాలేపనాధ్యాయే (సూ. 18)| శోణితాస్థాపనాదయః సప్త| స్నేహేత్యాది అన్యత్రేతి పంచకర్మనిర్దేశే ఇత్యర్థః| స్నేహాదయో దశ| యదిత్యాది అవశిష్టముపక్రమజాతముర్వరిత ఉపక్రమసమూహోఽష్టావింశతిసంఖ్యః, ఏవం సర్వమీలనే షష్టిరుపక్రమా భవంతి||9||
Adhikarana ౯ (౧౦) · Śloka ౧౦
షడ్విధః ప్రాగుపదిష్టః శోఫః, తస్యైకాదశోపక్రమా భవంత్యపతర్పణాదయో విరేచనాంతాః; తే చ విశేషేణ శోథప్రతీకారే వర్తంతే, వ్రణభావమాపన్నస్య చ న విరుధ్యంతే; శేషాస్తు ప్రాయేణ వ్రణప్రతీకారహేతవ ఏవ ||10||
षड्विधः प्रागुपदिष्टः शोफः, तस्यैकादशोपक्रमा भवन्त्यपतर्पणादयो विरेचनान्ताः; ते च विशेषेण शोथप्रतीकारे वर्तन्ते, व्रणभावमापन्नस्य च न विरुध्यन्ते; शेषास्तु प्रायेण व्रणप्रतीकारहेतव एव ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమపతర్పణాదీన్యేకాదశ వ్రణకారణశోఫవిషయత్వేన విషయభేదేనాపి నిర్దిశన్నాహ- షడ్విధ ఇత్యాది| అపతర్పణాదయ ఇత్యత్ర బహువ్రీహేరతద్గుణసంవిజ్ఞానత్వాచ్ఛేషా ఏకాదశ గ్రాహ్యాః| అపతర్పణముపక్రమమధ్యే ప్రాధాన్యాద్గృహ్యతే| నను, అపతర్పణాదీనాం శోఫవిషయత్వాచ్ఛోఫస్య చ వ్రణాద్భిన్నత్వేన కథం షష్టిరుపక్రమా భవంతీత్యాహ- వ్రణభావమిత్యాది| ఆపన్నస్య ప్రాప్తస్య, ‘శోఫస్య’ ఇతి శేషః| శేషా ఇత్యాది ఏకాదశభ్య ఉపక్రమేభ్యోఽన్యే శేషాః, తే వ్రణప్రతీకారభూతా ఏవ||10||
Adhikarana ౧౦ (౧౧) · Śloka ౧౧
అపతర్పణమాద్య ఉపక్రమః; ఏష సర్వశోఫానాం సామాన్యః ప్రధానతమశ్చ ||11||
अपतर्पणमाद्य उपक्रमः; एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రథమమపతర్పణం నిర్దిశన్నాహ- అపతర్పణమిత్యాది| అపతర్పణం అభోజనం; నతు యత్కించిదేవాపతర్పణం వమనాది, వమనాదీనాం పృథగేవోపాదానాత్| సర్వశోఫానామితి పంచదశానాం, నాగంతోః; దోషోచ్ఛ్రాయోపశాంత్యర్థమితి వచనాత్| అత్ర వాతజేఽపి శోఫేఽపతర్పణం వికారప్రత్యనీకత్వాత్, అథవా వాతేఽపి ప్రాగామతాభావాత్| తదుక్తం- “వాతే సామేఽపి లంఘనం”- ఇతి| సామాన్యః సర్వశోఫహితః| ప్రధానతమ ఆశురోగహరత్వాత్||11||
Adhikarana ౧౧ (౧౨) · Śloka ౧౨
భవంతి చాత్ర - దోషోచ్ఛ్రాయోపశాంత్యర్థం దోషానద్ధస్య దేహినః | అవేక్ష్య దోషం ప్రాణం చ కార్యం స్యాదపతర్పణం ||12||
भवन्ति चात्र - दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थं दोषानद्धस्य देहिनः | अवेक्ष्य दोषं प्राणं च कार्यं स्यादपतर्पणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
అపతర్పణస్యైవ ఫలం విషయం కాలావధిం చ దర్శయన్నాహ- దోషేత్యాది| దోషోచ్ఛ్రాయోపశాంతిః ఫలం, దోషానద్ధత్వం విషయః, అవేక్ష్య దోషం ప్రాణం చేతి కాలావధిః| దోషోచ్ఛ్రాయో దోషౌత్కట్యం| దోషానద్ధస్య దోషైరామైరానద్ధాశేషస్రోతసః| దోషాః కఫాదయః, తద్దుష్టా ధాతవో మలాశ్చ | దేహిన ఉపచితశరీరస్యేత్యర్థః| దోషం ప్రాణం చేతి యుగపదేవ లంఘనావధిః; ప్రాణం చేత్యత్ర చకారాద్వయఃప్రకృత్యాదీని చాష్టౌ, అవేక్ష్య వివిచ్య||12||
Adhikarana ౧౨ (౧౩) · Śloka ౧౩
ఊర్ధ్వమారుతతృష్ణాక్షున్ముఖశోషశ్రమాన్వితైః | న కార్యం గర్భిణీవృద్ధబాలదుర్బలభీరుభిః ||13||
ऊर्ध्वमारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषश्रमान्वितैः | न कार्यं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः ||१३||
🔊 Audio coming soon
అపతర్పణస్య నిషేధవిషయం నిర్దిశన్నాహ- ఊర్ధ్వమారుతేత్యాది| ఊర్ధ్వమారుతాః శ్వాసకాసాదిరోగిణః, అన్యే తూర్ధ్వమారుతం రోగాంతరమాహుః| తద్యథా- “భుక్తేఽభుక్తే తథా సుప్తే యస్యోద్గారో భృశం భవేత్| ఊర్ధ్వవాతం తు తం విద్యాదుదానవ్యానసంభవం”- ఇతి| అపరే తు ‘తద్ధి మారుత’ ఇత్యాది పఠంతి| మారుతోఽత్ర మారుతకృతాక్షేపకాదిరామయః| క్షుద్ బుభుక్షా| ముఖశోషో నిరామవాతపిత్తకృతః| ‘శ్రమాన్వితైః’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘భ్రమాన్వితైః’ ఇతి పఠంతి; భ్రమో నిరామవాతపిత్తకృతః; సామవాతపిత్తకృతమార్గావరణజౌ తు తావపి లంఘ్యావేవ| గర్భిణ్యాదిష్వనాత్యయికే వ్యాధౌ లంఘనప్రతిషేధః||13||
Adhikarana ౧౩ (౧౪) · Śloka ౧౪
శోఫేషూత్థితమాత్రేషు వ్రణేషూగ్రరుజేషు చ | యథాస్వైరౌషధైర్లేపం ప్రత్యేకశ్యేన కారయేత్ ||14||
शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूग्ररुजेषु च | यथास्वैरौषधैर्लेपं प्रत्येकश्येन कारयेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ఆలేపనవిషయం దర్శయన్నాహ- శోఫేష్విత్యాది| ఉత్థితమాత్రేషు జాతమాత్రేషు| యథాస్వైరితి వాతాదిశోఫే మాతులుంగాదిదూర్వాద్యజగంధాదిభిరాత్మీయైరిత్యర్థః| యథోక్తైరితి కేచిత్ పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః| ప్రత్యేకశ్యేన ఏకైకేన||14||
Adhikarana ౧౪ (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
యథా ప్రవజ్వలితే వేశ్మన్యంభసా పరిషేచనం | క్షిప్రం ప్రశమయత్యగ్నిమేవమాలేపనం రుజః ||15|| ప్రహ్లాదనే శోధనే చ శోఫస్య హరణే తథా | ఉత్సాదనే రోపణే చ లేపః స్యాత్తు తదర్థకృత్ ||16||
यथा प्रवज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम् | क्षिप्रं प्रशमयत्यग्निमेवमालेपनं रुजः ||१५|| प्रह्लादने शोधने च शोफस्य हरणे तथा | उत्सादने रोपणे च लेपः स्यात्तु तदर्थकृत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
దృష్టాంతదర్శనేనాలేపస్య ఫలమాహ- యథేత్యాది| ఏవమాలేపనం రుజ ఇతి ఆలేపనం శోఫస్య రుజో వేదనాః శమయతీత్యర్థః| న కేవలమాలేపః శోఫస్య రుజాపహః; కింతు ప్రహ్లాదనాదీన్యపి కరోతీత్యాహ- ప్రహ్లాదన ఇత్యాది| ప్రహ్లాదనే సుఖకరణే, రుజాపనయనాత్| శోధనే వ్రణస్య దోషప్రకోపస్ఫోటనాయ| ఉత్సాదనే నిమ్నవ్రణస్యోన్నతికరణే| రోపణే చేతి చకారాదవసాదనసవర్ణకరణాదీని సముచ్చీయంతే| తదర్థకృత్ ప్రహ్లాదనాదిప్రయోజనకారీ| అస్య ప్రయోగః పునరాలేపాధ్యాయే (సూ. 18); ద్రవ్యాణి తు మిశ్రకాదిషు||15-16||
Adhikarana ౧౫ (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
వాతశోఫే తు వేదనోపశమార్థం సర్పిస్తైలధాన్యామ్లమాంసరసవాతహరౌషధనిష్క్వాథైరశీతైః పరిషేకాన్ కుర్వీత, పిత్తరక్తాభిఘాతవిషనిమిత్తేషు క్షీరఘృతమధుశర్కరోదకేక్షురసమధురౌషధక్షీరవృక్షనిష్క్వాథైరనుష్ణైః పరిషేకాన్ కుర్వీత, శ్లేష్మశోఫే తు తైలమూత్రక్షారోదకసురాశుక్తకఫఘ్నౌషధనిష్క్వాథైరశీతైః పరిషేకాన్ కుర్వీత ||17|| యథాఽంబుభిః సిచ్యమానః శాంతిమగ్నిర్నియచ్ఛతి | దోషాగ్నిరేవం సహసా పరిషేకేణ శామ్యతి ||18||
वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत, पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्तेषु क्षीरघृतमधुशर्करोदकेक्षुरसमधुरौषधक्षीरवृक्षनिष्क्वाथैरनुष्णैः परिषेकान् कुर्वीत, श्लेष्मशोफे तु तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत ||१७|| यथाऽम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति | दोषाग्निरेवं सहसा परिषेकेण शाम्यति ||१८||
🔊 Audio coming soon
పరిషేకస్య ఫలం ప్రయోగం చ దర్శయన్నాహ- వాతేత్యాది| వాతశోఫాదిర్విషయః, వేదనోపశమః ఫలం, సర్పిరిత్యాదిః ప్రయోగః| ధాన్యామ్లం కాంజికం| వాతహరౌషధాని భద్రదార్వాదీని| శర్కరామిశ్రముదకం శర్కరోదకం| మధురౌషధాని కాకోల్యాదీని| క్షీరవృక్షా వటాదయః| క్షారోదకమితి క్షారం గాలయిత్వా యదుదకం గృహ్యతే తత్ క్షారోదకం| కఫఘ్నాని కాలేయకాగురుప్రభృతీని||17-18||
Adhikarana ౧౬ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
అభ్యంగస్తు దోషమాలోక్యోపయుక్తో దోషోపశమం మృదుతాం చ కరోతి ||19|| స్వేదవిమ్లాపనాదీనాం క్రియాణాం ప్రాక్ స ఉచ్యతే | పశ్చాత్ కర్మసు చాదిష్టః స చ విస్రావణాదిషు ||20||
अभ्यङ्गस्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति ||१९|| स्वेदविम्लापनादीनां क्रियाणां प्राक् स उच्यते | पश्चात् कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु ||२०||
🔊 Audio coming soon
అభ్యంగస్య ఫలం ప్రయోగం చ దర్శయన్నాహ- అభ్యంగ ఇత్యాది| వాతే కఫే చ తైలేన, పిత్తే రక్తే విషాదిషు చ శతధౌతాదిఘృతేన| తస్య కాలావధారణం నిర్దిశన్నాహ- స్వేదేత్యాది| స్వేదవిమ్లాపనాదీనాం విరేచనాంతానాం స్నేహవర్జితానాం సప్తానాముపక్రమాణాం ప్రాగ్భవతి; విస్రావణాదిషు సేచనాంతేషు స్నేహవమనవిరేచనవ్యతిరిక్తేషు కర్మసు సోఽభ్యంగః పశ్చాదాదిష్టః||19-20||
Adhikarana ౧౭ (౨౧) · Śloka ౨౧
రుజావతాం దారుణానాం కఠినానాం తథైవ చ | శోఫానాం స్వేదనం కార్యం యే చాప్యేవంవిధా వ్రణాః ||21||
रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च | शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाप्येवंविधा व्रणाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
స్వేదవిషయం దర్శయన్నాహ- రుజావతామిత్యాది| రుజావతాం వాతకఫవేదనాయుక్తానాం, దారుణాదివిశేషణస్య తద్విషయత్వాత్| దారుణానామితి దారుణత్వం వాయునా రూక్షజరఠీభావః, అచలత్వమిత్యపరే | ప్రయోగః పంచకర్మనిర్దేశే వక్ష్యమాణః||21||
Adhikarana ౧౮ (౨౨) · Śloka ౨౩
స్థిరాణాం రుజతాం మందం కార్యం విమ్లాపనం భవేత్ | అభ్యజ్య స్వేదయిత్వా తు వేణునాడ్యా తతః శనైః ||22|| విమర్దయేద్భిషక్ ప్రాజ్ఞస్తలేనాంగుష్ఠకేన వా |23|
स्थिराणां रुजतां मन्दं कार्यं विम्लापनं भवेत् | अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः ||२२|| विमर्दयेद्भिषक् प्राज्ञस्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा |२३|
🔊 Audio coming soon
విమ్లాపనవిషయం ప్రయోగం చ దర్శయన్నాహ- స్థిరాణామిత్యాది| స్థిరాణాం కఠినానాం| మందం రుజతాం కఫాధికానామిత్యర్థః; వాతకఫాధికానామిత్యన్యే| తలేన పాణిపాదతలేన| విమ్లాపనం అంగుల్యాదిమర్దనేన శోఫవిలయనం||22||-
Adhikarana ౧౯ (౨౩) · Śloka ౨౪
శోఫయోరుపనాహం తు కుర్యాదామవిదగ్ధయోః ||23|| అవిదగ్ధః శమం యాతి విదగ్ధః పాకమేతి చ |24|
शोफयोरुपनाहं तु कुर्यादामविदग्धयोः ||२३|| अविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च |२४|
🔊 Audio coming soon
ఉపనాహమాహ- శోఫయోరిత్యాది| ఉపనాహో వాతకఫశోఫవిషయ ఏవ| అవిదగ్ధ ఆమః| విదగ్ధః కించిత్పక్వః||23||-
Adhikarana ౨౦ (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౭
నివర్తతే న యః శోఫో విరేకాంతైరుపక్రమైః ||24|| తస్య సంపాచనం కుర్యాత్ సమాహృత్యౌషధాని తు | దధితక్రసురాశుక్తధాన్యామ్లైర్యోజితాని తు ||25|| స్నిగ్ధాని లవణీకృత్య పచేదుత్కారికాం శుభాం | సైరండపత్రయా శోఫం నాహయేదుష్ణయా తయా ||26|| హితం సంభోజనం చాపి పాకాయాభిముఖో యది |27|
निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैरुपक्रमैः ||२४|| तस्य सम्पाचनं कुर्यात् समाहृत्यौषधानि तु | दधितक्रसुराशुक्तधान्याम्लैर्योजितानि तु ||२५|| स्निग्धानि लवणीकृत्य पचेदुत्कारिकां शुभाम् | सैरण्डपत्रया शोफं नाहयेदुष्णया तया ||२६|| हितं सम्भोजनं चापि पाकायाभिमुखो यदि |२७|
🔊 Audio coming soon
పాచనవిషయమాహ- నిర్వతత ఇత్యాది| విరేకాంతైరితి అపతర్పణాద్యైర్విరేకాంతైరిత్యర్థః| సమాహృత్యౌషధానీతి ఔషధాని మిశ్రకోక్తాని శణమూలకబీజాదీని సమభాగప్రమాణాని, తథా చతుర్గుణదధ్యాదిద్రవాణి చ సమాహృత్య ఏకీకృత్య, లవణీకృత్య స్పష్టలవణీకృత్య, నాతిద్రవాం నాతిశుష్కాముపనాహయోగ్యాముత్కారికాం పాచయేత్; ఉత్కారికా లప్సికాకృతిః, అన్యే పూపలికాకృతిమాహుః| నాహయేద్ బధ్నీయాత్| తయా ఉత్కారికయా| హితం సంభోజనమితి సంభోజనం యథేష్టభోజనం| తచ్చ కీదృశం? హితం హితకారి; కోఽర్థః? నాత్యర్థకఫకారి న చోపద్రవకారీత్యర్థః| ఏతేనాహారవిధానోక్తైరుష్ణస్నిగ్ధాదిభిరేవ సంభోజనం కార్యమిత్యుక్తం| సుధీరస్తు ‘పథ్యాపథ్యమిహైకత్ర భుక్తం సంభోజనం మతం’- ఇత్యాహ; తచ్చ శ్రీజేజ్జటగయదాసౌ నేచ్ఛతః| ఉపనాహనిష్పాద్యం కర్మ పాచనమితి మత్వా పాచనం పృథగుపక్రమం గయదాసో న పఠతి||24-26||-
Adhikarana ౨౧ (౨౭-౨౯) · Śloka ౩౦
వేదనోపశమార్థాయ తథా పాకశమాయ చ ||27|| అచిరోత్పతితే శోఫే కుర్యాచ్ఛోణితమోక్షణం | సశోఫే కఠినే ధ్యామే సరక్తే వేదనావతి ||28|| సంరబ్ధే విషమే చాపి వ్రణే విస్రావణం హితం | సవిషే చ విశేషేణ జలౌకోభిః పదైస్తథా ||29|| వేదనాయాః ప్రశాంత్యర్థం పాకస్యాప్రాప్తయే తథా |30|
वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च ||२७|| अचिरोत्पतिते शोफे कुर्याच्छोणितमोक्षणम् | सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति ||२८|| संरब्धे विषमे चापि व्रणे विस्रावणं हितम् | सविषे च विशेषेण जलौकोभिः पदैस्तथा ||२९|| वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा |३०|
🔊 Audio coming soon
విస్రావణవిషయమాహ- వేదనేత్యాది| అచిరోత్పతితే తత్కాలోత్పన్నే| జలౌకోభిః ప్రచ్ఛానైర్వా శోణితమోక్షణం కుర్యాత్| వ్రణేఽపి యాదృశే శోణితం స్రావణీయం తాదృశమాహ- సశోఫ ఇత్యాది| ధ్యామే కృష్ణారుణే| సరక్తే రక్తవర్ణే| వేదనావతి వేదనాయుక్తే| సంరబ్ధే విశాలమూలే| విషమే నిమ్నోన్నతే| విశేషేణ అతిశయేన, సవిషే చ విశేషేణ రక్తమోక్షణం||27-29||-
Adhikarana ౨౨ (౩౦) · Śloka ౩౧
సోపద్రవాణాం రూక్షాణాం కృశానాం వ్రణశోషిణాం ||30|| యథాస్వమౌషధైః సిద్ధం స్నేహపానం విధీయతే |31|
सोपद्रवाणां रूक्षाणां कृशानां व्रणशोषिणाम् ||३०|| यथास्वमौषधैः सिद्धं स्नेहपानं विधीयते |३१|
🔊 Audio coming soon
స్నేహపానవిషయం దర్శయన్నాహ- సోపద్రవాణామిత్యాది| సోపద్రవాణామితి నాత్ర వ్రణోపద్రవా గంధవర్ణస్రావవేదనాకృతయః పంచ; కిం తర్హి వ్రణితస్యోపద్రవా వేపథుపక్షవధాదయః| వ్రణశోషిణాం వ్రణనిమిత్తక్షయిణాం| యథాస్వమౌషధైరితి యస్య యదాత్మీయమౌషధం వాతాదేస్తేన సిద్ధస్య స్నేహస్య పానం; విచారణాభిన్నాచ్ఛపానమిత్యాచార్యాః||30||-
Adhikarana ౨౩ (౩౧) · Śloka ౩౨
ఉత్సన్నమాంసశోఫే తు కఫజుష్టే విశేషతః ||31|| సంక్లిష్టశ్యా(ధ్యా)మరుధిరే వ్రణే ప్రచ్ఛర్దనం హితం |32|
उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः ||३१|| सङ्क्लिष्टश्या(ध्या)मरुधिरे व्रणे प्रच्छर्दनं हितम् |३२|
🔊 Audio coming soon
వమనవిషయం దర్శయన్నాహ- ఉత్సన్నేత్యాది| ఉత్సన్నమాంసశోఫే ఇతి ఉచ్ఛ్రితమాంసశోఫే| కఫజుష్టే కఫాక్రాంతే| సంక్లిష్టం దుష్టం, శ్యా(ధ్యా)మమీషత్కృష్ణం, రుధిరం యస్మిన్నేవంభూతే వ్రణే ప్రచ్ఛర్దనం వమనం హితం||31||-
Adhikarana ౨౪ (౩౨) · Śloka ౩౩
వాతపిత్తప్రదుష్టేషు దీర్ఘకాలానుబంధిషు ||32|| విరేచనం ప్రశంసంతి వ్రణేషు వ్రణకోవిదాః |33|
वातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु ||३२|| विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः |३३|
🔊 Audio coming soon
విరేచనవిషయమాహ- వాతేత్యాది| వాతేన సహితం పిత్తం వాతపిత్తం పిత్తప్రధానసంసర్గః; న తు వాతశ్చ పిత్తం చేతి, కేవలవాతజే బస్తివిధానాత్| అనేనైవ న్యాయేన వాతోపసర్జనే కఫసంసర్గే వమనమూహ్యం| ఏషు స్నేహాదిషు త్రిషు శోఫస్యానుక్తావపి శోఫాధికారత్వాదేవ స్నేహాదయస్త్రయో విశిష్టావస్థాయాం శోఫస్యాప్యుపక్రమా బోద్ధవ్యాః| వ్రణకోవిదా వ్రణపండితాః||32||-
Adhikarana ౨౫ (౩౩) · Śloka ౩౪
అపాకేషు తు రోగేషు కఠినేషు స్థిరేషు చ ||33|| స్నాయుకోథాదిషు తథా చ్ఛేదనం ప్రాప్తముచ్యతే |34|
अपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु स्थिरेषु च ||३३|| स्नायुकोथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुच्यते |३४|
🔊 Audio coming soon
ఛేదనమాహ- అపాకేష్విత్యాది| అపాకేషు అవిద్యమానపాకేషు మేదఃకఫగ్రంథిమాంసకంద్యాదిషు; అథవా అపాకేషు ఈషత్పాకేషు వల్మీకాదిష్విత్యర్థః; నఞ్శబ్దస్యోభయార్థత్వాత్| గయీ తు ‘అపాకవత్సు’ ఇతి పఠతి, తత్రాపి స ఏవార్థః; పరం తం పాఠం న సాధుం మన్యతే జేజ్జటః| కఠినేషు దృఢేషు| స్థిరేషు అచలేషు| స్నాయుకోథాదిష్విత్యత్రాదిశబ్దాత్ సిరాధమన్యాదిపరిగ్రహః| ప్రాప్తం యుక్తమిత్యర్థః||33||-
Adhikarana ౨౬ (౩౪) · Śloka ౩౫
అంతఃపూయేష్వవక్త్రేషు తథైవోత్సంగవత్స్వపి ||34|| గతిమత్సు చ రోగేషు భేదనం ప్రాప్తముచ్యతే |35|
अन्तःपूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सङ्गवत्स्वपि ||३४|| गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुच्यते |३५|
🔊 Audio coming soon
భేదనమాహ- అంతఃపూయేష్విత్యాది| అవక్త్రేషు అవిద్యమానముఖేషు| ఉత్సంగవత్సు చిరస్థితపూయావదారణగంభీరశుషిరవ్రణవస్తుప్రదేశ ఉత్సంగతుల్యత్వాదుత్సంగ ఇత్యుచ్యతే, తద్వత్సు| రోగేషు వ్రణేషు| గతిమత్సు గతియుక్తేషు| ప్రాప్తం యుక్తం||34||-
Adhikarana ౨౭ (౩౫-౩౭) · Śloka ౩౭
బాలవృద్ధాసహక్షీణభీరూణాం యోషితామపి ||35|| మర్మోపరి చ జాతేషు రోగేషూక్తేషు దారణం | సుపక్వే పిండితే శోఫే పీడనైరుపపీడితే ||36|| పాకోద్వృత్తేషు దోషేషు తత్తు కార్యం విజానతా | సుపిష్టైర్దారణద్రవ్యైర్యుక్తైః క్షారేణ వా పునః ||37||
बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि ||३५|| मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूक्तेषु दारणम् | सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते ||३६|| पाकोद्वृत्तेषु दोषेषु तत्तु कार्यं विजानता | सुपिष्टैर्दारणद्रव्यैर्युक्तैः क्षारेण वा पुनः ||३७||
🔊 Audio coming soon
దారణమాహ- బాలేత్యాది| పీడనైరితి పీడనద్రవ్యైరిత్యర్థః| పాకోద్వృత్తేషు ఉత్తానేషు త్వగ్గతేష్విత్యర్థః| దారణద్రవ్యైర్మిశ్రకోక్తైశ్చిరబిల్వాదిభిః| క్షారేణ ప్రతిసారణీయేన, యవక్షారేణేత్యన్యే||35-37||
Adhikarana ౨౮ (౩౮-౩౯) · Śloka ౩౯
కఠినాన్ స్థూలవృత్తౌష్ఠాన్ దీర్యమాణాన్ పునః పునః | కఠినోత్సన్నమాంసాంశ్చ లేఖనేనాచరేద్భిషక్ ||38|| సమం లిఖేత్ సులిఖితం లిఖేన్నిరవశేషతః | వర్త్మనాం తు ప్రమాణేన సమం శస్త్రేణ నిర్లిఖేత్ ||39||
कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् दीर्यमाणान् पुनः पुनः | कठिनोत्सन्नमांसांश्च लेखनेनाचरेद्भिषक् ||३८|| समं लिखेत् सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः | वर्त्मनां तु प्रमाणेन समं शस्त्रेण निर्लिखेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
లేఖనమాహ- కఠినానిత్యాది| కఠినాన్ మాంసహీనాన్, సమం అహీనాధికం లిఖేత్; స్థూలవృత్తౌష్ఠాన్ సులిఖితం అతిశయలిఖితం లిఖేత్; పునః పునర్దీర్యమాణాన్ నిరవశేషతో లిఖేత్; కఠినోత్సన్నమాంసాన్ వర్త్మనాం ప్రమాణేన సమం లిఖేత్| అన్యేఽత్ర పునరన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- సమలేఖనం అవగాఢలేఖనం, సులేఖనం మృదులేఖనం, నిరవశేషలేఖనం నిర్లేఖనం నిశ్శేషలేఖనమితి| శ్రీసువీరజేజ్జటబ్రహ్మదేవాశ్చతురో విషయానాహుః, తథాహి- కఠినానిత్యేకో విషయః, స్థూలవృత్తౌష్ఠానితి ద్వితీయః, దీర్యమాణాన్ పునః పునరితి తృతీయః, కఠినోత్సన్నమాంసాంశ్చేతి చతుర్థః| అపరే తు సమం లిఖేదిత్యాద్యన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- కఠినాన్ స్థూలవృత్తౌష్ఠాన్ యథా సులిఖితం భవత్యేవం లిఖేదితి సంబంధః, కథం సులిఖితం భవతీత్యాహ- సమం లిఖేత్, నిరవశేషం లిఖేత్, వర్త్మనాం తు ప్రమాణేన సమం నిర్లిఖేదితి| సమం సులిఖితలక్షణం| నిర్లిఖేత్ పునః పునర్లిఖేదితి భణనం బహుశో లేఖనే శస్త్రావచారణం సూచయతి| అత్ర వ్రణవర్త్మశబ్దేన వ్రణగతాశ్చత్వారః పార్శ్వా వాచ్యాః| శస్త్రేణ నిర్లిఖేత్, న తు గోజీశేఫాలికాదిపత్రేణ||38-39||
Adhikarana ౨౯ (౪౦) · Śloka ౪౦
క్షౌమం ప్లోతం పిచుం ఫేనం యావశూకం ససైంధవం | కర్కశాని చ పత్రాణి లేఖనార్థే ప్రదాపయేత్ ||40||
क्षौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवम् | कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत् ||४०||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రాభావే తు క్షౌమాదిభిర్లిఖేదిత్యాహ- క్షౌమమిత్యాది| క్షౌమం అతసీవస్త్రం| ప్లోతం కర్పటం| పిచుం కార్పాసతూలాం | ఫేనం సముద్రఫేనం| యావశూకో యవక్షారః||40||
Adhikarana ౩౦ (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
నాడీవ్రణాఞ్ శల్యగర్భానున్మార్గ్యుత్సంగినః శనైః | కరీరబాలాంగులిభిరేషణ్యా వైషయేద్భిషక్ ||41|| నేత్రవర్త్మగుదాభ్యాసనాడ్యోఽవక్త్రాః సశోణితాః | చుచ్చూపోదకజైః శ్లక్ష్ణైః కరీరైరేషయేత్తు తాః ||42||
नाडीव्रणाञ् शल्यगर्भानुन्मार्ग्युत्सङ्गिनः शनैः | करीरबालाङ्गुलिभिरेषण्या वैषयेद्भिषक् ||४१|| नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाड्योऽवक्त्राः सशोणिताः | चुच्चूपोदकजैः श्लक्ष्णैः करीरैरेषयेत्तु ताः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ఏషణమాహ- నాడీత్యాది| నాడ్యశ్చ వ్రణాశ్చేతి నాడీవ్రణాస్తాన్| శల్యగర్భాన్ అభ్యంతరశల్యానిత్యర్థః| ఉన్మార్గీ భగందరః, ఉత్సంగీ శంబూకావర్తాభిధ ఇత్యేకే; తన్న, తయోరసాధ్యత్వేనైషణానర్హత్వాత్| తత్ర, ఉత్సృష్టో మార్గో విద్యతే యేషాం తే ఉన్మార్గిణో వ్రణాః ఋజుం మార్గం పరిత్యజ్య కుటిలయా గత్యా యే యాంతీత్యర్థః; ఉత్సంగిన ఊర్ధ్వసంగినః| కరీరాః చుచ్చూపోదకాదీనాం కోమలా నాలాః| బాలాః కరిశూకరాదీనాం| వివృతాస్యాన్ కోష్ఠాశ్రితానంగుల్యా వా ఏషయేదిత్యర్థః| ఏషణీ శలాకాశస్త్ర(యంత్ర)ం| ఏషయేత్ కరీరాదినిక్షేపణేన వ్రణమార్గనిశ్చయం కుర్యాదిత్యర్థః| కరీరాణాం విషయం నిర్దిశన్నాహ- నేత్రవర్త్మేత్యాది| గుదాభ్యాసో గుదసమీపం| అవక్త్రా అల్పవక్త్రాః| చుచ్చూః చీచురితి లోకే| ఉపోదకః ‘పోఇ’ ఇతి లోకే||41-42||
Adhikarana ౩౧ (౪౩) · Śloka ౪౩
సంవృతాసంవృతాస్యేషు వ్రణేషు మతిమాన్ భిషక్ | యథోక్తమాహరేచ్ఛల్యం ప్రాప్తోద్ధరణలక్షణం ||43||
संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक् | यथोक्तमाहरेच्छल्यं प्राप्तोद्धरणलक्षणम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
ఆహరణవిషయమాహ- సంవృతేత్యాది| ప్రాప్తోద్ధరణలక్షణమితి సద్యఃప్రాణహరవిశల్యఘ్నాదిరహితమన్యదిత్యర్థః||43||
Adhikarana ౩౨ (౪౪) · Śloka ౪౪
రోగే వ్యధనసాధ్యే తు యథోద్దేశం ప్రమాణతః | శస్త్రం నిదధ్యాద్దోషం చ స్రావయేత్ కీర్తితం యథా ||44||
रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः | शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्रावयेत् कीर्तितं यथा ||४४||
🔊 Audio coming soon
వ్యధనవిస్రావణవిషయమాహ- రోగ ఇత్యాది| వ్యధనసాధ్యో రోగో దకోదరమూత్రవృద్ధ్యాదిః| యథోద్దేశం ప్రమాణత ఇతి ఉద్దేశానతిక్రాంతప్రమాణమిత్యర్థః| తత్ర దకోదరోద్దిష్టం ప్రమాణమంగుష్ఠోదరప్రమాణమవగాఢమితి జ్ఞేయం; విద్రధ్యాదిషు పునః “మహత్స్వపి చ పాకేషు ద్వ్యంగులాంతరం త్ర్యంగులాంతరం వా శస్త్రనిపాతనం” (సూ. 5) ఇతి| శస్త్రం నిదధ్యాదిత్యంతేన వ్యధనముక్తం, దోషం చ స్రావయేత్ కీర్తితం యథేతి స్రావణముక్తం, ఏవమనేన శ్లోకేనోపక్రమద్వయముక్తం||44||
Adhikarana ౩౩ (౪౫) · Śloka ౪౫
అపాకోపద్రుతా యే చ మాంసస్థా వివృతాశ్చ యే | యథోక్తం సీవనం తేషు కార్యం సంధానమేవ చ ||45||
अपाकोपद्रुता ये च मांसस्था विवृताश्च ये | यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च ||४५||
🔊 Audio coming soon
సీవనసంధానవిషయమాహ- అపాకేత్యాది| అపాకోపద్రుతాః పాకోపద్రవరహితాః| వివృతా వ్యాత్తముఖాః| యథోక్తమష్టవిధశస్త్రకర్మీయే (సూ. 25)| సంధానమేవ చేతి న కేవలం సీవనం సంధానమపి ; సంధానం వ్రణౌష్ఠాదిసంయోజనం| అనేన శ్లోకేనోపక్రమద్వయముక్తం||45||
Adhikarana ౩౪ (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
పూయగర్భానణుద్వారాన్ వ్రణాన్మర్మగతానపి | యథోక్తైః పీడనద్రవ్యైః సమంతాత్ పరిపీడయేత్ ||46|| శుష్యమాణముపేక్షేత ప్రదేహం పీడనం ప్రతి | న చాభిముఖమాలింపేత్తథా దోషః ప్రసిచ్యతే ||47||
पूयगर्भानणुद्वारान् व्रणान्मर्मगतानपि | यथोक्तैः पीडनद्रव्यैः समन्तात् परिपीडयेत् ||४६|| शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति | न चाभिमुखमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते ||४७||
🔊 Audio coming soon
పీడనమాహ- పూయేత్యాది| యథోక్తైర్మిశ్రకపరిపఠితైః పిచ్ఛిలద్రవ్యత్వఙ్మూలాదిభిః| సమంతాత్ సర్వతః| ప్రదేహం ప్రలేపనమిత్యర్థః| దోషః పూయః| ప్రసిచ్యతే స్వయం ప్రక్షరతి| పీడనం ఔషధైశ్చంపనం||46-47||
Adhikarana ౩౫ (౪౮) · Śloka ౪౮
తైస్తైర్నిమిత్తైర్బహుధా శోణితే ప్రస్రుతే భృశం | కార్యం యథోక్తం వైద్యేన శోణితాస్థాపనం భవేత్ ||48||
तैस्तैर्निमित्तैर्बहुधा शोणिते प्रस्रुते भृशम् | कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत् ||४८||
🔊 Audio coming soon
శోణితాస్థాపనమాహ- తైస్తైరిత్యాది| తైస్తైః సిరావ్యధాదిభిః| యథోక్తం శోణితాస్థాపనం శోణితాతిప్రవృత్తిస్తంభనం| తచ్చతుర్విధం- “సంధానం స్కందనం చైవ పాచనం దహనం తథా” (సూ. 14) ఇతి||48||
Adhikarana ౩౬ (౪౯-౫౦) · Śloka ౫౦
దాహపాకజ్వరవతాం వ్రణానాం పిత్తకోపతః | రక్తేన చాభిభూతానాం కార్యం నిర్వాపణం భవేత్ ||49|| యథోక్తైః శీతలద్రవ్యైః క్షీరపిష్టైర్ఘృతాప్లుతైః | దిహ్యాదబహలాన్ సేకాన్ సుశీతాంశ్చావచారయేత్ ||50||
दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः | रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत् ||४९|| यथोक्तैः शीतलद्रव्यैः क्षीरपिष्टैर्घृताप्लुतैः | दिह्यादबहलान् सेकान् सुशीतांश्चावचारयेत् ||५०||
🔊 Audio coming soon
నిర్వాపణమాహ- దాహేత్యాది| నిర్వాపణం నామ పిత్తరక్తవ్రణస్య పచ్యమానస్య జ్వలత ఇవ ఔషధాదిభిర్వేదనోపశమః| యథోక్తైర్మిశ్రకోక్తైర్దూర్వాదిభిః| క్షీరపిష్టైరితి క్షీరేణ ఆపిష్టైః, శ్లక్ష్ణస్య దాహపాకకారిత్వాత్| దిహ్యాత్ లింపేత్| అబహలాన్ యతః శ్లక్ష్ణఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృద్భవతి| సేకాన్ పరిషేకాన్| అనేన శ్లోకేన సేకలేపౌ ద్వౌ నిర్వాపణావుక్తౌ||49-50||
Adhikarana ౩౭ (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౩
వ్రణేషు క్షీణమాంసేషు తనుస్రావిష్వపాకిషు | తోదకాఠిన్యపారుష్యశూలవేపథుమత్సు చ ||51|| వాతఘ్నవర్గేఽమ్లగణే కాకోల్యాదిగణే తథా | స్నైహికేషు చ బీజేషు పచేదుత్కారికాం శుభాం ||52|| తేషాం చ స్వేదనం కార్యం స్థిరాణాం వేదనావతాం |53|
व्रणेषु क्षीणमांसेषु तनुस्राविष्वपाकिषु | तोदकाठिन्यपारुष्यशूलवेपथुमत्सु च ||५१|| वातघ्नवर्गेऽम्लगणे काकोल्यादिगणे तथा | स्नैहिकेषु च बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ||५२|| तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिराणां वेदनावताम् |५३|
🔊 Audio coming soon
ఉత్కారికావిషయమాహ- వ్రణేష్విత్యాది| క్షీణమాంసత్వాదికం వాతకార్యం| వాతఘ్నవర్గే భద్రదార్వాదౌ, అమ్లగణే సౌవీరకతుషోదకాదౌ, స్నైహికేషు చ బీజేషు తిలాతసీసర్షపైరండాదిబీజేషు| వాతఘ్నవర్గకాకోల్యాదిగణస్నైహికబీజాని సమభాగాని తచ్చతుర్గుణమమ్లానాం గృహీత్వా నాతిఘనాం నాతిసాంద్రాం పేయానుకారిణీముత్కారికాం పచేత్||51-52||-
Adhikarana ౩౮ (౫౩) · Śloka ౫౪
దుర్గంధానాం క్లేదవతాం పిచ్ఛిలానాం విశేషతః ||53|| కషాయైః శోధనం కార్యం శోధనైః ప్రాగుదీరితైః |54|
दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिच्छिलानां विशेषतः ||५३|| कषायैः शोधनं कार्यं शोधनैः प्रागुदीरितैः |५४|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కషాయాదీంశ్చూర్ణాంతాన్ సప్త శోధనరోపణాన్ విషయభేదేన దర్శయన్నాహ- దుర్గంధానామిత్యాది| శోధనైః కషాయైః ప్రాగుదీరితైర్మిశ్రకోక్తైః శంఖిన్యంకోటసుమనాదిభిః కృతైః క్వాథైః శోధనం కార్యం||53||-
Adhikarana ౩౯ (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౬
అంతఃశల్యానణుముఖాన్ గంభీరాన్ మాంససంశ్రితాన్ శోధనద్రవ్యయుక్తాభిర్వర్తిభిస్తాన్ యథాక్రమం ||54|| పూతిమాంసప్రతిచ్ఛన్నాన్ మహాదోషాంశ్చ శోధయేత్ ||55|| కల్కీకృతైర్యథాలాభం వర్తిద్రవ్యైః పురోదితైః |56|
अन्तःशल्यानणुमुखान् गम्भीरान् मांससंश्रितान् शोधनद्रव्ययुक्ताभिर्वर्तिभिस्तान् यथाक्रमम् ||५४|| पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्च शोधयेत् ||५५|| कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्रव्यैः पुरोदितैः |५६|
🔊 Audio coming soon
శోధనద్రవ్యయుక్తాభిరితి శోధనద్రవ్యాణి అజగంధాజశృంగ్యాదీని మిశ్రకోక్తాని| తాన్ వ్రణాన్; ‘శోధయేత్’ ఇతి శేషః| యథాక్రమమితి ప్రథమం సూక్ష్మాభిస్తతః స్థూలస్థూలతరాభిరిత్యర్థః| పూతిమాంసప్రతిచ్ఛన్నానితి అవగాఢాన్, న పునరభ్యంతరాన్| మహాదోషాంశ్చేతి అతిదుష్టానిత్యర్థః| దోషౌ చాత్ర వాతకఫౌ గృహ్యేతే న పునః పిత్తం, పిత్తదుష్టస్తు సర్పిర్విషయః||54-55||-
Adhikarana ౪౦ (౫౬) · Śloka ౫౭
పిత్తప్రదుష్టాన్ గంభీరాన్ దాహపాకప్రపీడితాన్ ||56|| కార్పాసీఫలమిశ్రేణ జయేచ్ఛోధనసర్పిషా |57|
पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान् ||५६|| कार्पासीफलमिश्रेण जयेच्छोधनसर्पिषा |५७|
🔊 Audio coming soon
శోధనద్రవ్యాణి కాసీసాజగంధాదీని, తైః సిద్ధేన సర్పిషా ఘృతేన| కల్పనా చేయం- యావంతి కాసీసాజగంధాదీని శోధనద్రవ్యాణి తావన్మాత్రం కార్పాసఫలం, ఏతాన్యేకీకృత్య కల్కచతుర్గుణం ఘృతం, ఘృతచతుర్గుణం జలం చ గృహీత్వా ఘృతం సాధనీయం||56||-
Adhikarana ౪౧ (౫౭) · Śloka ౫౮
ఉత్సన్నమాంసానస్నిగ్ధానల్పస్రావాన్ వ్రణాంస్తథా ||57|| సర్షపస్నేహయుక్తేన ధీమాంస్తైలేన శోధయేత్ |58|
उत्सन्नमांसानस्निग्धानल्पस्रावान् व्रणांस्तथा ||५७|| सर्षपस्नेहयुक्तेन धीमांस्तैलेन शोधयेत् |५८|
🔊 Audio coming soon
వ్రణానితి కఫవాతాధికానిత్యర్థః, ఉత్సేధస్య కఫకృతత్వాత్, అస్నేహాల్పస్రావయోర్వాతకృతత్వాచ్చ| సర్షపస్నేహయుక్తేనేతి సర్షపస్నేహాధికేన తిలతైలేన; ‘మిశ్రకోక్తేన మయూరాదిశోధనద్రవ్యసిద్ధేన’ ఇతి శేషః||57||-
Adhikarana ౪౨ (౫౮-౬౧) · Śloka ౬౧
తైలేనాశుధ్యమానానాం శోధనీయాం రసక్రియాం ||58|| వ్రణానాం స్థిరమాంసానాం కుర్యాద్ద్రవ్యైరుదీరితైః | కషాయే విధివత్తేషాం కృతే చాధిశ్రయేత్ పునః ||59|| సురాష్ట్రజాం సకాసీసాం దద్యాచ్చాపి మనఃశిలాం | హరితాలం చ మతిమాంస్తతస్తామవచారయేత్ ||60|| మాతులుంగరసోపేతాం సక్షౌద్రామతిమర్దితాం | వ్రణేషు దత్త్వా తాం తిష్ఠేత్త్రీంస్త్రీంశ్చ దివసాన్ పరం ||61||
तैलेनाशुध्यमानानां शोधनीयां रसक्रियाम् ||५८|| व्रणानां स्थिरमांसानां कुर्याद्द्रव्यैरुदीरितैः | कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः ||५९|| सुराष्ट्रजां सकासीसां दद्याच्चापि मनःशिलाम् | हरितालं च मतिमांस्ततस्तामवचारयेत् ||६०|| मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रामतिमर्दिताम् | व्रणेषु दत्त्वा तां तिष्ठेत्त्रींस्त्रींश्च दिवसान् परम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ద్రవ్యైరుదీరితైరితి మిశ్రకోక్తైః శాలసారాదిభిర్ద్రవ్యైః| కల్పనామాహ- కషాయే విధివత్తేషామితి|- తేషాం శాలసారాదీనాం విధివత్కృతే కషాయే ద్రవ్యాపేక్షయా షోడశగుణోదకేఽష్టభాగావశిష్టే, అష్టగుణోదకే చతుర్భాగావశిష్టే వా| అధిశ్రయేత్ పునరితి పూతం కషాయం పునరధిశ్రయేత్ పచేదిత్యర్థః| సురాష్ట్రజాదీని చూర్ణితాని మాత్రయా శేషకషాయపాదే కషాయస్య పునఃపాకాత్ ఫాణితీభావే సత్యావపేత్| సురాష్ట్రజాం తువరమృత్తికాం| తతస్తామవచారయేదితి తతోఽనంతరం రసక్రియాం సమవచారయేత్ ప్రయోజయేత్| అతిమర్దితామౌషధానామేకీభావార్థం| మాతులుంగమధుమాత్రా తు సంస్కారమాత్రైవ| త్రీంస్త్రీంశ్చ దివసాన్ పరమితి పరమిత్యవధారణే, త్రీంస్త్రీనేవ దివసాన్ తిష్ఠేన్నాధికం, వ్రణవస్త్వవదారణభయాత్||58-61||-
Adhikarana ౪౩ (౬౨) · Śloka ౬౨
మేదోజుష్టానగంభీరాన్ దుర్గంధాంశ్చూర్ణశోధనైః | ఉపాచరేత్ భిషక్ ప్రాజ్ఞః శ్లక్ష్ణైః శోధనవర్తిజైః ||62||
मेदोजुष्टानगम्भीरान् दुर्गन्धांश्चूर्णशोधनैः | उपाचरेत् भिषक् प्राज्ञः श्लक्ष्णैः शोधनवर्तिजैः ||६२||
🔊 Audio coming soon
అగంభీరాన్ ఉత్తానాన్; ‘గంభీరాన్ మేదసా జుష్టాన్’ ఇత్యేకే పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ| చూర్ణశోధనైః కాసీసాదిభిః| శోధనవర్తిజైః అజగంధాదిభిః||62||
Adhikarana ౪౪ (౬౩) · Śloka ౬౩
శుద్ధలక్షణయుక్తానాం కషాయం రోపణం హితం | తత్ర కార్యం యథోద్దిష్టైర్ద్రవ్యైర్వైద్యేన జానతా ||63||
शुद्धलक्षणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम् | तत्र कार्यं यथोद्दिष्टैर्द्रव्यैर्वैद्येन जानता ||६३||
🔊 Audio coming soon
అశుద్ధవ్రణస్య శోధనాని సప్తకషాయాదీని సవిషయప్రయోగాణి నిర్దిశ్య శుద్ధస్య తాన్యేవ రోపణాని నిర్దిశన్నాహ- శుద్ధలక్షణయుక్తానామిత్యాది| శుద్ధవ్రణలక్షణాని “త్రిభిర్దోషైరనాక్రాంత” (సూ. 23) ఇత్యాదీని, “జిహ్వాతలాభ” ఇత్యాదీని వా చోక్తాని| యథోద్దిష్టైర్వటాదిభిః||63||
Adhikarana ౪౫ (౬౪) · Śloka ౬౪
అవేదనానాం శుద్ధానాం గంభీరాణాం తథైవ చ | హితా రోపణవర్త్యంగకృతా రోపణవర్తయః ||64||
अवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च | हिता रोपणवर्त्यङ्गकृता रोपणवर्तयः ||६४||
🔊 Audio coming soon
అవేదనానాం సర్వథా వేదనాహీనానామిత్యర్థః; అన్యే అవేదనానామల్పవేదనానామిత్యాహుః| రోపణవర్త్యంగకృతా ఇతి రోపణవర్త్యంగాని సోమామృతాశ్వగంధాకాకోల్యాదీని; తైః కృతా రోపణవర్తయో హితాః||64||
Adhikarana ౪౬ (౬౫-౬౯) · Śloka ౭౦
అపేతపూతిమాంసానాం మాంసస్థానామరోహతాం | కల్కః సంరోహణః కార్యస్తిలజో మధుసంయుతః ||65|| స మాధుర్యాత్తథౌష్ణ్యాచ్చ స్నేహాచ్చానిలనాశనః | కషాయభావాన్మాధుర్యాత్తిక్తత్వాచ్చాపి పిత్తహృత్ ||66|| ఔష్ణ్యాత్ కషాయభావాచ్చ తిక్తత్వాచ్చ కఫే హితః | శోధయేద్రోపయేచ్చాపి యుక్తః శోధనరోపణైః ||67|| నింబపత్రమధుభ్యాం తు యుక్తః సంశోధనః స్మృతః | పూర్వాభ్యాం సర్పిషా చాపి యుక్తశ్చాప్యుపరోపణః ||68|| తిలవద్యవకల్కం తు కేచిదాహుర్మనీషిణః | శమయేదవిదగ్ధం చ విదగ్ధమపి పాచయేత్ ||69|| పక్వం భినత్తి భిన్నం చ శోధయేద్రోపయేత్తథా |70|
अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् | कल्कः संरोहणः कार्यस्तिलजो मधुसंयुतः ||६५|| स माधुर्यात्तथौष्ण्याच्च स्नेहाच्चानिलनाशनः | कषायभावान्माधुर्यात्तिक्तत्वाच्चापि पित्तहृत् ||६६|| औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः | शोधयेद्रोपयेच्चापि युक्तः शोधनरोपणैः ||६७|| निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः | पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्चाप्युपरोपणः ||६८|| तिलवद्यवकल्कं तु केचिदाहुर्मनीषिणः | शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत् ||६९|| पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेत्तथा |७०|
🔊 Audio coming soon
అపేతపూతిమాంసానామితి నిర్గతశటితమాంసానాం| మాంసస్థానాం మాంసమాత్రస్థితానామిత్యర్థః| కల్కో మిశ్రకాధ్యాయే కథితః, స తు “సమంగా సోమసరలా” (సూ. 37) ఇత్యాదిః| విశేషార్థమత్రాపి కల్కం నిర్దిశన్నాహ- తిలజో మధుసంయుత ఇతి| తిలకల్కస్య త్రిదోషహరత్వమాహ- స ఇత్యాది|- స ఇతి తిలకల్కః| తిలకల్కస్య తిక్తకషాయత్వే ఉష్ణత్వే స్నిగ్ధత్వే మధురత్వే చ సత్యపి కథం న వాతాదిప్రకోపకత్వం? ఉచ్యతే- స్వ(ప్ర)భావాదామలకవత్| అస్యైవ తిలకల్కస్య యోగవాహిత్వం సవిశేషం దర్శయన్నాహ- శోధయేదిత్యాది| అశుద్ధాన్ శోధయేత్, రోపయేచ్చేత్యయమర్థశ్చకారేణ జ్ఞేయః| కేన శోధనేన యుక్తః శోధయేదిత్యాహ- నింబపత్రమధుభ్యామిత్యాది| మధుసంయుత ఇత్యనేనైవ లబ్ధే పునరిహ మధుగ్రహణం కేవలస్యైవ తిలకల్కస్య ప్రాగుక్తా మాధుర్యాదయోఽవగంతవ్యాః, న మధుయుక్తస్యేతి జ్ఞాపయతి| కేన రోపణేన శోధనేన యుక్తో వ్రణాఞ్ శోధయేద్రోపయేచ్చేత్యాహ- పూర్వాభ్యామిత్యాది|- పూర్వాభ్యాం నింబపత్రమధుభ్యామిత్యర్థః| యుక్తశ్చాప్యుపరోపణ ఇత్యపిశబ్దో భిన్నక్రమే; తేన నింబపత్రమధుఘృతయుక్తః శుద్ధ్యతో వ్రణస్య శోధనో రోపణోఽపి, తిలకల్కస్య యోగవాహిత్వాదిత్యర్థః| అన్యే తు ‘యుక్తః సంరోపణో భవేత్’ ఇతి పఠంతి; తే తు పూర్వోక్తం చకారార్థం న మన్యంతే, కించ నింబపత్రమధుఘృతయుక్తస్య తిలకల్కస్య రోపణత్వమేవాంగీకుర్వంతి న శోధనత్వం| ఇదానీమన్యమపి కల్కం సర్వావస్థాసు సర్వవ్రణయోగిత్వేన సవిశేషమేకీయమతేన నిర్దిశన్నాహ- తిలవదిత్యాది|- తిలవత్తిలసదృశో యవకల్కోఽపి త్రిదోషఘ్న ఇత్యనేన ప్రకారేణ కేచిదేకీయవచనం వ్యాఖ్యానయంతి; జేజ్జటగయదాసౌ త్వన్యథా, యథా- తిలా విద్యంతేఽస్మిన్నితి తిలవాన్, తిలవాంశ్చాసౌ యవకల్కశ్చ తిలవద్యవకల్కః, తం తిలవద్యవకల్కం కేచిదాహురితి| సర్వావస్థాసు సర్వశారీరవ్రణయోగ్యత్వమాహ- శమయేదవిదగ్ధం చేత్యాది| ఏతేన తిలయుక్తః కల్కః పంచానాముపక్రమాణాం విమ్లాపనపాచనపాటనశోధనరోపణానామర్థం కరోతీత్యుక్తం; తిలకల్కస్తు రోపణశోధనకరణేనోపక్రమద్వయార్థకరః, తదుభయకరణేనోపక్రమత్రయార్థకరో వా, అత ఏవానయోః కల్కయోర్భేదః| రోపయేచ్చేతి చకారేణ తిలకల్కతిలవద్యవకల్కయోరపి వ్రణవైకృత్యాపహత్వం భవతీతి సముచ్చీయతే||65-69||-
Adhikarana ౪౭ (౭౦) · Śloka ౭౧
పిత్తరక్తవిషాగంతూన్ గంభీరానపి చ వ్రణాన్ ||70|| రోపయేద్రోపణీయేన క్షీరసిద్ధేన సర్పిషా |71|
पित्तरक्तविषागन्तून् गम्भीरानपि च व्रणान् ||७०|| रोपयेद्रोपणीयेन क्षीरसिद्धेन सर्पिषा |७१|
🔊 Audio coming soon
శస్త్రాద్యభిఘాతనిమిత్తా వ్రణాః సప్తాహాదర్వాగేవ అదోషోపప్లుతా ఆగంతవః| రోపణీయేనేతి మిశ్రకోదితేన “పృథక్పర్ణ్యాత్మగుప్తా చ” (సూ. 37) ఇత్యాదినా||70||-
Adhikarana ౪౮ (౭౧) · Śloka ౭౨
కఫవాతాభిభూతానాం వ్రణానాం మతిమాన్ భిషక్ ||71|| కారయేద్రోపణం తైలం భేషజైస్తద్యథోదితైః |72|
कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक् ||७१|| कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्यथोदितैः |७२|
🔊 Audio coming soon
యథోదితైరితి మిశ్రకోక్తైః కాలానుసార్యాగురుప్రభృతిభిః||71||-
Adhikarana ౪౯ (౭౨) · Śloka ౭౩
అబంధ్యానాం చలస్థానాం శుద్ధానాం చ ప్రదుష్యతాం ||72|| ద్విహరిద్రాయుతాం కుర్యాద్రోపణార్థాం రసక్రియాం |73|
अबन्ध्यानां चलस्थानां शुद्धानां च प्रदुष्यताम् ||७२|| द्विहरिद्रायुतां कुर्याद्रोपणार्थां रसक्रियाम् |७३|
🔊 Audio coming soon
అబంధ్యాః పిత్తరక్తవిషాభిఘాతజాదయః| చలస్థానామితి చలాశ్చేష్టావంతః సంధయః, తత్రస్థాశ్చలస్థాః, శుద్ధానాం చ ప్రదుష్యతాం పునరిత్యర్థః| ‘శుద్ధానాం చాఽప్రరోహతాం’ ఇతి సుధీరాభిప్రాయేణ కేచిత్ పఠంతి| తత్ర చలస్థానత్వాదినా హేతునాఽప్రరోహతామితి ద్రష్టవ్యం| అస్యాః కల్పనా- న్యగ్రోధాదివర్గస్య త్రిఫలాయాశ్చ ద్రవ్యాపేక్షయాఽష్టగుణే చతుర్గుణే వాఽంభస్యష్టభాగావశిష్టే చతుర్భాగావశిష్టే వా కషాయం పునరధిసృత్య ఫాణితీభావేఽవశిష్టకషాయపాదమాత్రయా హరిద్రాద్వయచూర్ణం ప్రక్షిప్య సుమర్దితాం మధుయుతాం రసక్రియామవచారయేత్| అత్ర శోధనరసక్రియావత్ కాలావధిర్నాస్త్యేవ, యావద్వ్రణరోపణమేవ కార్యేతి||72||-
Adhikarana ౫౦ (౭౩) · Śloka ౭౪
సమానాం స్థిరమాంసానాం త్వక్స్థానాం రోపణం భిషక్ ||73|| చూర్ణం విదధ్యాన్మతిమాన్ ప్రాక్స్థానోక్తో విధిర్యథా |74|
समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणं भिषक् ||७३|| चूर्णं विदध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा |७४|
🔊 Audio coming soon
సమానామిత్యాది| స్థిరమాంసానాం అమృదుమాంసానాం| ప్రాక్స్థానోక్తో విధిర్యథేతి ప్రాక్స్థానే సూత్రస్థానే ఉక్తో విధిర్యేన ప్రకారేణ, స చ ప్రకారః “కింశుకస్త్రిఫలా రోధ్రం” (సూ. 37) ఇత్యాదినా నిర్దిష్ట ఇత్యర్థః||73||-
Adhikarana ౫౧ (౭౪) · Śloka ౭౫
శోధనో రోపణశ్చైవ విధిర్యోఽయం ప్రకీర్తితః ||74|| సర్వవ్రణానాం సామాన్యేనోక్తో దోషావిశేషతః |75|
शोधनो रोपणश्चैव विधिर्योऽयं प्रकीर्तितः ||७४|| सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतः |७५|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కషాయాదిభేదేన ప్రత్యేకం సప్తవిధస్య శోధనస్య రోపణస్య చ సర్వవ్రణవిషయత్వం దర్శయన్నాహ- శోధన ఇత్యాది| అత్ర సుధీరః- ఏష సర్వవ్రణానాం శారీరాగంతూనాం సామాన్యేనోక్తో విధిః| కస్మాత్? దోషావిశేషతః; అవిశిష్టా హి వాతపిత్తశ్లేష్మాణో దూషకాః శారీరాణామాగంతూనాం చ వ్రణానాం; ఉక్తం చ- “కాలాంతరేణ దోషోపప్లవవిశేషాచ్ఛారీరవత్ ప్రతికార” ఇతి; ‘దోషవిశేషత’ ఇతి పాఠే దోషవిశేషతో దోషభేదాత్; శేషం సమం| కేచిత్తు- సామాన్యేనోక్తో విధిస్తిలనింబకల్కాదిః, తథా దోషవిశేషతశ్చోక్త ఆద్యే ద్వే పంచమూల్యావిత్యాది, ఇతి లుప్తనిర్దిష్టం చకారం వర్ణయంతి| గయీ తు- సర్వవ్రణానాం విద్రధ్యాద్యశేషవ్రణానామయమేవ విధిరుక్తః; కుతః? యతో వ్రణసామాన్యోక్తః, స చ విధిర్దోషవిశేషత ఇతి దోషవిశేషమపేక్ష్య కార్య ఇతి వ్యాఖ్యానయతి||74||-
Adhikarana ౫౨ (౭౫) · Śloka ౭౬
ఏష ఆగమసిద్ధత్వాత్తథైవ ఫలదర్శనాత్ ||75|| మంత్రవత్ సంప్రయోక్తవ్యో న మీమాంస్యః కథంచన |76|
एष आगमसिद्धत्वात्तथैव फलदर्शनात् ||७५|| मन्त्रवत् सम्प्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन |७६|
🔊 Audio coming soon
ఏషః శోధనరోపణవిధిః| ఆగమసిద్ధత్వాదితి ఆగమః శాస్త్రం, తేన సిద్ధత్వాత్ ప్రసిద్ధత్వాదిత్యర్థః| ఫలదర్శనాత్ ఆరోగ్యదర్శనాత్| న మీమాంస్యో న విచార్య ఇత్యర్థః||75||-
Adhikarana ౫౩ (౭౬) · Śloka ౭౭
స్వబుద్ధ్యా చాపి విభజేత్ కషాయాదిషు సప్తసు ||76|| భేషజాని యథాయోగం యాన్యుక్తాని పురా మయా |77|
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सप्तसु ||७६|| भेषजानि यथायोगं यान्युक्तानि पुरा मया |७७|
🔊 Audio coming soon
ఆగమోక్తయోగవిషయిణీమమీమాంసాం నిర్దిశ్య, అనిర్దిష్టయోగవిషయిణీం మీమాంసామేవ కథయన్నాహ- స్వబుద్ధ్యేత్యాది| కషాయాదిషు సప్తసు కషాయవర్తికల్కసర్పిస్తైలరసక్రియాచూర్ణేషు||76||-
Adhikarana ౫౪ (౭౭-౭౯) · Śloka ౮౦
ఆద్యే ద్వే పంచమూల్యౌ తు గణో యశ్చానిలాపహః ||77|| స వాతదుష్టే దాతవ్యః కషాయాదిషు సప్తసు | న్యగ్రోధాదిర్గణో యస్తు కాకోల్యాదిశ్చ యః స్మృతః ||78|| తౌ పిత్తదుష్టే దాతవ్యౌ కషాయాదిషు సప్తసు | ఆరగ్వధాదిస్తు గణో యశ్చోష్ణః పరికీర్తితః ||79|| తౌ దేయౌ కఫదుష్టే తు, సంసృష్టే సంయుతా గణాః |80|
आद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गणो यश्चानिलापहः ||७७|| स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सप्तसु | न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यः स्मृतः ||७८|| तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सप्तसु | आरग्वधादिस्तु गणो यश्चोष्णः परिकीर्तितः ||७९|| तौ देयौ कफदुष्टे तु, संसृष्टे संयुता गणाः |८०|
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణ ఉష్ణవీర్యో ముష్కకాదిః సురసాదిర్వా శ్లేష్మఘ్నః| సంసృష్టే సంయుతా గణాః| అయం గ్రంథః సర్వోఽపి శోధనరోపణవిషయః||77-79||-
Adhikarana ౫౫ (౮౦) · Śloka ౮౧
వాతాత్మకానుగ్రరుజాన్ సాస్రావానపి చ వ్రణాన్ ||80|| సక్షౌమయవసర్పిర్భిర్ధూపనాంగైశ్చ ధూపయేత్ |81|
वातात्मकानुग्ररुजान् सास्रावानपि च व्रणान् ||८०|| सक्षौमयवसर्पिर्भिर्धूपनाङ्गैश्च धूपयेत् |८१|
🔊 Audio coming soon
ధూపనవిషయమాహ- వాతాత్మకానిత్యాది| ఉగ్రరుజాన్ సాస్రావానితి పదద్వయేన వాతకఫాత్మకత్వముక్తం| సక్షౌమేత్యాది క్షౌమమతసీవస్త్రం| ధూపనాంగాని “శ్రీవేష్టకే సర్జరసే” (సూ. 37) ఇత్యాదీని||80||-
Adhikarana ౫౬ (౮౧-౮౨) · Śloka ౮౩
పరిశుష్కాల్పమాంసానాం గంభీరాణాం తథైవ చ ||81|| కుర్యాదుత్సాదనీయాని సర్పీంష్యాలేపనాని చ | మాంసాశినాం చ మాంసాని భక్షయేద్విధివన్నరః ||82|| విశుద్ధమనసస్తస్య మాంసం మాంసేన వర్ధతే |83|
परिशुष्काल्पमांसानां गम्भीराणां तथैव च ||८१|| कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च | मांसाशिनां च मांसानि भक्षयेद्विधिवन्नरः ||८२|| विशुद्धमनसस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते |८३|
🔊 Audio coming soon
ఉత్సాదనవిషయమాహ- పరిశుష్కేత్యాది| పరిశుష్కాల్పమాంసానాం వాతాత్మకానాం| గంభీరాణాం రక్తపిత్తాత్మకానాం| ప్రయోగే ఉత్సాదనీయానీతి అపామార్గాశ్వగంధాదీని ఉత్సాదనద్రవ్యాణీత్యర్థః| ఏతైః సర్పిఃసంస్కార ఆలేపనం చ కర్తవ్యం| ఉత్సాదనం నిమ్నవ్రణస్యోన్నతికరణం| ఆభ్యంతరముత్సాదనమాహ- మాంసాశినామిత్యాది|- వ్యాఘ్రాదీనామిత్యర్థః| విశుద్ధమనసః శోకక్రోధాద్యనభిభూతమనస ఇత్యర్థః; జేజ్జటస్తు వ్యాఘ్రాదీనాం మాంసాని ఛద్మోపహితాని , ఏవం విశుద్ధమనస ఇతి వ్యాఖ్యానయతి||81-82||-
Adhikarana ౫౭ (౮౩) · Śloka ౮౪
ఉత్సన్నమృదుమాంసానాం వ్రణానామవసాదనం ||83|| కుర్యాద్ద్రవ్యైర్యథోద్దిష్టైశ్చూర్ణితైర్మధునా సహ |84|
उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ||८३|| कुर्याद्द्रव्यैर्यथोद्दिष्टैश्चूर्णितैर्मधुना सह |८४|
🔊 Audio coming soon
అవసాదనవిషయమాహ- ఉత్సన్నేత్యాది| ఉత్సన్నమృదుమాంసానామితి ఉత్సన్నముద్ధృతం మృదు మాంసం యేషాం తే తథా| అవసాదనం ఉన్నతవ్రణస్య నిమ్నత్వకరణం| యథోద్దిష్టైర్ద్రవ్యైః కాసీసాదిభిః||83||-
Adhikarana ౫౮ (౮౪-౮౫) · Śloka ౮౬
కఠినానామమాంసానాం దుష్టానాం మాతరిశ్వనా ||84|| మృద్వీ క్రియా విధాతవ్యా శోణితం చాపి మోక్షయేత్ | వాతఘ్నౌషధసంయుక్తాన్ స్నేహాన్ సేకాంశ్చ కారయేత్ ||85|| మృదుత్వమాశురోహం చ గాఢో బంధః కరోతి హి |86|
कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ||८४|| मृद्वी क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोक्षयेत् | वातघ्नौषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्च कारयेत् ||८५|| मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि |८६|
🔊 Audio coming soon
మృదుకర్మవిషయమాహ- కఠినానామిత్యాది| అమాంసానాం అల్పమాంసానాం| మాతరిశ్వనా వాయునా| మృద్వీ క్రియా మధురస్నిగ్ధకోష్ణలవణైరంతర్బహిశ్చ క్రియమాణైర్లేపాదిభిః | శోణితమిత్యాది తత్ర రక్తానుగతే మాతరిశ్వని రక్తమోక్షణం, కఫానుగతే స్నేహాన్ సేకాంశ్చేతి | మృదుత్వమిత్యాది| గాఢో బంధః కిం కరోతీత్యాహ- మృదుత్వమాశురోహం చ||84-85||-
Adhikarana ౫౯ (౮౬-౮౭) · Śloka ౮౭
వ్రణేషు మృదుమాంసేషు దారుణీకరణం హితం | ధవప్రియంగ్వశోకానాం రోహిణ్యాశ్చ త్వచస్తథా ||86|| త్రిఫలాధాతకీపుష్పరోధ్రసర్జరసాన్ సమాన్ | కృత్వా సూక్ష్మాణి చూర్ణాని వ్రణం తైరవచూర్ణయేత్ ||87||
व्रणेषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम् | धवप्रियङ्ग्वशोकानां रोहिण्याश्च त्वचस्तथा ||८६|| त्रिफलाधातकीपुष्परोध्रसर्जरसान् समान् | कृत्वा सूक्ष्माणि चूर्णानि व्रणं तैरवचूर्णयेत् ||८७||
🔊 Audio coming soon
దారుణకర్మవిషయమాహ- వ్రణేష్విత్యాది| దారుణీకరణం కఠినీకరణం| రోహిణ్యాః కట్ఫలస్య ||86-87||
Adhikarana ౬౦ (౮౮) · Śloka ౮౮
ఉత్సన్నమాంసాన్ కఠినాన్ కండూయుక్తాంశ్చిరోత్థితాన్ | తథైవ ఖలు దుఃశోధ్యాఞ్ శోధయేత్ క్షారకర్మణా ||88||
उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान् | तथैव खलु दुःशोध्याञ् शोधयेत् क्षारकर्मणा ||८८||
🔊 Audio coming soon
క్షారవిషయమాహ- ఉత్సన్నమాంసానిత్యాది||88||
Adhikarana ౬౧ (౮౯) · Śloka ౮౯
స్రవతోఽశ్మభవాన్మూత్రం యే చాన్యే రక్తవాహినః | నిఃశేషచ్ఛిన్నసంధీంశ్చ సాధయేదగ్నికర్మణా ||89||
स्रवतोऽश्मभवान्मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः | निःशेषच्छिन्नसन्धींश्च साधयेदग्निकर्मणा ||८९||
🔊 Audio coming soon
అగ్నికర్మవిషయమాహ- స్రవత ఇత్యాది| అశ్మభవాన్ అశ్మరీనిర్హరణచ్ఛేదసంభవాన్ వ్రణానగ్నికర్మణా సాధయేదితి సంబంధః| కింవిశిష్టాన్ వ్రణాన్? మూత్రం స్రవతః; యద్యపి తే వ్రణా మూత్రస్రావిణస్తథాఽపి సద్యోవ్రణే మూత్రం యావత్తావత్తేఽదహనీయాః, సప్తాహాదూర్ధ్వం పునర్యదా వ్రణానామసంధానేన మూత్రం స్వమార్గం న ప్రతిపద్యతే తదైవాగ్నినా దహేత్||89||
Adhikarana ౬౨ (౮౯-౯౩) · Śloka ౯౪
దురూఢత్వాత్తు శుక్లానాం కృష్ణకర్మ హితం భవేత్ | భల్లాతకాన్ వాసయేత్తు క్షీరే ప్రాఙ్మూత్రభావితాన్ | తతో ద్విధాచ్ఛేదయిత్వా లౌహే కుంభే నిధాపయేత్ ||90|| కుంభేఽన్యస్మిన్ నిఖాతే తు తం కుంభమథ యోజయేత్ | ముఖం ముఖేన సంధాయ గోమయైర్దాహయేత్తతః ||91|| యః స్నేహశ్చ్యవతే తస్మాద్గ్రాహయేత్తం శనైర్భిషక్ | గ్రామ్యానూపశఫాన్ దగ్ధ్వా సూక్ష్మచూర్ణాని కారయేత్ ||92|| తైలేనానేన సంసృష్టం శుక్లమాలేపయేద్వ్రణం | భల్లాతకవిధానేన సారస్నేహాంస్తు కారయేత్ ||93|| యే చ కేచిత్ ఫలస్నేహా విధానం తేషు పూర్వవత్ |94|
दुरूढत्वात्तु शुक्लानां कृष्णकर्म हितं भवेत् | भल्लातकान् वासयेत्तु क्षीरे प्राङ्मूत्रभावितान् | ततो द्विधाच्छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ||९०|| कुम्भेऽन्यस्मिन् निखाते तु तं कुम्भमथ योजयेत् | मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेत्ततः ||९१|| यः स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेत्तं शनैर्भिषक् | ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ||९२|| तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम् | भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ||९३|| ये च केचित् फलस्नेहा विधानं तेषु पूर्ववत् |९४|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రూఢస్యైవ వ్రణస్య వికృతస్య ప్రకృతిభావార్థం పశ్చాత్కర్మారంభః , తత్ర పూర్వం శుక్లస్యైవ కృష్ణీకరణమాహ- దురూఢత్వాదిత్యాది| ప్రాక్ పూర్వం సప్తాహం గవ్యమూత్రభావితాన్ భల్లాతకాన్ గవ్యక్షీరే వాసయేత్ స్థాపయేత్, అత్ర కాలస్యానుక్తత్వాద్వక్ష్యమాణరోహిణీఫలక్షీరవాసనవత్ సప్తరాత్రమేవ వాసనం కార్యం| కుంభేఽన్యస్మిన్నిత్యాది| అన్యస్మిన్ కుంభే నిఖాతే తం కుంభం యోజయేద్ యత్ర కుంభే భల్లాతకాని నిక్షిప్యంతే; కథం యోజయేదిత్యాహ- ముఖం ముఖేనేత్యాది| తమపి కుంభం నిరంతరచ్ఛిద్రితాపిధానం కృత్వా యోజయేత్; అన్యథాఽనావృతముఖాదుపరిగతకుంభాద్భల్లాతకాని భ్రశ్యంతే| గ్రామ్యానూపశఫానితి గ్రామ్యా అశ్వాదయః, ఆనూపా మహిషాదయః, శఫాన్ ఖురాన్| కృష్ణీకరణే స్నేహానపరానపి నిర్దిశన్నాహ- భల్లాతకేత్యాది| యే చ కేచిత్ పిండితకబిభీతకాదిస్నేహాస్తేషామప్యేతదేవ భల్లాతకస్నేహనిష్పాదనవద్విధానం, తేషు మధ్యే యే కృష్ణీకరణార్థాస్తేషాం గ్రామ్యాదిశఫదాహభస్మచూర్ణమిశ్రాణామవచారణమితి భావః||89-93||
Adhikarana ౬౩ (౯౪-౯౮) · Śloka ౯౯
దురూఢత్వాత్తు కృష్ణానాం పాండుకర్మ హితం భవేత్ ||94|| సప్తరాత్రం స్థితం క్షీరే ఛాగలే రోహిణీఫలం | తేనైవ పిష్టం సుశ్లక్ష్ణం సవర్ణకరణం హితం ||95|| నవం కపాలికాచూర్ణం వైదులం సర్జనామ చ | కాసీసం మధుకం చైవ క్షౌద్రయుక్తం ప్రలేపయేత్ ||96|| కపిత్థముద్ధృతే మాంసే మూత్రేణాజేన పూరయేత్ | కాసీసం రోచనాం తుత్థం హరితాలం మనఃశిలాం ||97|| వేణునిర్లేఖనం చాపి ప్రపున్నాడరసాంజనం | అధస్తాదర్జునస్యైతన్మాసం భూమౌ నిధాపయేత్ ||98|| మాసాదూర్ధ్వం తతస్తేన కృష్ణమాలేపయేద్వ్రణం |99|
दुरूढत्वात्तु कृष्णानां पाण्डुकर्म हितं भवेत् ||९४|| सप्तरात्रं स्थितं क्षीरे छागले रोहिणीफलम् | तेनैव पिष्टं सुश्लक्ष्णं सवर्णकरणं हितम् ||९५|| नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च | कासीसं मधुकं चैव क्षौद्रयुक्तं प्रलेपयेत् ||९६|| कपित्थमुद्धृते मांसे मूत्रेणाजेन पूरयेत् | कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मनःशिलाम् ||९७|| वेणुनिर्लेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाञ्जनम् | अधस्तादर्जुनस्यैतन्मासं भूमौ निधापयेत् ||९८|| मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णमालेपयेद्व्रणम् |९९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కృష్ణానాం పాండుకర్మణా సవర్ణీకరణమాహ- దురూఢత్వాదిత్యాది| గయీ తు ‘ఛాగలే’ ఇత్యత్ర ‘బార్కరే’ ఇతి పఠతి, తత్ర బర్కరీ తరుణచ్ఛాగీ, తస్యా ఇదం బార్కరం; అన్యే తు వృద్ధవత్సాయాః క్షీరం బష్కయణీక్షీరం వా బార్కరమాహుః; తత్ర న శాస్త్రలోకప్రసిద్ధిరితి గయీ| రోహిణీఫలమితి రోహిణీ హరీతకీభేదస్తత్ఫలం; అన్యే తు కటుతుంబీఫలమాహుః; కటుకాఫలమితి పాఠాంతరం | తేనైవ క్షీరేణేత్యర్థః| యోగాంతరమాహ- నవమిత్యాది| కపాలికా శరావకర్పరికా తచ్చూర్ణం నవం, సా పునరాపాకోద్ధృతైవ నవా కపాలికా భవతి; అన్యే తు నవం ప్రలేపనమాహుః, తత్ర నవమపర్యుషితమిత్యర్థః| విదులో వేతసస్తద్భవం వైదులం, ‘మూలం’ ఇతి శేషః| సర్జనామ చ సర్జవృక్షమూలం| యోగాంతరమాహ- కపిత్థముద్ధృతే మాంస ఇత్యాది| మాంసమత్ర ఆభ్యంతరో గిరః, తముద్ధృత్య ఆజమూత్రేణ కాసీసాదిభిశ్చ కపిత్థం పూరయేత్| వేణునిర్లేఖనం వంశతక్షణం వంశత్వగిత్యర్థః| అర్జునః కకుభః, తస్యాధస్తలే నిధాపయేత్ స్థాపయేత్ ||94-98||-
Adhikarana ౬౪ (౯౯-౧౦౦) · Śloka ౧౦౦
కుక్కుటాండకపాలాని కతకం మధుకం సమం ||99|| తథా సముద్రమండూకీ మణిచూర్ణం చ దాపయేత్ | గుటికా మూత్రపిష్టాస్తా వ్రణానాం ప్రతిసారణం ||100||
कुक्कुटाण्डकपालानि कतकं मधुकं समम् ||९९|| तथा समुद्रमण्डूकी मणिचूर्णं च दापयेत् | गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां प्रतिसारणम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
తయోరేవ శుక్లకృష్ణవ్రణయోః స్వప్రయోగైరవశిష్టశుక్లత్వకార్ష్ణ్యయోః సవర్ణకరణం నిర్దిశన్నాహ- కుక్కుటాండేత్యాది| సముద్రమండూకీ జలశుక్తిః, మణిచూర్ణాని స్ఫటికాదిచూర్ణాని; శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు సముద్రమండూకీం ముక్తాశుక్తిమాహ, జేజ్జటాచార్యేణ ఛేద్యరోగప్రతిషేధే వ్యాఖ్యాతత్వాన్మణిచూర్ణం మౌక్తికచూర్ణమితి| ప్రతిసారణం ఘర్షణం| అస్య తు సావర్ణ్యమేవ కర్మేతి కృష్ణపాండుకర్మభ్యామస్య భేదః; నేదముపక్రమాంతరం, శుక్లకృష్ణకర్మణోరేవ శేషత్వాత్, అతో న సంఖ్యాతిరేకః||99-100||
Adhikarana ౬౫ (౧౦౧-౧౦౩) · Śloka ౧౦౩
హస్తిదంతమసీం కృత్వా ముఖ్యం చైవ రసాంజనం | రోమాణ్యేతేన జాయంతే లేపాత్పాణితలేష్వపి ||101|| చతుష్పదానాం త్వగ్రోమఖురశృంగాస్థిభస్మనా | తైలాక్తా చూర్ణితా భూమిర్భవేద్రోమవతీ పునః ||102|| కాసీసం నక్తమాలస్య పల్లవాంశ్చైవ సంహరేత్ | కపిత్థరసపిష్టాని రోమసంజననం పరం ||103||
हस्तिदन्तमसीं कृत्वा मुख्यं चैव रसाञ्जनम् | रोमाण्येतेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि ||१०१|| चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना | तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुनः ||१०२|| कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्चैव संहरेत् | कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
రోమసంజననమాహ- హస్తిదంతేత్యాది| ముఖ్యం శ్రేష్ఠమిత్యర్థః| ఏతేన హస్తిదంతమసీరసాంజనేన, ‘అజాక్షీరసహితేన’ ఇతి వాక్యశేషః| పాణితలం హస్తతలం| అయం యోగః కేశశాతే సతి బహుశో దృష్టప్రత్యయః| చతుష్పదానామిత్యాది చతుష్పదా అశ్వగోమహిషాదయః| తైలాక్తా చూర్ణితా పూర్వం తైలాభ్యక్తా పశ్చాచ్చూర్ణితా త్వగ్రోమాదిభస్మచూర్ణసంయుక్తా రోమవతీ భవేదిత్యర్థః| కాసీసమిత్యాది| నక్తమాలస్య పల్లవాః కరంజస్య కోమలపత్రాణీత్యర్థః ||101-103||
Adhikarana ౬౬ (౧౦౪-౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
రోమాకీర్ణో వ్రణో యస్తు న సమ్యగుపరోహతి | క్షురకర్తరిసందంశైస్తస్య రోమాణి నిర్హరేత్ ||104|| (శంఖచూర్ణస్య భాగౌ ద్వౌ హరితాలం చ భాగికం | శుక్తేన సహ పిష్టాని లోమశాతనముత్తమం) ||105|| తైలం భల్లాతకస్యాథ స్నుహీక్షీరం తథైవ చ | ప్రగృహ్యైకత్ర మతిమాన్ రోమశాతనముత్తమం ||106|| కదలీదీర్ఘవృంతాభ్యాం భస్మాలం లవణం శమీబీజం శీతోదపిష్టం వా రోమశాతనమాచరేత్ ||107|| ఆగారగోధికాపుచ్ఛం రంభాఽఽలం బీజమైంగుదం | దగ్ధ్వా తద్భస్మతైలాంబు సూర్యపక్వం కచాంతకృత్ ||108||
रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति | क्षुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाणि निर्हरेत् ||१०४|| (शङ्खचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम् | शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम्) ||१०५|| तैलं भल्लातकस्याथ स्नुहीक्षीरं तथैव च | प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् ||१०६|| कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमीबीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् ||१०७|| आगारगोधिकापुच्छं रम्भाऽऽलं बीजमैङ्गुदम् | दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यपक्वं कचान्तकृत् ||१०८||
🔊 Audio coming soon
రోమశాతనమాహ- రోమాకీర్ణ ఇత్యాది| కర్తరీ శ్మశ్రుకర్తనాద్యుపయుక్తం శస్త్రం| సందంశో నాసాలోమాపహో యంత్రభేదః, నాసావో(ఛో)టికేతి లోకే| ఔషధకృతం లోమశాతనమాహ- తైలమిత్యాది| దీర్ఘవృంతః శ్యోనాకః| ఆలం హరితాలం| శ్లోకార్ధగతమపి శమీబీజమితి సమస్తపదం| తత్ర రక్తఫలా శమీ ప్రలేపే భక్షణే చ కేశఘ్నీతి వృద్ధవైద్యా వదంతి| శీతోదపిష్టమితి ఏతత్ సర్వం శీతజలపిష్టమిత్యర్థః| ఆగారగోధికా గృహగోధికా ‘బ్రాహ్మణీ’ ఇతి లోకే| రంభా కదలీ| ఆలం హరితాలం | బీజమైంగుదం ఇంగుదీవృక్షబీజం| కచాంతకృత్ కేశవినాశకారీత్యర్థః| అత్ర గయీ తు ‘తైలం భల్లాతకస్య’ ఇత్యాది సర్వం పాఠాంతరం కృత్వా ‘కోశాతకీభిః’ ఇత్యాది పఠతి; తచ్చాభావాన్న లిఖితం||104-108||
Adhikarana ౬౭ (౧౦౯) · Śloka ౧౦౯
వాతదుష్టో వ్రణో యస్తు రూక్షశ్చాత్యర్థవేదనః | అధఃకాయే విశేషేణ తత్ర బస్తిర్విధీయతే ||109||
वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्चात्यर्थवेदनः | अधःकाये विशेषेण तत्र बस्तिर्विधीयते ||१०९||
🔊 Audio coming soon
బస్తివిషయమాహ- వాతదుష్టేత్యాది| బస్తిరత్ర నిరూహః స్నైహికశ్చః||109||
Adhikarana ౬౮ (౧౧౦) · Śloka ౧౧౦
మూత్రాఘాతే మూత్రదోషే శుక్రదోషేఽశ్మరీవ్రణే | తథైవార్తవదోషే చ బస్తిరప్యుత్తరో హితః ||110||
मूत्राघाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीव्रणे | तथैवार्तवदोषे च बस्तिरप्युत्तरो हितः ||११०||
🔊 Audio coming soon
ఉత్తరబస్తివిషయమాహ- మూత్రాఘాతే ఇత్యాది| మూత్రాఘాతాదయో యదా వ్రణనిమిత్తా భవంతి తదోత్తరబస్తివిధానం||110||
Adhikarana ౬౯ (౧౧౧) · Śloka ౧౧౧
యస్మాచ్ఛుధ్యతి బంధేన వ్రణో యాతి చ మార్దవం | రోహత్యపి చ నిఃశంకస్తస్మాద్బంధో విధీయతే ||111||
यस्माच्छुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवम् | रोहत्यपि च निःशङ्कस्तस्माद्बन्धो विधीयते ||१११||
🔊 Audio coming soon
వ్రణస్య బంధకరణే హేతుమాహ- యస్మాదిత్యాది| నిఃశంకః నిర్గతా శంకా నిర్ఘాతమక్షికాదిపతనానాం యత్ర సః; ‘నిఃసంగః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర నిర్గతోఽభిఘాతహేతోః సంగః సంబంధో యస్యేత్యర్థః| ఆలేపవిధౌ బంధ్యాబంధ్యస్యోక్తత్వాద్విషయోఽస్య ప్రయోగశ్చోక్తః| అత్ర కేచిద్ యస్మాచ్ఛుధ్యతీత్యతః ప్రాక్ “అదుష్టిః సమవర్త్మత్వం వేదనోపశమః సుఖం| ఆలేపనాద్యైః శోఫస్య సాధుబంధాద్విధీయతే”- ఇతి పఠంతి; స తు పాఠో నిబంధకారైర్న ధృతః, ఇత్యస్మాభిర్న లిఖితో న వ్యాఖ్యాతశ్చ||111||
Adhikarana ౭౦ (౧౧౨-౧౧౮) · Śloka ౧౧౮
స్థిరాణామల్పమాంసానాం రౌక్ష్యాదనుపరోహతాం | పత్రదానం భవేత్ కార్యం యథాదోషం యథర్తు చ ||112|| ఏరండభూర్జపూతీకహరిద్రాణాం తు వాతజే | పత్రమాశ్వబలం యచ్చ కాశ్మరీపత్రమేవ చ ||113|| పత్రాణి క్షీరవృక్షాణామౌదకాని తథైవ చ | దూషితే రక్తపిత్తాభ్యాం వ్రణే దద్యాద్విచక్షణః ||114|| పాఠామూర్వాగుడూచీనాం కాకమాచీహరిద్రయోః | పత్రం చ శుకనాసాయా యోజయేత్ కఫజే వ్రణే ||115|| అకర్కశమవిచ్ఛిన్నమజీర్ణం సుకుమారకం | అజంతుజగ్ధం మృదు చ పత్రం గుణవదుచ్యతే ||116|| స్నేహమౌషధసారం చ పట్ఠ్ పత్రాంతరీకృతః | నాదత్తే యత్తతః పత్రం లేపస్యోపరి దాపయేత్ ||117|| శైత్యౌష్ణ్యజననార్థాయ స్నేహసంగ్రహణాయ చ | దత్తౌషధేషు దాతవ్యం పత్రం వైద్యేన జానతా ||118||
स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम् | पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्तु च ||११२|| एरण्डभूर्जपूतीकहरिद्राणां तु वातजे | पत्रमाश्वबलं यच्च काश्मरीपत्रमेव च ||११३|| पत्राणि क्षीरवृक्षाणामौदकानि तथैव च | दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ||११४|| पाठामूर्वागुडूचीनां काकमाचीहरिद्रयोः | पत्रं च शुकनासाया योजयेत् कफजे व्रणे ||११५|| अकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् | अजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुणवदुच्यते ||११६|| स्नेहमौषधसारं च पट्टः पत्रान्तरीकृतः | नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ||११७|| शैत्यौष्ण्यजननार्थाय स्नेहसङ्ग्रहणाय च | दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता ||११८||
🔊 Audio coming soon
పత్రదానవిషయమాహ- స్థిరాణామిత్యాది| దోషవిశేషేణ పత్రవిశేషమాహ- ఏరండేత్యాది| సుగమం| పత్రమాశ్వబలమితి అశ్వబలా ఉపోదకీ తస్యా ఇదమాశ్వబలం, బ్రహ్మదేవస్తు అశ్వబలా యవనభూమౌ మేథికాకారబీజా భవతీత్యాహ| క్షీరవృక్షావటాదయః| ఔదకాని పద్మకుముదాదీని| కఫజే పత్రదానమాహ- పాఠా మూర్వేత్యాది| మూర్వా ధనుర్గుణోపయుక్తో లతాభేదః| శుకనాసా చర్మకారవటః ‘కుప్యక’ ఇతి కాన్యకుబ్జే, ‘చర్మకారజంబూపలాసికా’ ఇతి మాలవీయా వదంతి| అజీర్ణం నవం| సుకుమారకం తను| అజంతుజగ్ధం న కృమిభక్షితం| మృదు కోమలం| పత్రదానస్య ప్రయోజనమాహ- స్నేహమిత్యాది| తతస్తస్మాల్లేపస్యోపరి పత్రం దాపయేదితి సంబంధః| యత్ యస్మాత్ కారణాత్ పట్టో వ్రణబంధనద్రవ్యం; నాదత్తే నైవ గృహ్ణాతి; కింవిశిష్టః పట్టః? పత్రాంతరీకృతః పత్రేణాంతరీకృతో వ్యవధాపితః | కిం నాదత్తే? స్నేహం శతధౌతఘృతాదికం| న కేవలం స్నేహం, ఔషధసారం చ; ఔషధస్య సారం వీర్యం| అన్యే తు “స్నేహమౌషధసారం చ పట్టవస్త్రాంతరీకృతం| న దూషయతి యత్ పత్రం తల్లేపోపరి దాపయేత్”- ఇతి పఠంతి| అపరమపి పత్రదానప్రయోజనమాహ- శైత్యౌష్ణ్యేత్యాది| పిత్తరక్తవ్రణే శైత్యం కరణీయం, వాతకఫవ్రణే ఔష్ణ్యం, తదర్థం పత్రం| దత్తౌషధేషు ‘వ్రణేషు’ ఇతి శేషః||112-118||
Adhikarana ౭౧ (౧౧౯-౧౨౨) · Śloka ౧౨౨
మక్షికా వ్రణమాగత్య నిఃక్షిపంతి యదా కృమీన్ | శ్వయథుర్భక్షితే తైస్తు జాయతే భృశదారుణః ||119|| తీవ్రా రుజో విచిత్రాశ్చ రక్తాస్రావశ్చ జాయతే | సురసాదిర్హితస్తత్ర ధావనే పూరణే తథా ||120|| సప్తపర్ణకరంజార్కనింబరాజాదనత్వచః | హితా గోమూత్రపిష్టాశ్చ సేకః క్షారోదకేన వా ||121|| ప్రచ్ఛాద్య మాంసపేశ్యా వా కృమీనపహరేద్వ్రణాత్ | వింశతిం కృమిజాతీస్తు వక్ష్యామ్యుపరి భాగశః ||122||
मक्षिका व्रणमागत्य निःक्षिपन्ति यदा कृमीन् | श्वयथुर्भक्षिते तैस्तु जायते भृशदारुणः ||११९|| तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्रावश्च जायते | सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरणे तथा ||१२०|| सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः | हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः क्षारोदकेन वा ||१२१|| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्व्रणात् | विंशतिं कृमिजातीस्तु वक्ष्याम्युपरि भागशः ||१२२||
🔊 Audio coming soon
కృమిఘ్నవిషయమాహ- మక్షికేత్యాది| భక్షితే ‘వ్రణే’ ఇతి శేషః| తైః కృమిభిః| భృశదారుణః అత్యర్థం కష్టకారీ| విచిత్రాః తోదదాహకండ్వాదినానారూపా రుజ ఇత్యర్థః| ధావనే ప్రక్షాలనే| సప్తపర్ణకరంజేత్యాదయో ‘హితా’ ఇతి శేషః| సేకః పరిషేకః| ప్రచ్ఛాద్య ‘వ్రణం’ ఇతి శేషః| మాంసపేశ్యా మాంసఖండేన| వక్ష్యామ్యుపరీతి ఉపర్యుత్తరతంత్రే కృమిప్రతిషేధీయే (ఉ. 54) ఇత్యర్థః||119-122||
Adhikarana ౭౨ (౧౨౩) · Śloka ౧౨౩
దీర్ఘకాలాతురాణాం తు కృశానాం వ్రణశోషిణాం | బృంహణీయో విధిః సర్వః కాయాగ్నిం పరిరక్షతా ||123||
दीर्घकालातुराणां तु कृशानां व्रणशोषिणाम् | बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्निं परिरक्षता ||१२३||
🔊 Audio coming soon
బృంహణవిషయమాహ- దీర్ఘేత్యాది| బృంహణీయో దేహోపచయకరో విధిః కార్యః| ‘కార్యోఽగ్నిం పరిరక్షతా’ ఇతి కర్తవ్యే యత్ కాయగ్రహణం తద్దేహగతకార్శ్యదోషసాత్మ్యాద్యనుక్తగ్రహణార్థం| ‘కార్యోఽగ్నిం పరిరక్షతా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||123||
Adhikarana ౭౩ (౧౨౪) · Śloka ౧౨౪
విషజుష్టస్య విజ్ఞానం విషనిశ్చయమేవ చ | చికిత్సితం చ వక్ష్యామి కల్పేషు ప్రతిభాగశః ||124||
विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्चयमेव च | चिकित्सितं च वक्ष्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः ||१२४||
🔊 Audio coming soon
విషఘ్నం నిర్దిశన్నాహ- విషజుష్టస్యేత్యాది| విషజుష్టస్య ‘అన్నపానాదేః’ ఇతి శేషః| విజ్ఞానం లక్షణమిత్యర్థః| విషనిశ్చయం స్థావరజంగమాదివిషస్య సమ్యగ్జ్ఞానం| ప్రతిభాగశః ప్రత్యేకమిత్యర్థః||124||
Adhikarana ౭౪ (౧౨౫) · Śloka ౧౨౫
కండూమంతః సశోఫాశ్చ యే చ జత్రూపరి వ్రణాః | శిరోవిరేచనం తేషు విదధ్యాత్కుశలో భిషక్ ||125||
कण्डूमन्तः सशोफाश्च ये च जत्रूपरि व्रणाः | शिरोविरेचनं तेषु विदध्यात्कुशलो भिषक् ||१२५||
🔊 Audio coming soon
శిరోవిరేచనవిషయమాహ- కండూమంత ఇత్యాది|- జత్రు వక్షోంఽసయోః సంధిః| శిరోవిరేచనం నస్యభేదః||125||
Adhikarana ౭౫ (౧౨౬) · Śloka ౧౨౬
రుజావంతోఽనిలావిష్టా రూక్షా యే చోర్ధ్వజత్రుజాః | వ్రణేషు తేషు కర్తవ్యం నస్యం వైద్యేన జానతా ||126||
रुजावन्तोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजत्रुजाः | व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता ||१२६||
🔊 Audio coming soon
నస్యవిషయమాహ- రుజావంత ఇత్యాది| నస్యం స్నైహికమేవ||126||
Adhikarana ౭౬ (౧౨౭-౧౨౮) · Śloka ౧౨౮
దోషప్రచ్యావనార్థాయ రుజాదాహక్షయాయ చ | జిహ్వాదంతసముత్థస్య హరణార్థం మలస్య చ ||127|| శోధనో రోపణశ్చైవ వ్రణస్య ముఖజస్య వై | ఉష్ణో వా యది వా శీతః కవలగ్రహ ఇష్యతే ||128||
दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहक्षयाय च | जिह्वादन्तसमुत्थस्य हरणार्थं मलस्य च ||१२७|| शोधनो रोपणश्चैव व्रणस्य मुखजस्य वै | उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते ||१२८||
🔊 Audio coming soon
కవలగ్రహవిషయమాహ- దోషేత్యాది| దోషప్రచ్యావనార్థాయేతి దోషప్రచ్యావనం త్రిఫలాద్రాక్షాదికషాయాదిభిః| శోధనః శోధనద్రవ్యకృతః| రోపణో రోపణద్రవ్యకృతః| ఉష్ణో వాతకఫజే వ్రణే, రక్తపిత్తజే శీతః||127-128||
Adhikarana ౭౭ (౧౨౯) · Śloka ౧౨౯
ఊర్ధ్వజత్రుగతాన్ రోగాన్ వ్రణాంశ్చ కఫవాతజాన్ | శోఫస్రావరుజాయుక్తాన్ ధూమపానైరుపాచరేత్ ||129||
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्च कफवातजान् | शोफस्रावरुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत् ||१२९||
🔊 Audio coming soon
ధూమవిషయమాహ- ఊర్ధ్వేత్యాది| ధూమపానైరితి శోఫస్రావరుజాపహద్రవ్యాణామిత్యర్థః||129||
Adhikarana ౭౮ (౧౩౦) · Śloka ౧౩౦
క్షతోష్మణో నిగ్రహార్థం సంధానార్థం తథైవ చ | సద్యోవ్రణేష్వాయతేషు క్షౌద్రసర్పిర్విధీయతే ||130||
क्षतोष्मणो निग्रहार्थं सन्धानार्थं तथैव च | सद्योव्रणेष्वायतेषु क्षौद्रसर्पिर्विधीयते ||१३०||
🔊 Audio coming soon
మధుసర్పిర్విషయమాహ- క్షతోష్మణ ఇత్యాది| సంధానం ఘాతవిశేషాద్ద్విధాభూతస్యావయవస్యైకభావః||130||
Adhikarana ౭౯ (౧౩౧) · Śloka ౧౩౧
అవగాఢాస్త్వణుముఖా యే వ్రణాః శల్యపీడితాః | నివృత్తహస్తోద్ధరణా యంత్రం తేషు విధీయతే ||131||
अवगाढास्त्वणुमुखा ये व्रणाः शल्यपीडिताः | निवृत्तहस्तोद्धरणा यन्त्रं तेषु विधीयते ||१३१||
🔊 Audio coming soon
యంత్రవిషయమాహ- అవగాఢా ఇత్యాది| అవగాఢా గంభీరాః| నివృత్తహస్తోద్ధరణా హస్తేనాక్రష్టుమశక్యాః||131||
Adhikarana ౮౦ (౧౩౨) · Śloka ౧౩౨
లఘుమాత్రో లఘుశ్చైవ స్నిగ్ధ ఉష్ణోఽగ్నిదీపనః | సర్వవ్రణిభ్యో దేయస్తు సదాఽఽహారో విజానతా ||132||
लघुमात्रो लघुश्चैव स्निग्ध उष्णोऽग्निदीपनः | सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सदाऽऽहारो विजानता ||१३२||
🔊 Audio coming soon
ఆహారవిషయమాహ- లఘుమాత్ర ఇత్యాది| లఘుమాత్రో మాత్రయా లఘురిత్యర్థః| లఘురితి రక్తశాలిజాంగలమాంసాదిర్ద్రవ్యలఘుః, అగ్నిదీపన ఇతి యావద్ దేయః| గవ్యఘృతాదిరయమాహారో వ్రణితోపాసనీయోక్తోఽపి పునరుపక్రమప్రసంగేనేహోక్త ఇతి న పౌనరుక్త్యం||132||
Adhikarana ౮౧ (౧౩౩) · Śloka ౧౩౩
నిశాచరేభ్యో రక్ష్యస్తు నిత్యమేవ క్షతాతురః | రక్షావిధానైరుద్దిష్టైర్యమైః సనియమైస్తథా ||133||
निशाचरेभ्यो रक्ष्यस्तु नित्यमेव क्षतातुरः | रक्षाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्तथा ||१३३||
🔊 Audio coming soon
రక్షావిధానమాహ- నిశాచరేభ్య ఇత్యాది| నిత్యమేవేతి దివారాత్రమపీత్యర్థః| రక్షావిధానైరుద్దిష్టైరితి గుగ్గుల్వాదిధూపాదిభిః, మంత్రైశ్చాయుర్వేదవిహితైః| యమైః సనియమైరితి పంచ యమా నియమాశ్చ పంచ| ఉక్తం చ- “అహింసా సత్యమస్తేయం బ్రహ్మచర్యం తథైవ చ| వ్యవహారనివృత్తిశ్చ యమాః పంచ ప్రకీర్తితాః|| అక్రోధో గురుశుశ్రూషా శౌచమాహారలాఘవం| అప్రమాదశ్చ పంచైతే నియమాః పరికీర్తితాః”- ఇతి| ఏవం యథావిషయం యథాక్రమం షష్టిరుపక్రమా ఉక్తాః||133||
Adhikarana ౮౨ (౧౩౪) · Śloka ౧౩౪
షణ్మూలోఽష్టపరిగ్రాహీ పంచలక్షణలక్షితః | షష్ట్యా విధానైర్నిర్దిష్టైశ్చతుర్భిః సాధ్యతే వ్రణః ||134||
षण्मूलोऽष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः | षष्ट्या विधानैर्निर्दिष्टैश्चतुर्भिः साध्यते व्रणः ||१३४||
🔊 Audio coming soon
అథ వ్రణః కతిమూలః, కత్యధిష్ఠానః, కతిలక్షణలక్షితః, కతిభిరౌషధైః, కియద్భిశ్చ పదార్థైః సాధ్యత ఇత్యాహ- షణ్మూల ఇత్యాది| షణ్మూల ఇతి వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతాగంతవః షడేవ మూలం కారణాని యస్య స షణ్మూలః; సంసర్గః పృథగర్థవశాదత్ర సన్నిపాతేనావరుద్ధః, యస్మాత్ సమేత్య సంభూయ ద్వయోర్బహూనాం వా నిపాతః సన్నిపాతః; సంఘాతః, సంయోగః, సంహితీభావః, సంశ్లేషః, సమవాయః, సంబంధః, సన్నిపాత ఇత్యనర్థాంతరం| త్వఙ్మాంససిరాస్నాయుసంధ్యస్థికోష్ఠమర్మాణీత్యష్టౌ వ్రణవస్తూని పరిగృహ్ణాతీత్యష్టపరిగ్రాహీ; పరిగ్రహోఽధిష్ఠానం, ఆశ్రయ ఇత్యర్థః| పంచలక్షణలక్షిత ఇతి పంచానాం వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాగంతూనాం లక్షణాని తైర్లక్షితః; రక్తజస్య న పృథగ్లక్షణమస్తి ‘పిత్తవద్రక్తజః’ (ఇతి వచనాత్); ఏవం తర్హ్యాగంతోరపి పృథగ్లక్షణం నాస్తి, యదాహ- ‘పిత్తరక్తలక్షణ ఆగంతుః’ ఇతి; తర్హ్యన్యథైవ పంచలక్షణలక్షితత్వం వ్యాఖ్యాయతే- గంధవర్ణాస్రావవేదనాకృతిభిర్లక్షణైర్లక్షిత ఇతి| షష్ట్యా విధానైర్నిర్దిష్టైరితి షష్టిసంఖ్యైర్విధానైః పూర్వముద్దిష్టైః కృత్వా| చతుర్భిః సాధ్యతే చతుర్భిర్వైద్యాతురపరిచారకౌషధైరిత్యర్థః| బ్రహ్మదేవస్తు ‘షష్ట్యుపక్రమనిర్దిష్ట’ ఇతి పఠతి; షష్టిరుపక్రమా నిర్దిష్టా యస్యేతి చ వ్యాఖ్యానయతి||134||
Adhikarana ౮౩ (౧౩౫) · Śloka ౧౩౫
యోఽల్పౌషధకృతో యోగో బహుగ్రంథభయాన్మయా | ద్రవ్యాణాం తత్సమానానాం తత్రావాపో న దుష్యతి ||135||
योऽल्पौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया | द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति ||१३५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమల్పౌషధేషు శోధనరోపణాదియోగేష్వావాపవిషయమూహబీజం నిర్దిశన్నాహ- య ఇత్యాది| తత్సమానానామితి తేషాం శోధనరోపణద్రవ్యాణాం రసగుణవీర్యవిపాకైః సమానాని తుల్యాని ద్రవ్యాణి తత్సమానాని, తేషామావాపో నిక్షేపః| తత్ర తస్మిన్నల్పౌషధే యోగే న దుష్యతి| ‘అల్పగ్రంథం మృగయతా యోగో యోఽల్పౌషధైః కృత’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర మృగయతా అన్వేషయతా గ్రంథకారేణేత్యర్థః||135||
Adhikarana ౮౪ (౧౩౬) · Śloka ౧౩౬
ప్రసంగాభిహితో యో వా బహుదుర్లభభేషజః | యథోపపత్తి తత్రాపి కార్యమేవ చికిత్సితం ||136||
प्रसङ्गाभिहितो यो वा बहुदुर्लभभेषजः | यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् ||१३६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యథాలాభమౌషధప్రయోగమాహ- ప్రసంగేత్యాది| ప్రసంగాభిహితో యో బహుభేషజో దుర్లభభేషజో వా, తత్ర యథోపపత్తి యథాలాభం చికిత్సితం భేషజం కార్యం| ప్రసంగాభిహితో యథా- “పిండీతకత్రయం రోధ్రం పూర్వం యే చ ప్రకీర్తితాః| వర్గాస్త్రయః ప్రలేపే తే శోఫే సర్వకృతే హితాః”- ఇతి; అత్ర హి వాతపిత్తకఫశోథోక్తౌషధగణత్రయం ప్రకరణసమానత్వాత్ సన్నిపాతోక్తమౌషధం ప్రసంగాభిహితం; తత్ర యథాలాభం భేషజానాం చికిత్సితం కార్యం| బహుభేషజో యథా- “ఆద్యే ద్వే పంచమూల్యౌ తు గణో యశ్చానిలాపహః- ” ఇతి; అత్ర భద్రదార్వాదిగణస్య బహుభేషజత్వాద్యథాలాభమేవ చికిత్సితం కార్యం| దుర్లభభేషజో యథా- కించిదేవ భేషజం క్వచిద్దేశకాలాదౌ దుర్లభం; తత్ర యథాలాభం చికిత్సితం కార్యమితి||136||
Adhikarana ౮౫ (౧౩౭) · Śloka ౧౩౭
గణోక్తమపి యద్ద్రవ్యం భవేద్వ్యాధావయౌగికం | తదుద్ధరేద్యౌగికం తు ప్రక్షిపేదప్యకీర్తితం ||137||
गणोक्तमपि यद्द्रव्यं भवेद्व्याधावयौगिकम् | तदुद्धरेद्यौगिकं तु प्रक्षिपेदप्यकीर्तितम् ||१३७||
🔊 Audio coming soon
ఏకత్రైవ వ్యాధౌ యౌగికస్యానుక్తస్యాపి గ్రహణమయౌగికస్య పరిత్యాగం చోపదర్శయన్నాహ- గణోక్తమిత్యాది||137||
Adhikarana ౮౬ (౧౩౮-౧౩౯) · Śloka ౧౩౯
ఉపద్రవాస్తు వివిధా వ్రణస్య వ్రణితస్య చ | తత్ర గంధాదయః పంచ వ్రణస్యోపద్రవాః స్మృతాః ||138|| జ్వరాతిసారౌ మూర్చ్ఛా చ హిక్కా చ్ఛర్దిరరోచకః | శ్వాసకాసావిపాకాశ్చ తృష్ణా చ వ్రణితస్య తు ||139||
उपद्रवास्तु विविधा व्रणस्य व्रणितस्य च | तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवाः स्मृताः ||१३८|| ज्वरातिसारौ मूर्च्छा च हिक्का च्छर्दिररोचकः | श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु ||१३९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముపద్రవానాహ- ఉపద్రవా ఇత్యాది| మూర్చ్ఛా చేతి చకారేణానుక్తానామపి విసర్పాదీనాం సముచ్చయః||138-139||
Adhikarana ౮౭ (౧౪౦) · Śloka ౧౪౦
వ్రణక్రియాస్వేవమాసు వ్యాసేనోక్తాస్వపి క్రియాం | భూయోఽప్యుపరి వక్ష్యామి సద్యోవ్రణచికిత్సితే ||140||
व्रणक्रियास्वेवमासु व्यासेनोक्तास्वपि क्रियाम् | भूयोऽप्युपरि वक्ष्यामि सद्योव्रणचिकित्सिते ||१४०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమనాగతావేక్షణం నిర్దిశన్నాహ- వ్రణేత్యాది| ఏవమనేన ప్రకారేణ పూర్వోక్తేన, ఆసు ఇమాసు వ్రణక్రియాసు, వ్యాసేన విస్తరేణోక్తాస్వపి, భూయోఽపి పునరపి, ఉపరి సద్యోవ్రణచికిత్సితే, క్రియాం వక్ష్యామి| గయీ తు “వ్రణక్రియాస్విమాస్వేవ సంక్షేపోక్తాస్విహ క్రియాం”- ఇతి పఠతి; తత్ర వ్రణక్రియాస్విమాసు ఇహ సంక్షేపేణోక్తాసు, ఉపరి విస్తరతః క్రియాం వక్ష్యామీత్యర్థః||140||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ద్వివ్రణీయచికిత్సితం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विव्रणीयचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః||1||