Adhikarana ౧ (౧-౩) · Śloka ౩
అథాతోఽర్శసాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
చతుర్విధోఽర్శసాం సాధనోపాయః |
తద్యథా- భేషజం క్షారోఽగ్నిః శస్త్రమితి |
తత్ర, అచిరకాలజాతాన్యల్పదోషలింగోపద్రవాణి భేషజసాధ్యాని, మృదుప్రసృతావగాఢాన్యుచ్ఛ్రితాని క్షారేణ, కర్కశస్థిరపృథుకఠినాన్యగ్నినా, తనుమూలాన్యుచ్ఛ్రితాని క్లేదవంతి చ శస్త్రేణ |
తత్ర భేషజసాధ్యానామర్శసామదృశ్యానాం చ భేషజం భవతి, క్షారాగ్నిశస్త్రసాధ్యానాం తు విధానముచ్యమానముపధారయ ||3||
View original
अथातोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधोऽर्शसां साधनोपायः |
तद्यथा- भेषजं क्षारोऽग्निः शस्त्रमिति |
तत्र, अचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाणि भेषजसाध्यानि, मृदुप्रसृतावगाढान्युच्छ्रितानि क्षारेण, कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यग्निना, तनुमूलान्युच्छ्रितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण |
तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति, क्षाराग्निशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ||३||
Show commentary
తత్రేత్యాది| అచిరకాలజాని అవత్సరాణి| స్థిరాణి అవిసర్పీణి| పృథూని విశాలాని| కఠినాని అకోమలాని||1-3||
Adhikarana ౨ (౪) · Śloka ౪
తత్ర బలవంతమాతురమర్శోభిరుపద్రుతముపస్నిగ్ధం పరిస్విన్నమనిలవేదనాభివృద్ధిప్రశమార్థం స్నిగ్ధముష్ణమల్పమన్నం ద్రవప్రాయం భుక్తవంతముపవేశ్య సంవృ(భృ)తే శుచౌ దేశే సాధారణే వ్యభ్రే కాలే సమే ఫలకే శయ్యాయాం వా ప్రత్యాదిత్యగుదమన్యస్యోత్సంగే నిషణ్ణపూర్వకాయముత్తానం కించిదున్నతకటికం వస్త్రకంబలకోపవిష్టం యంత్రణశాటకేన పరిక్షిప్తగ్రీవాసక్థిం పరికర్మిభిః సుపరిగృహీతమస్పందనశరీరం కృత్వా తతోఽస్మై ఘృతాభ్యక్తగుదాయ ఘృతాభ్యక్తం యంత్రమృజ్వనుముఖం పాయౌ శనైః శనైః ప్రవాహమాణస్య ప్రణిధాయ, ప్రవిష్టే చార్శో వీక్ష్య, శలాకయోత్పీడ్య, పిచువస్త్రయోరన్యతరేణ ప్రమృజ్య, క్షారం పాతయేత్; పాతయిత్వా చ పాణినా యంత్రద్వారం పిధాయ వాక్చ్ఛతమాత్రముపేక్షేత, తతః ప్రమృజ్య క్షారబలం వ్యాధిబలం చావేక్ష్య పునరాలేపయేత్, అథార్శః పక్వజాంబవప్రతీకాశమవసన్నమీషన్నతమభిసమీక్ష్యోపావర్తయేత్, క్షారం ప్రక్షాలయేద్ధాన్యామ్లేన దధిమస్తుశుక్తఫలామ్లైర్వా, తతో యష్టీమధుకమిశ్రేణ సర్పిషా నిర్వాప్య యంత్రమపనీయోత్థాప్యాతురముష్ణోదకోపవిష్టం శీతాభిరద్భిః పరిషించేత్, అశీతాభిరిత్యేకే, తతో నిర్వాతమాగారం ప్రవేశ్యాచారికమాదిశేత్; సావశేషం పునర్దహేత్; ఏవం సప్తరాత్రాత్ సప్తరాత్రాదేకైకముపక్రమేత; తత్ర బహుషు పూర్వం దక్షిణం సాధయేత్, దక్షిణాద్వామం, వామాత్ పృష్ఠజం, తతోఽగ్రజమితి ||4||
View original
तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्विन्नमनिलवेदनाभिवृद्धिप्रशमार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृ(भृ)ते शुचौ देशे साधारणे व्यभ्रे काले समे फलके शय्यायां वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिदुन्नतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुमुखं पायौ शनैः शनैः प्रवाहमाणस्य प्रणिधाय, प्रविष्टे चार्शो वीक्ष्य, शलाकयोत्पीड्य, पिचुवस्त्रयोरन्यतरेण प्रमृज्य, क्षारं पातयेत्; पातयित्वा च पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाक्च्छतमात्रमुपेक्षेत, ततः प्रमृज्य क्षारबलं व्याधिबलं चावेक्ष्य पुनरालेपयेत्, अथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीक्ष्योपावर्तयेत्, क्षारं प्रक्षालयेद्धान्याम्लेन दधिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा, ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरमुष्णोदकोपविष्टं शीताभिरद्भिः परिषिञ्चेत्, अशीताभिरित्येके, ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत्; सावशेषं पुनर्दहेत्; एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत; तत्र बहुषु पूर्वं दक्षिणं साधयेत्, दक्षिणाद्वामं, वामात् पृष्ठजं, ततोऽग्रजमिति ||४||
Show commentary
తత్రేత్యాది| బలవంతమితి ఆతురోపక్రమే కృతమపి బలగ్రహణం పునరిహ కృతం; అన్వర్థత్వే హ్యనర్థనివృత్త్యర్థముక్తమప్యుచ్యతే, యథైవ హి వ్యసనసంకటే పథి శనైః శనైరహిరహిరితి; మనోబలస్య సత్త్వస్య ప్రాప్త్యర్థమిత్యన్యే, ఉపచయలక్షణస్య బలస్య ప్రాప్త్యర్థమిత్యపరే; అపరే త్వేవం వదంతి- నను, అర్శోవ్యాధ్యుపద్రుతస్య కథం బలవత్త్వం స్యాత్? అత్రోచ్యతే, బలవానత్ర వృద్ధత్వరహితో నాత్యంతహీనప్రాణః సత్త్వభూయిష్ఠో వా| అర్శోవ్యాధౌ “అభుక్తవతః కర్మ కుర్వీత” (సూ. 5) ఇతి సూత్రస్థానే ప్రోక్తం, తదత్ర కథం స్నిగ్ధం ద్రవప్రాయమన్నం భుక్తవంతమిత్యాద్యుక్తం? భుక్తవతో హి కర్మణి క్రియమాణే హిక్కాశ్వాసాదయ ఉత్పద్యేరన్నితి వృద్ధవైద్యాః; తత్రైకే ద్విత్రిచతుః- పంచదినాని పూర్వాణి స్నిగ్ధాదిభోజనం న తు తదహరిత్యాహుః; అన్యే తు తదహరేవ స్నిగ్ధాల్పభోజనానంతరమర్శఃకర్మేత్యాహుః, “ప్రాక్ శస్త్రకర్మణశ్చేష్టం భోజయేదాతురం భిషక్” (సూ. 17) ఇతి ప్రాగేవోక్తత్వాత్; యత్ పునః “అభుక్తవతః కర్మ” ఇత్యుక్తం సూత్రస్థానే, తన్ముఖాశ్రితానామర్శసాం కర్మణి భోజనప్రతిషేధార్థమితి| సాధారణే కాలే నాతిశీతోష్ణే| ఫలకే కాష్ఠఫలకే| వస్త్రకంబలకోపవిష్టమితి వసనోందుకనివిష్టం| పరికర్మిణః సర్వకర్మణాం కర్తారః పరిచారకాః| క్షారం పాతయేదత్ర తంత్రాంతరదృష్ట్యా త్రివిధామపి క్షారమాత్రామాహ- “క్షారమాత్రా నఖోత్సేధప్రమాణాఽఽద్యా ప్రకీర్తితా| ద్విగుణా మధ్యమా మాత్రా త్రిగుణా మహతీ మతా|| పిత్తే శ్లేష్మణి వాతే చ యథాసంఖ్యం ప్రయోజయేత్”- ఇతి| యంత్రముఖపిధానం దాహశక్త్యుత్కర్షార్థం| తీక్ష్ణౌషధశక్తికృతం క్షారబలం, వ్యాధిబలమవగాఢోత్తానాదిభేదేన| అత్ర సర్వమప్యర్శః క్షారేణ సమ్యగ్దగ్ధం పక్వజాంబవప్రతీకాశమితి సామాన్యలక్షణముక్తం; తంత్రాంతరీయాస్తు పృథక్; తథాహి- “పక్వజాంబవకాశ్మర్యవర్ణం దగ్ధేఽనిలార్శసి| పిత్తజే భృంగమాయూరకంఠవర్ణం వినిర్దిశేత్|| బృహతీపుష్పవర్ణత్వం సమ్యగ్దగ్ధే కఫార్శసి”- ఇతి| ధాన్యామ్లం కాంజికం, శుక్తం చుక్రం, ఫలామ్లో బీజపూరరసః| తత ఇత్యాది| ఉష్ణోదకోపవిష్టమితి కఫవాతానుబంధే ఉష్ణోదకావగాహః, కేవలయోస్తు రక్తపిత్తయోః శీతోదకావగాహః||4||
Adhikarana ౩ (౫-౬) · Śloka ౬
తత్ర వాతశ్లేష్మనిమిత్తాన్యగ్నిక్షారాభ్యాం సాధయేత్, క్షారేణైవ మృదునా పిత్తరక్తనిమిత్తాని ||5||
తత్ర వాతానులోమ్యమన్నరుచిరగ్నిదీప్తిర్లాఘవం బలవర్ణోత్పత్తిర్మనస్తుష్టిరితి సమ్యగ్దగ్ధలింగాని, అతిదగ్ధే తు గుదావదరణం దాహో మూర్చ్ఛా జ్వరః పిపాసా శోణితాతిప్రవృత్తిస్తన్నిమిత్తాశ్చోపద్రవా భవంతి, ధ్యామాల్పవ్రణతా కండూరనిలవైగుణ్యమింద్రియాణామప్రసాదో వికారస్య చాశాంతిర్హీనదగ్ధే ||6||
View original
तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्निक्षाराभ्यां साधयेत्, क्षारेणैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि ||५||
तत्र वातानुलोम्यमन्नरुचिरग्निदीप्तिर्लाघवं बलवर्णोत्पत्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धलिङ्गानि, अतिदग्धे तु गुदावदरणं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवा भवन्ति, ध्यामाल्पव्रणता कण्डूरनिलवैगुण्यमिन्द्रियाणामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदग्धे ||६||
Show commentary
తన్నిమిత్తాః శోణితస్రావనిమిత్తాః| ధ్యామః కృష్ణశ్యామః||5-6||
Adhikarana ౪ (౭) · Śloka ౭
మహాంతి చ ప్రాణవతశ్ఛిత్త్వా దహేత్, నిర్గతాని చాత్యర్థం దోషపూర్ణాని యంత్రాద్వినా స్వేదాభ్యంగస్నేహావగాహోపనాహవిస్రావణాలేపక్షారాగ్నిశస్త్రైరుపాచరేత్; ప్రవృత్తరక్తాని చ రక్తపిత్తవిధానేన, భిన్నపురీషాణిచాతీసారవిధానేన, బద్ధవర్చాంసి స్నేహపానవిధానేనోదావర్తవిధానేన వా; ఏష సర్వస్థానగతానామర్శసాం దహనకల్పః ||7||
View original
महान्ति च प्राणवतश्छित्त्वा दहेत्, निर्गतानि चात्यर्थं दोषपूर्णानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्नेहावगाहोपनाहविस्रावणालेपक्षाराग्निशस्त्रैरुपाचरेत्; प्रवृत्तरक्तानि च रक्तपित्तविधानेन, भिन्नपुरीषाणिचातीसारविधानेन, बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा; एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ||७||
Show commentary
మహాంతీత్యాది| దాహః పునరగ్నికృతః, క్షారదాహస్యోక్తత్వాత్| దోషపూర్ణానీతి దోషైర్వాతపిత్తకఫరక్తైః పూరితాని| ఏష ఇత్యాది| అత్ర సర్వశబ్దేన మేఢ్రాదిస్థానగతానామర్శసామవరోధః| దహనగ్రహణమత్రోపలక్షణం, తేన స్నేహాది శస్త్రం చానుక్తముపలక్షయేత్||7||
Adhikarana ౫ (౮) · Śloka ౮
ఆసాద్య చ దర్వీకూర్చకశలాకానామన్యతమేన క్షారం పాతయేత్ |
భ్రష్టగుదస్య తు వినా యంత్రేణ క్షారాదికర్మ ప్రయుంజీత |
సర్వేషు చ శాలిషష్టికయవగోధూమాన్నం సర్పిఃస్నిగ్ధముపసేవేత పయసా నింబయూషేణ పటోలయూషేణ వా, యథాదోషం శాకైర్వాస్తూకతండులీయకజీవంత్యుపోదికాశ్వబలాబాలమూలకపాలంక్యసనచిల్లీచుచ్చూకలాయవల్లీభిరన్యైర్వా |
యచ్చాన్యదపి స్నిగ్ధమగ్నిదీపనమర్శోఘ్నం సృష్టమూత్రపురీషం చ తదుపసేవేత ||8||
View original
आसाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यतमेन क्षारं पातयेत् |
भ्रष्टगुदस्य तु विना यन्त्रेण क्षारादिकर्म प्रयुञ्जीत |
सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण पटोलयूषेण वा, यथादोषं शाकैर्वास्तूकतण्डुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबलाबालमूलकपालङ्क्यसनचिल्लीचुच्चूकलायवल्लीभिरन्यैर्वा |
यच्चान्यदपि स्निग्धमग्निदीपनमर्शोघ्नं सृष्टमूत्रपुरीषं च तदुपसेवेत ||८||
Show commentary
ఆసాద్యేత్యాది| గోధూమస్య గురుత్వేఽపి పూయవృధ్ద్యర్థం క్షారవ్రణక్లేదనార్థం చోపయోగః; తత ఉక్తం- “గోధూమాన్నం సర్పిఃస్నిగ్ధముపసేవేత” ఇతి| వాస్తుకః టడ్కవాస్తుకః, జీవంతీ డోడికా, అశ్వబలా హిస్ఫీత్యో మేథికాభేదః, చిల్లీ క్షేత్రవాస్తుకః, చుచ్చుః ‘చుచు’రితి లోకే| అనుక్తమప్యన్నపానౌషధద్రవ్యం నిర్దిశన్నాహ- యదిత్యాది| సృష్టమూత్రపురీషం చేతి సృష్టం విణ్మూత్రం యేనేతి, అర్శః- కృతమార్గావరోధకుపితవాతవిబద్ధస్య మూత్రస్య పురీషస్య చ విసర్గకరం| చేతి చకారేణ తంత్రోదితమన్యదపి పలాండ్వాది సముచ్చీయతే||8||
Adhikarana ౬ (౯) · Śloka ౯
దగ్ధేషు చార్శఃస్వభ్యక్తోఽనలసంధుక్షణార్థమనిలప్రకోపసంరక్షణార్థం చ స్నేహాదీనాం సామాన్యతః క్రియాపథముపసేవేత |
విశేషతస్తు వాతార్శఃసు సర్పీంషి చ వాతహరదీపనీయసిద్ధాని హింగ్వాదిభిశ్చూర్ణైః ప్రతిసంసృజ్య పిబేత్, పిత్తార్శఃసు పృథక్పర్ణ్యాదీనాం కషాయేణ దీపనీయప్రతీవాపం సర్పిః , శోణితార్శఃసు మంజిష్ఠామురుంగ్యాదీనాం కషాయే పాచయేత్, శ్లేష్మార్శఃసు సురసాదీనాం కషాయే |
ఉపద్రవాంశ్చ యథాస్వముపాచరేత్ ||9||
View original
दग्धेषु चार्शःस्वभ्यक्तोऽनलसन्धुक्षणार्थमनिलप्रकोपसंरक्षणार्थं च स्नेहादीनां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत |
विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनीयसिद्धानि हिङ्ग्वादिभिश्चूर्णैः प्रतिसंसृज्य पिबेत्, पित्तार्शःसु पृथक्पर्ण्यादीनां कषायेण दीपनीयप्रतीवापं सर्पिः , शोणितार्शःसु मञ्जिष्ठामुरुङ्ग्यादीनां कषाये पाचयेत्, श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये |
उपद्रवांश्च यथास्वमुपाचरेत् ||९||
Show commentary
దగ్ధేష్విత్యాది| చేతి చకారేణాదగ్ధేష్వపి విధిరయం| సామాన్యతః సామాన్యేన సర్వార్శోఘ్నవిధినా, విశేషతస్తు వాతాద్యర్శసాం దహనవిధినా దగ్ధేషు విధిః; తమేవ విశేషం నిర్దిశన్నాహ- సర్పీంషీత్యాది| సర్పీంషి చ వాతహరదీపనీయసిద్ధానీత్యత్ర వాతహరాణి భద్రదార్వాదీని, దీపనీయాని పిప్పల్యాదీని| అత్ర చ క్వాథకల్కవిధిః సామాన్యకషాయకల్కవిధినా| తత్ర సిద్ధే ఘృతే వాతవ్యాధిపఠితం హింగ్వాదిచూర్ణమావాప్య యోజ్యం, ఉత్తరేషు త్రిష్వపి పిప్పల్యాదికల్కమామనంతి వృద్ధాః| పిత్తేత్యాది| పృథక్పర్ణ్యాదయో రోపణఘృతసాధనమిశ్రకోక్తాః| మురుంగీ మధుశిగ్రుః, తదాదిర్మురంగ్యాదిః; మురుంగ్యాదిర్వరుణాద్యంతర్గణః “మధుశిగ్రుస్తర్కారీ మేషశృంగీ” (సూ. 38) ఇత్యాదికః| కషాయ ఇతి సిద్ధం సర్పిరిత్యత్రాపి సంబధ్యతే| శ్లేష్మార్శఃస్విత్యాది| శ్లేష్మార్శఃసు సురసాదీనాం కషాయే సిద్ధం సర్పిరిత్యత్రాపి సంబధ్యతే| సురసాదిః “సురసా శ్వేతసురసా” (సూ. 38) ఇత్యాదిః| ఉపద్రవచికిత్సాసూత్రముపదర్శయన్నాహ- ఉపద్రవానిత్యాది| యే చోపద్రవా గుల్మాదయో జ్వరాదయశ్చ తానాత్మీయేనౌషధేన ప్రతికుర్యాత్||9||
Adhikarana ౭ (౧౦) · Śloka ౧౦
పరం చ యత్నమాస్థాయ గుదే క్షారాగ్నిశస్త్రాణ్యవచారయేత్, తద్విభ్రమాద్ధి షాంఢ్యశోఫదాహమదమూర్చ్ఛాటోపానాహాతీసారప్రవాహణాని భవంతి మరణం వా ||10||
View original
परं च यत्नमास्थाय गुदे क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेत्, तद्विभ्रमाद्धि षाण्ढ्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहणानि भवन्ति मरणं वा ||१०||
Show commentary
ఇదానీం క్షారాదీనామతితీక్ష్ణత్వాదియోగాత్తేషాం దుర్యోగే బహుతరానర్థకరత్వాత్ సుయోగైకహేతుం నిర్దిశన్నాహ- పరం చేత్యాది| పరం ఉత్తమం||10||
Adhikarana ౮ (౧౧) · Śloka ౧౧
అత ఊర్ధ్వం యంత్రప్రమాణముపదేక్ష్యామః- తత్ర యంత్రం లౌహం దాంతం శారంగం వార్క్షం వా గోస్తనాకారం చతురంగులాయతం పంచాంగులపరిణాహం పుంసాం, షడంగులపరిణాహం నారీణాం తలాయతం; తద్ ద్విచ్ఛిద్రం దర్శనార్థం, ఏకఛిద్రం తు కర్మణి; ఏకద్వారే హి శస్త్రక్షారాగ్నీనామతిక్రమో న భవతి; ఛిద్రప్రమాణం తు త్ర్యంగులాయతమంగుష్ఠోదరపరిణాహం, యదంగులమవశిష్టం తస్యార్ధాంగులాదధస్తాదర్ధాంగులోచ్ఛ్రితోపరివృత్తకర్ణికం; ఏష యంత్రాకృతిసమాసః ||11||
View original
अत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रमाणमुपदेक्ष्यामः- तत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं पुंसां, षडङ्गुलपरिणाहं नारीणां तलायतं; तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम्, एकछिद्रं तु कर्मणि; एकद्वारे हि शस्त्रक्षाराग्नीनामतिक्रमो न भवति; छिद्रप्रमाणं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरपरिणाहं, यदङ्गुलमवशिष्टं तस्यार्धाङ्गुलादधस्तादर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकम्; एष यन्त्राकृतिसमासः ||११||
Show commentary
అత ఇత్యాది| లౌహం సువర్ణరూప్యాదిలోహమయం| దాంతం హస్త్యాదిదంతమయం| శారంగం మహిషాదిశృంగమయం| వార్క్షం వృక్షమయం; వృక్షాః సారవృక్షాః శింశపాదయః| ఆయతం దీర్ఘం| పరిణాహో వర్తులతా| తలాయతమితి తలం స్వహస్తతలం| కేచిదత్ర స్త్రియాః పృథగ్యంత్రాభిధానగ్రంథమపఠిత్వా స్త్రీపుంసయోస్తుల్యమేవ యంత్రమిత్యాహుః| అన్యే ‘తలాయతం’ ఇత్యత్ర ‘తదాయతం’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- స్త్రీపుంసయోర్యంత్రవర్తులత్వే భేదః, దైర్ధ్యే తు తదాయతం పురుషయంత్రాయతమిత్యర్థః| అర్ధాంగులోచ్ఛ్రితోపరివృత్తకర్ణికమితి అర్ధాంగులోచ్ఛ్రాయే ఉపరి వృత్తా కర్ణికా యస్యేత్యర్థః| ‘అపవృత్తకర్ణికం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, అపకృష్టా వృత్తకర్ణికా యస్యేతి; తత్రాప్యుత్తరపదలోపేన సమాసః, అర్థోఽపి స ఏవ| యంత్రాకృతిసమాస ఇతి యంత్రాకారసంక్షేప ఇత్యర్థః; విస్తరస్తు నానాస్థానస్థితార్శఃస్రోతఃప్రమాణాకారాభ్యాం ద్రవ్యాకారప్రమాణచ్ఛిద్రైరేవేతి||11||
Adhikarana ౯ (౧౨) · Śloka ౧౨
అత ఊర్ధ్వమర్శసామాలేపాన్ వక్ష్యామః- స్నుహీక్షీరయుక్తం హరిద్రాచూర్ణమాలేపః ప్రథమః, కుక్కుటపురీషగుంజాహరిద్రాపిప్పలీచూర్ణమితి గోమూత్రపిత్తపిష్టో ద్వితీయః, దంతీచిత్రకసువర్చికాలాంగలీకల్కో వా గోపిత్తపిష్టస్తృతీయః, పిప్పలీసైంధవకుష్ఠశిరీషఫలకల్కః స్నుహీక్షీరపిష్టోఽర్కక్షీరపిష్టో వా చతుర్థః, కాసీసహరితాలసైంధవాశ్వమారకవిడంగపూతీకకృతవేధనజంబ్వర్కోత్తమారణీదంతీచిత్రకాలర్కస్నుహీపయఃసు తైలం విపక్వమభ్యంజనేనార్శః శాతయతి ||12||
View original
अत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वक्ष्यामः- स्नुहीक्षीरयुक्तं हरिद्राचूर्णमालेपः प्रथमः, कुक्कुटपुरीषगुञ्जाहरिद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः, दन्तीचित्रकसुवर्चिकालाङ्गलीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्तृतीयः, पिप्पलीसैन्धवकुष्ठशिरीषफलकल्कः स्नुहीक्षीरपिष्टोऽर्कक्षीरपिष्टो वा चतुर्थः, कासीसहरितालसैन्धवाश्वमारकविडङ्गपूतीककृतवेधनजम्ब्वर्कोत्तमारणीदन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्वमभ्यञ्जनेनार्शः शातयति ||१२||
Show commentary
ఆలేపయోగేషు ప్రథమాదివచనం ప్రత్యేకమేవ యోగానాం మహాబలత్వసూచనార్థం, ఉత్తరోత్తరబలీయస్త్వేన ప్రయోగకాలావధారణార్థమిత్యన్యే| గోమూత్రపిత్తపిష్టో గోమూత్రగోపిత్తాభ్యాం పిష్టః| కృతవేధనః కోశాతకీ| జంబూః భూమిజంబూః| ఉత్తమారణీ యోధామల్లీ | అర్కోఽర్కక్షీరం| అలర్కః మందారః||12||
Adhikarana ౧౦ (౧౩) · Śloka ౧౩
అత ఊర్ధ్వం భేషజసాధ్యేష్వదృశ్యేష్వర్శఃసు యోగాన్ యాపనార్థం వక్ష్యామః- ప్రాతః ప్రాతర్గుడహరీతకీమాసేవేత, బ్రహ్మచారీ గోమూత్రద్రోణసిద్ధం వా హరీతకీశతం ప్రాతః ప్రాతర్యథాబలం క్షౌద్రేణ, అపామార్గమూలం వా తండులోదకేన సక్షౌద్రమహరహః, శతావరీమూలకల్కం వా క్షీరేణ, చిత్రకచూర్ణయుక్తం వా సీధుం పరార్ధ్యం, భల్లాతచూర్ణయుక్తం వా సక్తుమంథమలవణం తక్రేణ, కలశే వాఽంతశ్చిత్రకమూలకల్కావలిప్తే నిషిక్తం తక్రమమ్లమనమ్లం వా పానభోజనేషూపయుంజీత, ఏష ఏవ భార్గ్యాస్ఫోతాయవాన్యామలకగుడూచీషు తక్రకల్పః, పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకవిడంగశుంఠీహరీతకీషు చ పూర్వవదేవ, నిరన్నో వా తక్రమహరహర్మాసముపసేవేత, శృంగవేరపునర్నవాచిత్రకకషాయసిద్ధం వా పయః, కుటజమూలత్వక్ఫాణితం వా పిప్పల్యాదిప్రతీవాపం క్షౌద్రేణ, మహావాతవ్యాధ్యుక్తం హింగ్వాదిచూర్ణముపసేవేత తక్రాహారః క్షీరాహారో వా, క్షారలవణాంశ్చిత్రకమూలక్షారోదకసిద్ధాన్ వా కుల్మాషాన్ భక్షయేత్, చిత్రకమూలక్షారోదకసిద్ధం వా పయః పలాశతరూక్షారసిద్ధం వా, పలాశతరూక్షారసిద్ధాన్ వా కుల్మాషాన్, పాటలాపామార్గబృహతీపలాశక్షారం వా పరిస్నుతమహరహర్ఘృతసంసృష్టం, కుటజబందాకమూలకల్కం వా తక్రేణ, చిత్రకపూతీకనాగరకల్కం వా పూతీకక్షారేణ, క్షారోదకసిద్ధం వా సర్పిః పిప్పల్యాదిప్రతీవాపం, కృష్ణతిలప్రసృతం ప్రకుంచం వా ప్రాతః ప్రాతరుపసేవేత శీతోదకానుపానం; ఏభిరభివర్ధతేఽగ్నిరర్శాంసి చోపశామ్యంతి ||13||
View original
अत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वदृश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः- प्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत, ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोणसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं क्षौद्रेण, अपामार्गमूलं वा तण्डुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः, शतावरीमूलकल्कं वा क्षीरेण, चित्रकचूर्णयुक्तं वा सीधुं परार्ध्यं, भल्लातचूर्णयुक्तं वा सक्तुमन्थमलवणं तक्रेण, कलशे वाऽन्तश्चित्रकमूलकल्कावलिप्ते निषिक्तं तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत, एष एव भार्ग्यास्फोतायवान्यामलकगुडूचीषु तक्रकल्पः, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकविडङ्गशुण्ठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव, निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत, शृङ्गवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः, कुटजमूलत्वक्फाणितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं क्षौद्रेण, महावातव्याध्युक्तं हिङ्ग्वादिचूर्णमुपसेवेत तक्राहारः क्षीराहारो वा, क्षारलवणांश्चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेत्, चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतरूक्षारसिद्धं वा, पलाशतरूक्षारसिद्धान् वा कुल्माषान्, पाटलापामार्गबृहतीपलाशक्षारं वा परिस्नुतमहरहर्घृतसंसृष्टं, कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण, चित्रकपूतीकनागरकल्कं वा पूतीकक्षारेण, क्षारोदकसिद्धं वा सर्पिः पिप्पल्यादिप्रतीवापं, कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत शीतोदकानुपानम्; एभिरभिवर्धतेऽग्निरर्शांसि चोपशाम्यन्ति ||१३||
Show commentary
అత ఇత్యాది| హరీతక్యాదియుతో గుడోఽప్యగ్నిదీపనః, సంయోగశక్తిత్వాత్| ఉక్తం చ- “గుడః కర్తాఽగ్నిసాదస్య, సహ న త్వభయాదిభిః | కుష్ఠం తత్కార్యపి తిలో హంతి భల్లాతకైః సహ” ఇతి| భల్లాతకచూర్ణయుక్తం చేత్యాదియోగం యావదాసేవేతేతి క్రియాఽపి సంబధ్యతే| బ్రహ్మచారీత్యాది| గోమూత్రహరీతకీ గాఢవిట్కస్య మందాగ్నేః| బ్రహ్మచర్యం యోగస్య రౌక్ష్యాత్| అపామార్గమూలయోగః పిత్తరక్తార్శసి, గయదాసస్తు కఫానుబద్ధరక్తజేషు| శతావరీమూలకల్కం వాతపిత్తానుబద్ధరక్తజేషు| చిత్రకేత్యాది| సీధుం శస్యకం, పరార్ధ్యం శ్రేష్ఠం| చూర్ణం కర్షప్రమాణం| ఏతచ్చ కఫమందాగ్నౌ బద్ధపురీషే వా| భల్లాతకేత్యాది| భల్లాతకచూర్ణం షడంగాదివదాహరత్వేన కర్షమాత్రం, భల్లాతకచూర్ణాద్యవసక్తవస్తు షోడశగుణా ఏవ, తక్రప్రమాణం పునరత్ర యావతా నాత్యచ్ఛం నాతిసాంద్రం చేతి| జేజ్జటాచార్యః| పునరత్ర చతుర్థాంశం భల్లాతకచూర్ణమిచ్ఛతి; తన్నేచ్ఛతి గయీ| తక్రప్రసంగేనాపరార్శోహరతక్రప్రయోగం నిర్దిశన్నాహ- కలశే ఇత్యాది| ఆస్ఫోతా సారివా| పిప్పలీత్యాది| నిరన్నః అన్నవర్జం| ఏతే చ తక్రప్రయోగాః కఫవాతజేషు శుష్కార్శఃసు| శుష్కార్శసాం వాతకఫజానామన్నపానే తక్రం నిర్దిశ్య, ఆర్ద్రాణాం రక్తపిత్తజానామన్నపానే గోరసమేవ నిర్దిశన్నాహ- శృంగవేరేత్యాది| ఔషధశృతక్షీరపానపక్షే “ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః(షం) కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః”- ఇతి న్యాయేన, తృష్ణాపనయనపానపక్షే తు షడంగకల్పనయా కర్షమాత్రేణైవ| ‘శృంగవేరాదిసిద్ధం పయః’ ఇత్యన్యే పఠంతి; తత్ర పిప్పల్యాద్యంతర్గతాః శృంగవేరాదిః; అథవా ప్రకారవాచ్యత్రాదిశబ్దః| అయం యోగః కఫవాతానుబంధరక్తజేషు| కుటజేత్యాది| కుటజత్వచాం శతపలఫాణితే పిప్పల్యాదిచూర్ణం షట్పలం, క్షౌద్రప్రమాణం తు ప్రయోగకాలే యావతాఽవలేహః స్యాత్| కుటజఫాణితం తు కఫపిత్తానుబద్ధరక్తజేషు| హింగ్విత్యాది| హింగ్వాదికం వాతకఫజేషు, తక్రాహారో వాతకఫానుబద్ధరక్తజేషు, వాతపిత్తానుబంధజేషు క్షీరాహారః| క్షారేత్యాది| కుల్మాషా యవౌదనః| చిత్రకమూలస్యాపి షడంగోదకకల్పేన కషాయః| తానేవ యవక్షారేణ లవణాన్ లవణీకృతాన్| చిత్రకేత్యాది| అత్రాపి పలాశక్షారప్రమాణస్య తదుదకప్రమాణస్య చ షడంగోద్దేశతః సిద్ధిః| పాటలేత్యాది| పాటలాదిక్షారపలం త్రికర్షమర్ధపలం వా క్వాథకల్పేన క్వథితమర్ధావశేషితం సుపరిస్రుతం సఘృతకర్షం పేయం; జీర్ణే చ తస్మిన్ సమఘృతక్షీరం మధురరసమేవాన్నం భోజ్యం, ఓజోభ్రంశభయాత్| కుటజేత్యాది| కుటజమూలబందాకయోః పలం త్రికర్షమర్ధపలం వా తక్రపలద్వయేన| ఘృతక్షీరమధురరసభోజనశ్చిత్రకాదికల్కం పూతీకక్షారోదకేన పిబేత్| క్షారోదకసిద్ధమితి పూతీకక్షారోదకాఢకసిద్ధం పాటలాక్షారోదకాఢకసిద్ధం వా సర్పిః పలప్రమాణం పానకాలే పిప్పల్యాదిచూర్ణపాదప్రక్షేపం పేయం| భోజనమత్రాపి సఘృతక్షీరమధురరసం, క్షారస్య ఖరతీక్ష్ణత్వాత్| ఏతచ్చ వాతజేషు రూక్షకోష్ఠేషు చావసన్నానలేషు||13||
Adhikarana ౧౧ (౧౪) · Śloka ౧౪
ద్విపంచమూలీదంతీచిత్రకపథ్యానాం తులామాహృత్య జలచతుర్ద్రోణే విపాచయేత్, తతః పాదావశిష్టం కషాయమాదాయ సుశీతం గుడతులయా సహోన్మిశ్ర్య ఘృతభాజనే నిఃక్షిప్య మాసముపేక్షేత యవపల్లే, తతః ప్రాతః ప్రాతర్మాత్రాం పాయయేత, తేనార్శోగ్రహణీదోషపాండురోగోదావర్తారోచకా న భవంతి దీప్తశ్చాగ్నిర్భవతి ||14||
View original
द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहृत्य जलचतुर्द्रोणे विपाचयेत्, ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निःक्षिप्य मासमुपेक्षेत यवपल्ले, ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत, तेनार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगोदावर्तारोचका न भवन्ति दीप्तश्चाग्निर्भवति ||१४||
Show commentary
ద్విపంచమూలీత్యాది| ఏషాం సమభాగానాం తులాం పలశతం| అస్మిన్నరిష్టే ధాతకీపూష్పాణి పలద్వయం త్రయం వాఽనుక్తాన్యప్యధివాసనార్థం వృద్ధా ఆమనంతి| తులాం తులామిత్యన్యే పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ద్విపంచమూల్యాదీనాం చ ప్రత్యేకం తులాం పలశతం; తన్నేచ్ఛతి గయీ| యవపల్లే యవరాశావిత్యర్థః| తంత్రాంతరే చాస్య ‘దంత్యరిష్ట’ ఇతి సంజ్ఞా||14||
Adhikarana ౧౨ (౧౫) · Śloka ౧౫
పిప్పలీమరిచవిడంగైలవాలుకలోధ్రాణాం ద్వే ద్వే పలే, ఇంద్రవారుణ్యాః పంచ పలాని, కపిత్థమధ్యస్య దశ, పథ్యాఫలానామర్ధప్రస్థః, ప్రస్థో ధాత్రీఫలానాం, ఏతదైకధ్యం జలచతుర్ద్రోణే విపాచ్య, పాదావశేషం పరిస్రావ్య, సుశీతం గుడతులాద్వయేనోన్మిశ్ర్య, ఘృతభాజనే నిఃక్షిప్య, పక్షముపేక్షేత యవపల్లే; తతః ప్రాతః ప్రాతర్యథాబలముపయుంజీత |
ఏష ఖల్వరిష్టః ప్లీహాగ్నిషంగార్శోగ్రహణీహృత్పాండురోగశోఫకుష్ఠగుల్మోదరకృమిహరో బలవర్ణకరశ్చేతి ||15||
View original
पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोध्राणां द्वे द्वे पले, इन्द्रवारुण्याः पञ्च पलानि, कपित्थमध्यस्य दश, पथ्याफलानामर्धप्रस्थः, प्रस्थो धात्रीफलानां, एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणे विपाच्य, पादावशेषं परिस्राव्य, सुशीतं गुडतुलाद्वयेनोन्मिश्र्य, घृतभाजने निःक्षिप्य, पक्षमुपेक्षेत यवपल्ले; ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत |
एष खल्वरिष्टः प्लीहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीहृत्पाण्डुरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्णकरश्चेति ||१५||
Show commentary
పిప్పలీత్యాది| ఇంద్రవారుణ్యాః ప్రోక్తేఽపి పలపంచకే కటుకత్వపరిహారాయార్ధం క్షిపంతి వృద్ధవైద్యాః| చరకేఽప్యయం పఠ్యతేఽభయారిష్టః||15||
Adhikarana ౧౩ (౧౬) · Śloka ౧౬
తత్ర, వాతప్రాయేషు స్నేహస్వేదవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనమప్రతిషిద్ధం, పిత్తజేషు విరేచనం, ఏవం రక్తజేషు సంశమనం, కఫజేషు శృంగవేరకులత్థోపయోగః, సర్వదోషహరం యథోక్తం సర్వజేషు, యథాస్వౌషధిసిద్ధం చ పయః సర్వేష్వితి ||16||
View original
तत्र, वातप्रायेषु स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं, पित्तजेषु विरेचनम्, एवं रक्तजेषु संशमनं, कफजेषु शृङ्गवेरकुलत्थोपयोगः, सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु, यथास्वौषधिसिद्धं च पयः सर्वेष्विति ||१६||
Show commentary
అచిరోత్పన్నానామల్పదోషలింగానాం సాధనార్థమదృశ్యానాం యాప్యానాం యాపనార్థం చ స్నేహాదికర్మాణి నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్రార్శఃసు వమనస్య నిషిద్ధస్యాపి కఫప్రసేకాదిష్వవస్థాసు కర్తవ్యతాప్రసంగః| కేచిద్వాతప్రాయేష్విత్యాదికం గ్రంథమనార్షమిత్యాచక్షతే, గయదాసవ్యాఖ్యాతత్వాన్మయాఽపి వ్యాఖ్యాతః| పిత్తజేష్విత్యాది| ఏవమితి విరేచనం| న వామయతి నాపి విరేచయతి వ్యాధినా సహైకీభూయ తత్స్థమేవ వ్యాధిం శమయేత్తత్ సంశమనం||16||
Adhikarana ౧౪ (౧౭) · Śloka ౧౭
అత ఊర్ధ్వం భల్లాతకవిధానముపదేక్ష్యామః- భల్లాతకాని పరిపక్వాన్యనుపహతాన్యాహృత్య తత ఏకమాదాయ ద్విధా త్రిధా చతుర్ధా వా ఛేదయిత్వా కషాయకల్పేన విపాచ్య తస్య కషాయస్య శుక్తిమనుష్ణాం ఘృతాభ్యక్తతాలుజిహ్వౌష్ఠః ప్రాతః ప్రాతరుపసేవేత, తతోఽపరాహ్ణే క్షీరం సర్పిరోదన ఇత్యాహారః; ఏవమేకైకం వర్ధయేద్యావత్ పంచతి, తతః పంచ పంచాభివర్ధయేద్యావత్ సప్తతిరితి, ప్రాప్య చ సప్తతిమపకర్షయేద్భూయః పంచ పంచ యావత్ పంచేతి, పంచభ్యస్త్వేకైకం యావదేకమితి |
ఏవం భల్లాతకసహస్రముపయుజ్య సర్వకుష్ఠార్శోభిర్విముక్తో బలవానరోగః శతాయుర్భవతి ||17||
View original
अत ऊर्ध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः- भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहृत्य तत एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पेन विपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्णां घृताभ्यक्ततालुजिह्वौष्ठः प्रातः प्रातरुपसेवेत, ततोऽपराह्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः; एवमेकैकं वर्धयेद्यावत् पञ्चति, ततः पञ्च पञ्चाभिवर्धयेद्यावत् सप्ततिरिति, प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेद्भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्चेति, पञ्चभ्यस्त्वेकैकं यावदेकमिति |
एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्य सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्भवति ||१७||
Show commentary
అచిరోత్పన్నానామల్పదోషలింగానాం చ సాధనార్థం చిరజాతానామదృశ్యానాం యాపనార్థం విశిష్టప్రయోగం నిర్దిశన్నాహ- అత ఇత్యాది| ఫలం పర్యాగతమితి పూర్వోక్తత్వాత్ పరిపక్వాన్యేవ లబ్ధాని, భూమివిభాగోక్తౌషధదోషపరిహారేణానుపహతాన్యపి లబ్ధాని, పునస్తద్వచనం ప్రయోగస్య మహాఫలత్వేన గౌరవోత్పాదనార్థం| కషాయస్య శుక్తిమితి అత్రైకాపేక్షయా శుక్తిమానం, యథా చాత్ర భల్లాతకానాం క్వాథ్యానాం పరివృద్ధిస్తథా క్వాథోదకస్యాపి బుద్ధ్యా వృద్ధిః పరికల్పనీయా| భల్లాతకాని తదస్థీని పక్వాని తంత్రాంతరదర్శనాచ్ఛుచౌ శుక్రే వా మాసి గృహీత్వా యవపల్లే మాషపల్లే వా నిధాయ, మార్గశీర్షే పౌషే వా ప్రయుంజీత| ఏవముక్తప్రకారేణ సప్తతిం యావదుత్కర్షేణ భల్లాతకసహస్రం పంచత్రింశతా దివసైః పూర్యతే, శతం యావదుత్కర్షేణ సహస్రద్వయవిధానం స్యాత్; తత్రాద్యం దినచతుష్టయం సంస్కారమాత్రజనకత్వాదంత్యం చ భల్లాతకసంస్కారాపకర్షణత్వాన్న వృద్ధా భిషజో గణయంతి, తతః సహస్రద్వయం పూర్యత ఏవ| ఏవం భల్లాతకప్రయోగశ్చ త్రివిధః| తత్ర శతాంతః శరీరబలదోషాపేక్షయా ప్రవరః, సప్తత్యంతో మధ్యమః, త్రింశదంతః పునరధమః ప్రయోగః, ఏవం తంత్రాంతరాద్ వ్యాఖ్యాయతే| గ్రీష్మకాలే గృహీతాన్యాపూర్ణరసాన్యనామయాని భల్లాతకాస్థీని యవపల్లే మాషపల్లే వా చతుర్మాసావస్థితాని హేమంతే ప్రయోక్తుమారమేత; మధురస్నిగ్ధశీతోపసంసృష్టశరీరః ప్రథమం దశ భల్లాతకాని సంక్షుద్యాష్టగుణేన సలిలేన క్వాథం కృత్వాఽష్టభాగావశేషం సదుగ్ధం ఘృతేనాంతర్ముఖమభ్యజ్య పిబేత్, తాన్యేకైకశో భల్లాతకోత్కర్షేణ త్రింశత్కృత్వా పునరేకైకమపకర్షయేద్యావద్దశభల్లాతకప్రయోగః; నాతః పరముత్కర్షః కర్తవ్యః| అనేన క్రమేణ సహస్రభల్లాతకప్రయోగః పరం న ఘటతే, యథాఽత్ర ఘటతే తథావిధః పారంపర్యోపదేశో వ్యాఖ్యాయతే- త్రింశద్రాత్రౌ సప్తరాత్రం త్రింశత్ప్రయోగః కర్తవ్యః, తత ఏకైకమపకర్షయేద్యావద్దశ, పునరన్యస్మిన్నపి దినే దశేతి, ఏవం భల్లాతకసహస్రముపయుజ్యత ఇతి ఘటతే| సర్వకుష్ఠార్శోభిర్విముక్త ఇతి వచనం న యథార్థవచనం, కాకణకస్య కుష్ఠస్యాదిబలప్రవృత్తానాం చ కుష్ఠానాం తథా త్రిదోషజానాం చార్శసాం సహజానాం చాసాధ్యత్వాత్, రక్తపిత్తజానామప్యర్శసాం భల్లాతకావిషయత్వాత్| తువరకభల్లాతకయోర్వార్యుష్ణం నిషిద్ధం, తతోఽల్పశృతశీతజలం పేయం||17||
Adhikarana ౧౫ (౧౮) · Śloka ౧౮
ద్వివ్రణీయోక్తేన విధానేన భల్లాతకనిశ్చ్యుతితం స్నేహమాదాయ ప్రాతః ప్రాతః శుక్తిమాత్రముపయుంజీత, జీర్ణే పూర్వవదాహారః ఫలప్రకర్షశ్చ |
భల్లాతకమజ్జభ్యో వా స్నేహమాదాయాపకృష్టదోషః ప్రతిసంసృష్టభక్తో నివాతమాగారం ప్రవిశ్య యథాబలం ప్రసృతిం ప్రకుంచం వోపయుంజీత, తస్మింజీర్ణే క్షీరం సర్పిరోదన ఇత్యాహారః, ఏవం మాసముపయుజ్య మాసత్రయమాదిష్టాహారో రక్షేదాత్మానం; తతః సర్వోపతాపానపహృత్య వర్ణవాన్ బలవాఞ్ శ్రవణగ్రహణధారణశక్తిసంపన్నో వర్షశతాయుర్భవతి, మాసే మాసే చ ప్రయోగే వర్షశతం వర్షశతమాయుషోఽభివృద్ధిర్భవతి, ఏవం దశమాసానుపయుజ్య వర్షసహస్రాయుర్భవతి ||18||
View original
द्विव्रणीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्च्युतितं स्नेहमादाय प्रातः प्रातः शुक्तिमात्रमुपयुञ्जीत, जीर्णे पूर्ववदाहारः फलप्रकर्षश्च |
भल्लातकमज्जभ्यो वा स्नेहमादायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्रसृतिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, तस्मिञ्जीर्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्षेदात्मानं; ततः सर्वोपतापानपहृत्य वर्णवान् बलवाञ् श्रवणग्रहणधारणशक्तिसम्पन्नो वर्षशतायुर्भवति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति, एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्भवति ||१८||
Show commentary
భల్లాతకప్రయోగాంతరం దర్శయతి- ద్వివ్రణీయేత్యాది| ప్రతిసంసృష్టభక్త ఇతి యవాగ్వాదిక్రమభుక్త ఇత్యర్థః| ద్వాదశభిరన్నకాలైః షడ్ దినాని, విరేచనదివసేన సహ సప్త దినాని చ, తదుత్తరం భోజనమష్టమే; తస్యాపోహే సప్త, తదా సప్తమే వాఽహని భోజనం; నవమే పునరహని భల్లాతకమజ్జస్నేహం పిబేత్| యథాబలమితి పురుషరోగబలానతిక్రమేణ ప్రసృతిం ప్రకుంచం వాఽష్టభాగమధుయుక్తం ద్విగుణఘృతం పూర్వవద్ధృతాభ్యక్తతాల్వోష్ఠః శీతం పిబేత్; శీతోదకాద్యుపచారశ్చ| ప్రసృతిః పలద్వయం, ప్రకుంచః పలం| రక్షేదాత్మానం ‘క్రోధాదిభ్య’ ఇతి శేషః||18||
Adhikarana ౧౬ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
భవంతి చాత్ర- యథా సర్వాణి కుష్ఠాని హతః ఖదిరబీజకౌ |
తథైవార్శాంసి సర్వాణి వృక్షకారుష్కరౌ హతః ||19||
హరిద్రాయాః ప్రయోగేణ ప్రమేహా ఇవ షోడశ |
క్షారాగ్నీ నాతివర్తంతే తథా దృశ్యా గుదోద్భవాః ||20||
View original
भवन्ति चात्र- यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजकौ |
तथैवार्शांसि सर्वाणि वृक्षकारुष्करौ हतः ||१९||
हरिद्रायाः प्रयोगेण प्रमेहा इव षोडश |
क्षाराग्नी नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवाः ||२०||
Show commentary
ప్రభావవిభావితం ఖదిరాదీనాం కుష్ఠాదిహరత్వం పురాతనాగమనిర్దిష్టైః శ్లోకైరాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| ద్వాభ్యాం కుటజభల్లాతకాభ్యాం యథాస్వం విషయముపయుజ్యమానాభ్యాం ప్రత్యేకశో వాతాదిదోషత్రయజనితాన్యర్శాంసి నివర్తంతే| తద్యథా- వాతకఫజాని భల్లాతకేన, రక్తపిత్తజాని కుటజేన| ఏవమేవాభిప్రేత్య సర్వాణి, న పునః సాన్నిపాతికసర్వదోషజాపేక్షయా సర్వాణీతి| ఏవం కుష్ఠేష్వపి సాధ్యత్వేన దార్ష్టాంతికం ద్రష్టవ్యం| షోడశ ప్రమేహా వాతజప్రమేహచతుష్టయం విహాయ||19-20||
Adhikarana ౧౭ (౨౧) · Śloka ౨౧
ఘృతాని దీపనీయాని లేహాయస్కృతయః సురాః |
ఆసవాశ్చ ప్రయోక్తవ్యా వీక్ష్య దోషసముచ్ఛ్రితిం ||21||
View original
घृतानि दीपनीयानि लेहायस्कृतयः सुराः |
आसवाश्च प्रयोक्तव्या वीक्ष्य दोषसमुच्छ्रितिम् ||२१||
Show commentary
అన్యదపి చికిత్సితం దోషోచ్ఛ్రాయాపేక్షయాహ- ఘృతానీత్యాది| లేహాః కుటజావలేహాదయః, నవాయసాదయోఽయస్కృతయో మహాకుష్ఠమధుమేహాదిచికిత్సితనిర్దిష్టాః| సురా నానావిధాః పైష్టికాదిభేదేన విరేచనాధ్యాయవిధివిధేయాః| ఆసవాశ్చ నానావిధౌషధక్వాథగుడాదికృతా ధాతక్యాదిచూర్ణాధివాసితాః| ‘వీక్ష్య దోషం యథాఫలం’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర ఫలముక్తమనతిక్రమ్యేత్యర్థః ||21||
Adhikarana ౧౮ (౨౨) · Śloka ౨౨
వేగావరోధస్త్రీపృష్ఠయానాన్యుత్కుటుకాసనం |
యథాస్వం దోషలం చాన్నమర్శఃసు పరివర్జయేత్ ||22||
View original
वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कुटुकासनम् |
यथास्वं दोषलं चान्नमर्शःसु परिवर्जयेत् ||२२||
Show commentary
వర్జ్యాన్ నిర్దిశన్నాహ- వేగావరోధేత్యాది| వాతమూత్రపురీషాదీనాం స్వమార్గేణ స్వభావతః ప్రవృత్త్యభిముఖీభావో వేగః| ఉత్కుటుకాసనముత్కటికస్య చిరాసనస్థితిః||22||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానేఽర్శశ్చికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః ||6||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
Show commentary
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః||6||