௩௯. ஆதுரோபத்ரவசிகித்ஸிதம்

அதாத இத்யாதி| உபத்ரவந்தீத்யுபத்ரவா ரோகாஃ, ஆதுரஸ்யோபத்ரவா ஆதுரோபத்ரவாஃ; தே சாத்ர ப்ராயேண பஞ்சகர்மநிமித்தா வ்யாபதஃ, தேஷாஂ சிகித்ஸிதஂ காரணகுணப்ரத்யநீகஂ விதாநம்| ‘ஆதுரோபக்ரமசிகித்ஸிதம்’ இதி கேசித் படந்தி| ஸ்நேஹாதீநாஂ நிரூஹாந்தாநாமுபக்ரமாணாமந்தேऽக்நிமாந்த்யமேவாவஶ்யம்பாவி, தத்ஸந்துக்ஷணார்தஂ பேயாதிஸஂஸர்ஜநோபதேஶாய வர்ஜ்யாநாஂ ச க்ரோதாதீநாஂ ப்ரஜ்ஞாபராதாத் கரணே தஜ்ஜவ்யாதிப்ரஶமநாய சாதுரோபத்ரவசிகித்ஸிதாபிதாநம்||௧-௨||

இதாநீஂ ஸ்நேஹபாநபூர்வகபஶ்சகர்மணாஂ ஸோபபத்திககர்மகரணாத் வ்யாபதாஂ நிவாரணமுபதிஶந்நாஹ- ஸ்நேஹபீதஸ்யேத்யாதி| நிரூடஸ்ய சேதி சகாரேணாநுவாஸிதமநுக்தஂ ஸமுச்சிநோதி| நநு ஸ்நேஹபாநாதயோऽநலப்ரபோதோதய ஹேதவ இத்யுக்தத்வாத் கதஂ தைர்மந்தோऽக்நிர்பவதி தேஹிநஃ? உச்யதே, தத்கால ஏவ மந்தஃ, க்ரமேண து தேந தீப்தோ பவதீதி ந தோஷப்ரஸங்கஃ| தஸ்ய க்ரமேண யதா ப்ராகதாவஸ்தாபந்நத்வஂ பவதி ததா நிர்திஶந்நாஹ- ஸோऽந்நைரித்யாதி||௩-௫||

தத்ரோக்தப்ரமாணகாரணமுத்திஶந்நாஹ - ஹததோஷேத்யாதி|௬|-

ததேவ கதிவிதஂ கியத்ப்ரமாணமித்யாஹ- த்ரீணி சாத்ரேத்யாதி||௬||-

தேஷு ச த்ரிஷு தோஷநிர்ஹரணப்ரமாணேஷு த்ரீநேவாநுக்ரமாந் க்ரமேணாஹ- ப்ரஸ்தே பரிஸ்ருதே இத்யாதி| ப்ரஸ்தஶ்சாத்ர ஸார்தத்ரயோதஶபலஃ| யவாகூஶப்தேந பேயா விவக்ஷிதா, ஸ்வல்பதண்டுலா அஷ்டாஂஶதண்டுலகதா; ததுக்தஂ- “பேயாஂ பிபேதுசிதபக்தகதாஷ்டபாகாஂ த்ரிர்த்விஃ ஸகத்ப்ரவரமத்யஜகந்யஶுத்தஃ”- இதி| யவாகூரித்யத்ரைகவசநநிர்தேஶாதேகவாரமிதி போத்தவ்யம்| த்வே சைவார்தாடகே இத்யத்ர த்வே பேயே த்வௌ வாராவிதி போத்தவ்யம்| திஸ்ரஶ்சாப்யாடகே கதே இத்யத்ர திஸ்ரஃ பேயா இதி போத்தவ்யம்| விலேபீத்யாதி| உசிதாதப்யஸ்தாத்தண்டுலாச்சதுர்தபாகேந கதாம்| உக்தேந விதிநேதி ஏகத்வித்ரிக்ரமேண| க்லிந்நஸிக்தாம் அதிபக்வதண்டுலாம்| அபிச்சிலாஂ மண்டரஹிதாஂ , யவாகூஂ தத்யாத் ‘பிஷக்’ இத்யத்யாஹாரஃ| அஂஶத்வயப்ரமாணேநேத்யாதி| உசிதாதர்தபாகதண்டுலாத் கதஂ பக்தமித்யர்தஃ| த்ரீநஂஶாநிதி த்ரிபாககல்பிதஂ ஸம்யக்பக்வஂ கதமண்டேந ஸமந்விதம்| தத இத்யாதி|- ததோऽநந்தரஂ கதஸஞ்ஜ்ஞேந யூஷேண ஸஹ ஆதுராய ரோகிணே ஓதநஂ பக்தமுசிதஂ தண்டுலாஂஶத்ரயகதஂ போக்துஂ விதரேத் தத்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| அஸ்ய ஶ்லோகஸ்யாதௌ “த்ரிபாககலிதஂ ஸம்யககதேநாத ஸம்மிதம்” இதி ப்ரதிபுஸ்தகேஷு பாடோ தஶ்யதே ஸ ச ந படநீயஃ, ஜேஜ்ஜடாதிநிபந்தகாரைஃ ஸர்வைரபி பரிஹதத்வாத்| ததோ யதோசிதமித்யாதி|- யதோசிதமிதி அஂஶசதுஷ்டயப்ரமாணஂ பரிபூர்ணமித்யர்தஃ| ஹததோஷப்ரமாணேநேத்யாதி தத்யாத் ஸுஸஂஸ்கதைரித்யந்தக்ரந்தேநைததுக்தஂ பவதி- ஹீநஶுத்திஶுத்தஸ்ய புருஷஸ்ய தாவத் ப்ரதமேऽந்நகாலே உசிதபக்தகதாஷ்டபாகாஂ பேயாஂ தத்யாத், தஸ்மிந்நேவ திநே த்விதீயேऽந்நகாலே ப்ரகதிஸ்தாத் ஜரணகாலோசிதாத்பக்தாத் சதுர்தாஂஶேந கதாமதிபக்வதண்டுலாவயவாஂ மண்டரஹிதாஂ விலேபீஂ தத்யாத்; த்விதீயேऽஹ்நி ததீயேऽந்நகாலேऽஸ்நிக்தாலவணஸ்வச்சேநாகதமுத்கயூஷேணோசிதாதர்தபாகதண்டுலகதஂ ஸுஸ்விந்நமோதநஂ தத்யாத், தஸ்மிந்நேவ திநே சதுர்தேऽந்நகாலே ஹத்யேநேந்த்ரியபோதிநா கதஸஞ்ஜ்ஞேந யூஷேணோசிததண்டுலாஂஶத்ரயகதமோதநஂ போக்துஂ தத்யாத்; ததஸ்ததீயேऽஹ்நி பஞ்சமேऽந்நகாலே லாவைணஹரிணாதீநாஂ ஸுஸஂஸ்கதரஸைரஂஶசதுஷ்டயப்ரமாணஂ பக்தஂ போக்துஂ தத்யாத், ததீயேऽஹ்நி ஷஷ்டேऽந்நகாலே ப்ரகதிபோஜநமாகச்சேத்| மத்யஶுத்திஶுத்தஸ்ய ச தாவதாதௌ த்வயோரந்நகாலயோஃ பேயாஂ தத்யாத், த்விதீயேऽஹ்நி த்வயோரப்யந்நகாலயோர்விலேபிகாஂ, ததீயேऽஹ்நி காலத்வயேऽப்யகதயூஷஂ, சதுர்தேऽஹ்நி காலத்வயேऽபி கதயூஷஂ, பஞ்சமேऽஹ்நி காலத்வயேऽபி மாஂஸரஸமித்யதஃ ஷஷ்டேऽஹ்நி ப்ரகதிபோஜநமாகச்சேத்| உத்தமஶுத்திஶுத்தஸ்ய ச தாவத் ப்ரதமேऽஹ்நி த்வயோரப்யந்நகாலயோஃ பேயாஂ தத்யாத், த்விதீயேऽஹ்நி ப்ரதமேऽந்நகாலே பேயாஂ, த்விதீயே விலேபிகாஂ; ததீயேऽஹ்நி த்வயோரப்யந்நகாலயோர்விலேபிகாஂ; சதுர்தேऽஹ்நி த்வயோரப்யந்நகாலயோரகதயூஷஂ; பஞ்சமேऽஹ்நி ப்ரதமேऽந்நகாலேऽகதயூஷஂ, த்விதீயேऽந்நகாலே கதயூஷஂ; ஷஷ்டேऽஹ்நி த்வயோரப்யந்நகாலயோஃ கதயூஷஂ; ஸப்தமேऽஹ்நி த்வயோரப்யந்நகாலயோர்மாஂஸரஸஂ; அஷ்டமேऽஹ்நி ப்ரதமேऽந்நகாலே மாஂஸரஸம், அதோऽஷ்டமதிவஸஸ்ய த்விதீயேऽந்நகாலே ப்ரகதிபோஜநமாஹரேத்| கயீ து ஹீநஶுத்தௌ ப்ரதமேऽந்நகாலே உசிததண்டுலாஷ்டபாககதா பேயா, த்விதீயேऽந்நகாலே தூசிததண்டுலசதுர்தபாககதா விலேபீ, ததீயேऽந்நகாலே தூசிததண்டுலார்தபாககதேந பக்தேந ஸஹ தகலாவணிகோ யூஷோ ரஸோ வா யதாதோஷஂ, சதுர்தேऽந்நகாலே தூசிததண்டுலபாகத்ரயகதேந பக்தேந ஸஹ கதஸஞ்ஜ்ஞோ யூஷஃ பிப்பலீஶங்கவேரஸித்தஃ கதோ ரஸோ வா யதாதோஷஂ, ததோ யதோசிதஂ பரிபூர்ணபக்தஂ ஸுஸஂஸ்கதேந ரஸேந யூஷேண வா தேயமிதி ததீயே திநே ப்ரகதிபோஜநம்| ஏவஂ மத்யமோத்தமஶுத்தௌ பேயாதீநாஂ த்வித்ரிகாலதாநேந யதாக்ரமஂ பஞ்சமே ஸப்தமே ச திநே ப்ரகதிபோஜநம்| உக்தஂ ச, தந்த்ராந்தரே- “பேயாஂ விலேபீமகதஂ கதஂ ச யூஷஂ ரஸஂ த்ரீநுபயஂ ததைகம்| க்ரமேண ஸேவேத நரோऽந்நகாலாந் ப்ரதாநமத்யாவரஶுத்திஶுத்தஃ” (வா.ஸூ. அ.௧௮)- இதி||௭-௧௧||-

உக்தமேவாநுக்ரமஂ நியமயந்நாஹ- ஹீநேத்யாதி| ப்ரஸ்தே பரிஸ்ருதே ஹீநோ விரேகஃ, தஸ்மிந் பேயாதிக்ரம ஏகைகமந்நகாலஂ தேயஃ; அர்தாடகே பரிஸ்ருதே மத்யோ விரேகஃ, தஸ்மிந் பேயாதிஃ ப்ரத்யேகஂ த்வௌ த்வாவந்நகாலௌ தேயஃ; ஆடகே பரிஸ்ருதே உத்தமோ விரேகஃ, தஸ்மிந் பேயாதிஃ ப்ரத்யேகஂ த்ரீஂஸ்த்ரீநந்நகாலாந் தேயஃ| ஏஷு பூர்வோக்தேஷு ஹீநாதிவிரேகேஷு ஹததோஷமாநாபேக்ஷயா ஏகத்வித்ரிகுணோऽயமாஹாரக்ரமஃ ஸம்யக் ப்ரகீர்திதஃ; ததோ மித்யாஹீநாதியோகேநாஸம்யகித்யர்தஃ| ஏததுக்தஂ பவதி- ஹீநே விரேகே சதுர்பிரந்நகாலைஃ ஸாயம்ப்ராதிகபோஜநாப்யாஂ த்வ்யஹஂ, மத்யே தத்த்விகுணேந சதுரஹஂ, உத்தமே தத்த்ரிகுணேந ஷடஹமிதி||௧௨||-

இதாநீஂ க்வசித்விஷயே பேயாதிக்ரமநிஷேதமாஹ- கபேத்யாதி| யே கபபித்தாதிகாஸ்ததா மத்யநித்யாஸ்தாந் ஹீநவிஶோதிதாந் பேயாऽபிஷ்யந்தயேத் அபிஷ்யண்ணஸ்ரோதஸ்காந் குர்யாத், அதஸ்தேஷாஂ ஹீநஶோதிதாநாஂ தர்பணாதிக்ரமோ ஹிதஃ| தத்ர ப்ரதமேऽந்நகாலே தர்பணஂ லாஜஸக்துபிஃ கார்யஂ ததோ யூஷபக்தாதிகமிதி| தந்த்ராந்தரே சோக்தஂ- “ஸ்ருதால்பபித்தஶ்லேஷ்மாணஂ மத்யபஂ வாதபைத்திகம்| பேயாஂ ந பாயயேத்” (வா.ஸூ.அ.௧௮)- இத்யாதி| நநு தர்பணாதிக்ரமஸ்வீகாரே ஹீநவிரேகே ப்ராக்ப்ரதிபாதிதஸ்ய பேயாதிக்ரமஸ்ய நைரர்தக்யம்? உச்யதே- கபபித்தாதிகமத்யநித்யௌ பரித்யஜ்யாந்யத்ர ஹீநவிரேகே பேயாதிக்ரம இதி||௧௩||-

இதாநீமஶுத்தேऽபி க்வசிதக்நிமாந்த்யஹேதௌ ஸங்க்ஷேபார்தஂ ஸஂஶோதநோக்தஸஂஸர்ஜநாநுக்ரமமதிதேஶேந நிர்திஶந்நாஹ- வேதநாலாபநியமேத்யாதி| வேதநாயா லாபோ வேதநாலாபஃ, அலாப இஷ்டஸ்யேதி கேசிதாசக்ஷதே, லாபோऽநிஷ்டஸ்யேத்யந்யே, நியம உபவாஸாதிஃ, வைசித்த்யம் உந்மாதாதிஃ, ஏதைர்ஹேதுபிருபோஷிதாந்நராந் விரிக்தவதுபாசரேத்| தத்ராபி லங்கநமாநேந ஹீநமத்யோத்தமாபிஹிதேந த்வ்யஹஂ சதுரஹஂ ஷடஹமேவாந்நஸஂஸர்ஜநம்||௧௪||-

ப்ராக்ப்ரதிபாதிதப்ரஸ்தார்தாடகாதிஸங்க்யாயா விரேகைகவிஷயத்வஂ ப்ரதிபாத்ய காரணமுகேந நிராகுர்வந்நாஹ- ஆடகார்தாடகேத்யாதி| அக்ந்யதிஷ்டாநஸம்ப்லவாதத்யர்தமக்நிமாந்த்யஹேதௌ விரேசந ஏவாடகாதிஸங்க்யா, வமநாஸ்தாபநயோஸ்த்வக்ந்யதிஷ்டாநாநபிபவேந தாதஶாக்நிமாந்த்யாபாவாந்மாநநியமோ நாஸ்தி; அத ஏவ ததஹரேவ வமநே குலத்தமுத்கயூஷபோஜநஂ, ஆஸ்தாபநே மாஂஸரஸபோஜநமநுவாஸநஂ ச| ஏதந்மதஂ நிரஸ்யந்நாஹ- ஶ்லேஷ்மாந்தத்வாதித்யாதி| அயமபிப்ராயஃ- விரேசநஂ நிஃஶேஷபித்தநிர்ஹரணாய ப்ரயுஜ்யதே, நிஃஶேஷபித்தநிர்ஹரணஂ ச ததைவாநுமீயதே யதா பித்தப்ரவர்தநாநந்தரஂ தத் பரதேஶஸ்த ஆமரூபஃ கபஃ ப்ரவர்ததே; தஸ்மாத் கபாந்திகத்வாந்த்விரேகஸ்ய தாஂ ப்ரஸ்தாதிகாஂ ஸங்க்யாஂ விரேசநவிதோ நேச்சந்தி| ஏதேந வைகிகோऽபி நிராகதஃ, லைங்கிகஃ புநரேகாந்தேந விஶுத்த ஏவ| யதோ லைங்கிகேऽபி கபாந்திகத்வமஸ்தி| ததாச- ‘வமநே ப்ரஸேகௌஷதகபபித்தாநிலாஃ க்ரமேண கச்சதி, ஏவமேவ விரேசநே புரீஷபித்தௌஷதகபா’ இதி| அதோ வைகிகமாநிகௌ விரேகௌ கௌணதயா ப்ரதிபாதிதௌ க்வசித்பாலவத்தாத்யவஸ்தாவஶாத் ப்ரயுக்தௌ கர்தவ்யௌ| முக்யஃ புநரேகஃ கபாந்திக ஏவேத்யாஹ- ஏகோ விரேக இத்யாதி| ந த்விதீயோऽஸ்தீதி ததீயஸ்ய புநஃ கா கதா, ஏவஂ வமநமப்யேகமேவ| ததாச போஜஃ,- “தஸ்மாந்மதிமதா நித்யமாத்மாநஂ பரிரக்ஷதா| பித்தாந்தஂ வமநஂ ஸ்தாப்யஂ கபாந்தஂ ச விரேசநம்”- இதி||௧௫-௧௬||

ஏவஂ தர்ஹி ததாஶ்ரயாந்நஸஂஸர்ஜநத்ரித்வமபி நாஸ்தீதி ப்ரகாராந்தரேணைவாந்நஸஂஸர்ஜநத்ரித்வஂ ததாஶ்ரயஂ தர்ஶயந்நாஹ- பலஂ யத்த்ரிவிதமித்யாதி| பலமத்ரோபசயலக்ஷணமேவ| யஸ்மாத் ப்ராகேக ஏவ விரேக உபவர்ணிதஃ, அதஸ்த்ரிவித ஆஹாரக்ரமோ பலஂ யத்த்ரிவிதஂ ப்ரோக்தஂ தத்ர ஜ்ஞேயஃ| தத்ர த்ரிவிதேऽபி பலே ஸர்வத்ர த்ரிவிதமப்யந்நஸஂஸர்ஜநஂ ப்ராப்நோதி; க்வசித் கஞ்சிந்நிர்திஶந்நாஹ- தத்ராநுக்ரமமித்யாதி| தத்ரைவ மதாந்தரஂ தர்ஶயந்நாஹ- கேசிதேவமித்யாதி||௧௭-௧௮||

அதஃ பரஂ க்ரமேணைவ கதஸஂஸர்கஸ்ய ரஸாவசாரணக்ரமமாஹ- ஸஂஸர்கேணேத்யாதி| அந்நஸஂஸர்ஜநக்ரமவிவத்தேऽக்நௌ தோஷகோபபயாத் ஸ்நிக்தாந் மதுராம்லலவணாந், ரூக்ஷாந் கடுதிக்தகஷாயாந் ரஸாந், வ்யத்யாஸாத் விபர்யயாத், ஏவமத்ரோக்தபரிபாட்யா பஜேத்| தத்ர ப்ரவத்தாக்நிஹேதுவாதபித்தஸ்யாவஜயார்தமக்நேஃ ஸமீகரணார்தஂ ச பூர்வஂ ஸ்வாதுதிக்தகௌ, ததோ வாதகபாவஜயார்தமக்நேஃ ஸந்துக்ஷணார்தஂ ச வ்யத்யாஸாதிதி ப்ராகுக்தரஸப்ரத்யநீகாந் ஸ்நிக்தாம்லலவணகடுகாந்| ததஶ்சாம்லலவணகடுகஜநிதபித்தவாதாவஜயார்தஂ ஸ்வாதுதிக்தௌ, ததோ பூயஃ கஷாயகடுகௌ, ததோऽந்யோந்யப்ரத்யநீகரஸாநாஂ ஸ்நிக்தரூக்ஷயோர்வ்யத்யாஸாதுபயோகேந ப்ரகதிகோ பவேத்| வத்தவாக்படஸ்த்வாஹ- “தத்யாந்மதுரஹத்யாநி ததோऽம்லலவணௌ ரஸௌ| ஸ்வாதுதிக்தௌ ததோ பூயஃ கஷாயகடுகௌ ததஃ||அந்யோந்யப்ரத்யநீகாநாஂ ரஸாநாஂ ஸ்நிக்தரூக்ஷயோஃ| வ்யத்யாஸாதுபயோகேந க்ரமாத்தஂ ப்ரகதிஂ நயேத்”||௧௯-௨௦||

பஞ்சகர்மாங்கயோரேவ ஸ்நேஹவமநயோர்யதோக்தாந்நஸஂஸர்ஜநநியமோ நாந்யத்ரேதி தர்ஶயந்நாஹ- கேவலமித்யாதி| தோஷரோகஸஂஶமநநிமித்தஂ பீதஸ்நேஹஃ கேவலஂ ஸ்நேஹபீதஃ, ததா வாந்தஶ்ச அஜீர்ணபுக்தாதிநிமித்தஂ கதவமநஃ| லகுபோஜநஂ மாத்ராத்ரவ்யாப்யாம்| ததோऽந்தரோக்தேநைவ விதாநேந ஸ்வாத்வாதீநஶ்நீயாத்||௨௧||

ஸ்நேஹபீதஸ்யேத்யாத்யேகவாக்யோக்தாநாஂ பஞ்சாநாஂ ஸ்நேஹபீதாதீநாஂ மத்யே த்வயோஃ கதஸிராவ்யதவிரிக்தயோஃ பரிஹாரகாலஂ கௌரவாந்நிர்திஶந்நாஹ- கதஃ ஸிராவ்யதோ யஸ்யேத்யாதி| யஸ்ய ஸிராவ்யதஃ கதஃ, யஸ்ய ச ஶோதநஂ விரேசநாக்யஂ கதஂ, தஸ்யோபயஸ்யாபி ஶோதநாநந்தரஂ ஸப்தராத்ரஂ கதஸஂஸர்கஸ்ய ஸப்தாஹாதூர்த்வஂ பரிபூர்ணாஹாரத்வேந ஸ்வாத்வாதிரஸாநாஂ க்ரமவிபர்யயாப்யாமுபஸேவயா ரஸஸ்ய ஶநைஃ ஶநைர்தாத்வந்தராநுக்ரமதோ மாஸேந ஶுக்ரத்வாச்சநைர்பலாவாப்திருத்பத்யதே; அத உக்தஂ- ஸ நா பரிஹரேந்மாஸமிதி| நா புருஷோ வக்ஷ்யமாணஂ க்ரோதாதிகஂ பரிஹரேத்| தத்ர கஸ்யசிதத்யந்தக்ஷீணாக்நேர்ஜலஸந்தாநவத்ரஸப்ரஸரணேந மாஸாநந்தரமபி பலலாபஃ, கஸ்யசித்தீப்தாக்நேஃ ஶப்தஸந்தாநவத்ரஸப்ரஸரணேந மாஸாதர்வாகபி பலலாபஃ ஸ்யாதத உக்தஂ- யாவத்வா பலவாந் பவேதிதி||௨௨||

சதுர்ஷு ஸ்நேஹபீதாதிஷு பூர்வோக்தோऽந்நஸஂஸர்ககாலநியமஃ, பஸ்தௌ து தாதஶோ நியமோ நாஸ்தி, கதஂ? தோஷவ்யாதிபலாபேக்ஷயா பஸ்தேஃ புநஃ புநஃ ஶீலநாத்; ததுக்தஂ- அஷ்டாதஶாஷ்டதஶகாநித்யாதி; அத ஏகைகஂ பஸ்திமுத்திஶ்ய விஶிஷ்டஂ நியமஂ தர்ஶயந்நாஹ- த்ர்யஹஂ த்ர்யஹமித்யாதி| ஏகைகஂ பஸ்திஂ ஸேவித்வா த்ர்யஹஂ த்ர்யஹஂ வக்ஷ்யமாணஂ பரிஹார்யஂ பரிஹரேத்| ததீயே து பரீஹார இத்யாதி| விஶேஷேண பரீஹாரே கதே ஸத்யநந்தரஂ சதுர்தபஞ்சமதிவஸாதௌ, யதாயோகஂ யோகாநதிக்ரமேண ஸம்யங்நிரூடாநுவாஸிதயோகலக்ஷணாநதிக்ரமேண, ஸமாசரேத்யதாஸாத்ம்யமுபஸேவேதேத்யர்தஃ| அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி- ஏகைகஂ பஸ்திமநுவாஸநஂ தத்த்வா த்ரீணி த்ரீண்யஹாநி பரிஹரேத், ததீயே து பஸ்தௌ கதே ததீயாதநுவாஸநாதூர்த்வஂ, யதாயோகஂ யதாவஸ்தமக்ந்யாதீநவேக்ஷ்ய, சதுஃபஞ்சதிவஸாநந்தரீகத்ய, அநுவாஸநஂ யோஜநீயம்||௨௩||

ஶுத்தஸமாநதர்மிணோऽந்யாநபி தஷ்டாந்தேநாஹ- தைலபூர்ணாமேத்யாதி| யதா தைலபூர்ணமபக்வமத்பாஜநமயத்நைந சால்யமாநஂ விஶீர்யதே, தத்வதயத்நேநோபசர்யமாணா வ்ரணாதுராதயோऽவஸ்தாந்தரஂ ப்ராப்யந்தே; தஸ்மாதேதேऽபி ஸஂஶுத்தவதுபக்ரம்யா இதி தாத்பர்யார்தஃ||௨௪||

பூர்வோக்தேஷு ஸ்நேஹபீதாதிஷு பஞ்சஸு பரிஹார்யாணாமபரிஹாரேண கிஂ பவதீத்யாஹ- க்ருத்யதஃ குபிதமித்யாதி| தாஂஸ்தாநுபத்ரவாந் தாஹபிபாஸாப்ரபதீந்| ஆயாஸ்யத இத்யாதி| விப்ரமஂ விவிதஂ ப்ரமஂ ஸம்மோஹமதாபஸ்மாரோந்மாதாதிகஂ மாநஸஂ விகாரம்| மைதுநோபகமாதித்யாதி| தாநேவ கோராந் வ்யாதீந் விவண்வந்நாஹ- ஆக்ஷேபகமித்யாதி| லபதே ச திவாஸ்வப்நாத்தாநித்யாதி| அஜிக்ரத்வஂ கந்தாஜ்ஞதா| மூகதாம் அவாக்த்வம்| அதிமந்தோ தஷ்டிரோகஃ| யாநயாநேந லபதே இத்யாதி| யாநயாநேநாஶ்வாதிகமநேந ரதாச்ச| சிராஸநாதித்யாதி| அஸநஂ ஸ்திதிபவநம்| ஸ்தாநம் ஊர்த்வீபவநம்| அதிசங்க்ரமணாதித்யாதி சங்க்ரமணஂ பரிப்ரமணம்| ‘ஶோபஂ வா’ இத்யத்ர ‘ஸ்வாபஂ வா’ இதி பாடாந்தரம்| ஶீதஸம்போகதோயாநாமித்யாதி| ஸம்போகஃ ஸ்ரக்சந்தநாதீநாமுபபோகஃ| கயீ து ‘ஶீதஸம்போகதோயாநாஂ’ இத்யத்ர ‘ஶீதபோஜநதோயாநாஂ இதி படதி| வாதாதபாப்யாமித்யாதி| யதாக்ரமஂ வாதாத் வைவர்ண்யஂ, ஆதபப்ரகுபிதாத் பித்தாஜ்ஜ்வரஃ| விருத்தாத்யஶநாந்மத்யுமித்யாதி| பயோமத்ஸ்யாதிபோஜநஂ விருத்தாஶநம், அத்யஶநமஜீர்ணே போஜநஂ, தாப்யாஂ மரணஂ பயாவஹோ ரோகோ வா| அஸாத்ம்யபோஜநமித்யாதி| யே அநாத்மவந்தஃ புருஷா அப்ரமாணதஃ பஶுவத்புஞ்ஜதே தே அஜீர்ணஂ ப்ராப்நுவந்தி; அஜீர்ணஂ த்ரிவிதம் ஆமவிதக்தவிஷ்டப்தபேதேந வாதாதிபிஃ, சதுர்தஂ ரஸாஜீர்ணஂ பரிகஹ்யதே| கிஂவிஶிஷ்டஂ? ரோகாநீகஸ்ய ரோகஸமூஹஸ்ய மூலம்| க்ரோதாதிஷு வ்யாபத்ஸு ஆயாஸஶோகாப்யாமேகைகா, சிராஸநஸ்தாநாப்யாமப்யந்யே, ஶீதஸம்போகதோயாநாஂ ஸேவயா புநரேகைகா, வாதாதபாப்யாஂ த்வே, ததா விருத்தாத்யஶநாப்யாஂ த்வே, அந்யாஃ ஸுபோதாஃ, இத்யேவஂ பஞ்சதஶ||௨௫-௩௭||

தாஸு ஸர்வாஸு ஸங்க்ஷேபேண சிகித்ஸிதஂ நிர்திஶந்நாஹ- வ்யாபதாமித்யாதி| வ்யாபதாம் உபத்ரவாணாஂ, காரணஂ விப்ரகஷ்டஂ க்ரோதாதிகஂ, ஸந்நிகஷ்டஂ பித்தாதிகஂ, வீக்ஷ்ய உபலப்ய, ப்ரத்யநீகேந ஹேதுநா விப்ரகஷ்டகாரணப்ரத்யநீகேந உபத்ரவப்ரத்யநீகேந வாதாதிப்ரத்யநீகேந வா| அத ஏவ புத்திமத்க்ரஹணஂ, புத்திமாந் பிஷகாதுராரோக்யவிஷயே ப்ரயத்நஂ குர்வீத||௩௮||

அஸாத்ம்யபோஜநஂ பலவர்ணஹரஂ ப்ரதிபாதிதஂ, தத் கிமத்ர ஸாத்ம்யஂ யதபேக்ஷயாऽந்யதஸாத்ம்யமிதி ஸாத்ம்யமேவாஹ- விரிக்தவாந்தைரித்யாதி| இஹ நிர்திஷ்டாதந்யதநுபதிஷ்டமாஹ- லகு யச்ச கீர்திதமிதி| விஷ்கிரஜாங்கலேஷு ஶாலிஷஷ்டிகேஷு முத்காதிஷு சோக்தாதந்யதபி யச்ச லகு ப்ரோக்தஂ தச்ச ஸேவ்யமித்யர்தஃ| ஜேஜ்ஜடாசார்யஸ்த்வந்யதா வ்யாக்யாநயதி, யதா- விரிக்தவாந்தைரித்யாத்யாரம்பப்ரயோஜநஂ விரிக்தகதிதவிதிநியமார்தஂ வமநாநுக்தவிதிப்ராபணார்தஂ ச; யதோ விரிக்தஸ்ய ப்ரமாணாபேக்ஷயா யவாக்வாதிக்ரம ஏகஶோ த்விஶஸ்த்ரிஶஶ்ச விஹிதோ ந வாந்தஸ்ய||௩௯||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ஏகோநசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௯||