Adhikarana ൧ (൧-൩) · Śloka ൩
അഥാതോऽര്ശസാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ചതുര്വിധോऽര്ശസാം സാധനോപായഃ |
തദ്യഥാ- ഭേഷജം ക്ഷാരോऽഗ്നിഃ ശസ്ത്രമിതി |
തത്ര, അചിരകാലജാതാന്യല്പദോഷലിങ്ഗോപദ്രവാണി ഭേഷജസാധ്യാനി, മൃദുപ്രസൃതാവഗാഢാന്യുച്ഛ്രിതാനി ക്ഷാരേണ, കര്കശസ്ഥിരപൃഥുകഠിനാന്യഗ്നിനാ, തനുമൂലാന്യുച്ഛ്രിതാനി ക്ലേദവന്തി ച ശസ്ത്രേണ |
തത്ര ഭേഷജസാധ്യാനാമര്ശസാമദൃശ്യാനാം ച ഭേഷജം ഭവതി, ക്ഷാരാഗ്നിശസ്ത്രസാധ്യാനാം തു വിധാനമുച്യമാനമുപധാരയ ||൩||
View original
अथातोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधोऽर्शसां साधनोपायः |
तद्यथा- भेषजं क्षारोऽग्निः शस्त्रमिति |
तत्र, अचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाणि भेषजसाध्यानि, मृदुप्रसृतावगाढान्युच्छ्रितानि क्षारेण, कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यग्निना, तनुमूलान्युच्छ्रितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण |
तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति, क्षाराग्निशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ||३||
Hide commentary
തത്രേത്യാദി| അചിരകാലജാനി അവത്സരാണി| സ്ഥിരാണി അവിസര്പീണി| പൃഥൂനി വിശാലാനി| കഠിനാനി അകോമലാനി||൧-൩||
Adhikarana ൨ (൪) · Śloka ൪
തത്ര ബലവന്തമാതുരമര്ശോഭിരുപദ്രുതമുപസ്നിഗ്ധം പരിസ്വിന്നമനിലവേദനാഭിവൃദ്ധിപ്രശമാര്ഥം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പമന്നം ദ്രവപ്രായം ഭുക്തവന്തമുപവേശ്യ സംവൃ(ഭൃ)തേ ശുചൌ ദേശേ സാധാരണേ വ്യഭ്രേ കാലേ സമേ ഫലകേ ശയ്യായാം വാ പ്രത്യാദിത്യഗുദമന്യസ്യോത്സങ്ഗേ നിഷണ്ണപൂര്വകായമുത്താനം കിഞ്ചിദുന്നതകടികം വസ്ത്രകമ്ബലകോപവിഷ്ടം യന്ത്രണശാടകേന പരിക്ഷിപ്തഗ്രീവാസക്ഥിം പരികര്മിഭിഃ സുപരിഗൃഹീതമസ്പന്ദനശരീരം കൃത്വാ തതോऽസ്മൈ ഘൃതാഭ്യക്തഗുദായ ഘൃതാഭ്യക്തം യന്ത്രമൃജ്വനുമുഖം പായൌ ശനൈഃ ശനൈഃ പ്രവാഹമാണസ്യ പ്രണിധായ, പ്രവിഷ്ടേ ചാര്ശോ വീക്ഷ്യ, ശലാകയോത്പീഡ്യ, പിചുവസ്ത്രയോരന്യതരേണ പ്രമൃജ്യ, ക്ഷാരം പാതയേത്; പാതയിത്വാ ച പാണിനാ യന്ത്രദ്വാരം പിധായ വാക്ച്ഛതമാത്രമുപേക്ഷേത, തതഃ പ്രമൃജ്യ ക്ഷാരബലം വ്യാധിബലം ചാവേക്ഷ്യ പുനരാലേപയേത്, അഥാര്ശഃ പക്വജാമ്ബവപ്രതീകാശമവസന്നമീഷന്നതമഭിസമീക്ഷ്യോപാവര്തയേത്, ക്ഷാരം പ്രക്ഷാലയേദ്ധാന്യാമ്ലേന ദധിമസ്തുശുക്തഫലാമ്ലൈര്വാ, തതോ യഷ്ടീമധുകമിശ്രേണ സര്പിഷാ നിര്വാപ്യ യന്ത്രമപനീയോത്ഥാപ്യാതുരമുഷ്ണോദകോപവിഷ്ടം ശീതാഭിരദ്ഭിഃ പരിഷിഞ്ചേത്, അശീതാഭിരിത്യേകേ, തതോ നിര്വാതമാഗാരം പ്രവേശ്യാചാരികമാദിശേത്; സാവശേഷം പുനര്ദഹേത്; ഏവം സപ്തരാത്രാത് സപ്തരാത്രാദേകൈകമുപക്രമേത; തത്ര ബഹുഷു പൂര്വം ദക്ഷിണം സാധയേത്, ദക്ഷിണാദ്വാമം, വാമാത് പൃഷ്ഠജം, തതോऽഗ്രജമിതി ||൪||
View original
तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्विन्नमनिलवेदनाभिवृद्धिप्रशमार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृ(भृ)ते शुचौ देशे साधारणे व्यभ्रे काले समे फलके शय्यायां वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिदुन्नतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुमुखं पायौ शनैः शनैः प्रवाहमाणस्य प्रणिधाय, प्रविष्टे चार्शो वीक्ष्य, शलाकयोत्पीड्य, पिचुवस्त्रयोरन्यतरेण प्रमृज्य, क्षारं पातयेत्; पातयित्वा च पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाक्च्छतमात्रमुपेक्षेत, ततः प्रमृज्य क्षारबलं व्याधिबलं चावेक्ष्य पुनरालेपयेत्, अथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीक्ष्योपावर्तयेत्, क्षारं प्रक्षालयेद्धान्याम्लेन दधिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा, ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरमुष्णोदकोपविष्टं शीताभिरद्भिः परिषिञ्चेत्, अशीताभिरित्येके, ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत्; सावशेषं पुनर्दहेत्; एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत; तत्र बहुषु पूर्वं दक्षिणं साधयेत्, दक्षिणाद्वामं, वामात् पृष्ठजं, ततोऽग्रजमिति ||४||
Hide commentary
തത്രേത്യാദി| ബലവന്തമിതി ആതുരോപക്രമേ കൃതമപി ബലഗ്രഹണം പുനരിഹ കൃതമ്; അന്വര്ഥത്വേ ഹ്യനര്ഥനിവൃത്ത്യര്ഥമുക്തമപ്യുച്യതേ, യഥൈവ ഹി വ്യസനസങ്കടേ പഥി ശനൈഃ ശനൈരഹിരഹിരിതി; മനോബലസ്യ സത്ത്വസ്യ പ്രാപ്ത്യര്ഥമിത്യന്യേ, ഉപചയലക്ഷണസ്യ ബലസ്യ പ്രാപ്ത്യര്ഥമിത്യപരേ; അപരേ ത്വേവം വദന്തി- നനു, അര്ശോവ്യാധ്യുപദ്രുതസ്യ കഥം ബലവത്ത്വം സ്യാത്? അത്രോച്യതേ, ബലവാനത്ര വൃദ്ധത്വരഹിതോ നാത്യന്തഹീനപ്രാണഃ സത്ത്വഭൂയിഷ്ഠോ വാ| അര്ശോവ്യാധൌ “അഭുക്തവതഃ കര്മ കുര്വീത” (സൂ. ൫) ഇതി സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രോക്തം, തദത്ര കഥം സ്നിഗ്ധം ദ്രവപ്രായമന്നം ഭുക്തവന്തമിത്യാദ്യുക്തം? ഭുക്തവതോ ഹി കര്മണി ക്രിയമാണേ ഹിക്കാശ്വാസാദയ ഉത്പദ്യേരന്നിതി വൃദ്ധവൈദ്യാഃ; തത്രൈകേ ദ്വിത്രിചതുഃ- പഞ്ചദിനാനി പൂര്വാണി സ്നിഗ്ധാദിഭോജനം ന തു തദഹരിത്യാഹുഃ; അന്യേ തു തദഹരേവ സ്നിഗ്ധാല്പഭോജനാനന്തരമര്ശഃകര്മേത്യാഹുഃ, “പ്രാക് ശസ്ത്രകര്മണശ്ചേഷ്ടം ഭോജയേദാതുരം ഭിഷക്” (സൂ. ൧൭) ഇതി പ്രാഗേവോക്തത്വാത്; യത് പുനഃ “അഭുക്തവതഃ കര്മ” ഇത്യുക്തം സൂത്രസ്ഥാനേ, തന്മുഖാശ്രിതാനാമര്ശസാം കര്മണി ഭോജനപ്രതിഷേധാര്ഥമിതി| സാധാരണേ കാലേ നാതിശീതോഷ്ണേ| ഫലകേ കാഷ്ഠഫലകേ| വസ്ത്രകമ്ബലകോപവിഷ്ടമിതി വസനോന്ദുകനിവിഷ്ടമ്| പരികര്മിണഃ സര്വകര്മണാം കര്താരഃ പരിചാരകാഃ| ക്ഷാരം പാതയേദത്ര തന്ത്രാന്തരദൃഷ്ട്യാ ത്രിവിധാമപി ക്ഷാരമാത്രാമാഹ- “ക്ഷാരമാത്രാ നഖോത്സേധപ്രമാണാऽऽദ്യാ പ്രകീര്തിതാ| ദ്വിഗുണാ മധ്യമാ മാത്രാ ത്രിഗുണാ മഹതീ മതാ|| പിത്തേ ശ്ലേഷ്മണി വാതേ ച യഥാസങ്ഖ്യം പ്രയോജയേത്”- ഇതി| യന്ത്രമുഖപിധാനം ദാഹശക്ത്യുത്കര്ഷാര്ഥമ്| തീക്ഷ്ണൌഷധശക്തികൃതം ക്ഷാരബലം, വ്യാധിബലമവഗാഢോത്താനാദിഭേദേന| അത്ര സര്വമപ്യര്ശഃ ക്ഷാരേണ സമ്യഗ്ദഗ്ധം പക്വജാമ്ബവപ്രതീകാശമിതി സാമാന്യലക്ഷണമുക്തം; തന്ത്രാന്തരീയാസ്തു പൃഥക്; തഥാഹി- “പക്വജാമ്ബവകാശ്മര്യവര്ണം ദഗ്ധേऽനിലാര്ശസി| പിത്തജേ ഭൃങ്ഗമായൂരകണ്ഠവര്ണം വിനിര്ദിശേത്|| ബൃഹതീപുഷ്പവര്ണത്വം സമ്യഗ്ദഗ്ധേ കഫാര്ശസി”- ഇതി| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം, ശുക്തം ചുക്രം, ഫലാമ്ലോ ബീജപൂരരസഃ| തത ഇത്യാദി| ഉഷ്ണോദകോപവിഷ്ടമിതി കഫവാതാനുബന്ധേ ഉഷ്ണോദകാവഗാഹഃ, കേവലയോസ്തു രക്തപിത്തയോഃ ശീതോദകാവഗാഹഃ||൪||
Adhikarana ൩ (൫-൬) · Śloka ൬
തത്ര വാതശ്ലേഷ്മനിമിത്താന്യഗ്നിക്ഷാരാഭ്യാം സാധയേത്, ക്ഷാരേണൈവ മൃദുനാ പിത്തരക്തനിമിത്താനി ||൫||
തത്ര വാതാനുലോമ്യമന്നരുചിരഗ്നിദീപ്തിര്ലാഘവം ബലവര്ണോത്പത്തിര്മനസ്തുഷ്ടിരിതി സമ്യഗ്ദഗ്ധലിങ്ഗാനി, അതിദഗ്ധേ തു ഗുദാവദരണം ദാഹോ മൂര്ച്ഛാ ജ്വരഃ പിപാസാ ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിസ്തന്നിമിത്താശ്ചോപദ്രവാ ഭവന്തി, ധ്യാമാല്പവ്രണതാ കണ്ഡൂരനിലവൈഗുണ്യമിന്ദ്രിയാണാമപ്രസാദോ വികാരസ്യ ചാശാന്തിര്ഹീനദഗ്ധേ ||൬||
View original
तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्निक्षाराभ्यां साधयेत्, क्षारेणैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि ||५||
तत्र वातानुलोम्यमन्नरुचिरग्निदीप्तिर्लाघवं बलवर्णोत्पत्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धलिङ्गानि, अतिदग्धे तु गुदावदरणं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवा भवन्ति, ध्यामाल्पव्रणता कण्डूरनिलवैगुण्यमिन्द्रियाणामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदग्धे ||६||
Hide commentary
തന്നിമിത്താഃ ശോണിതസ്രാവനിമിത്താഃ| ധ്യാമഃ കൃഷ്ണശ്യാമഃ||൫-൬||
Adhikarana ൪ (൭) · Śloka ൭
മഹാന്തി ച പ്രാണവതശ്ഛിത്ത്വാ ദഹേത്, നിര്ഗതാനി ചാത്യര്ഥം ദോഷപൂര്ണാനി യന്ത്രാദ്വിനാ സ്വേദാഭ്യങ്ഗസ്നേഹാവഗാഹോപനാഹവിസ്രാവണാലേപക്ഷാരാഗ്നിശസ്ത്രൈരുപാചരേത്; പ്രവൃത്തരക്താനി ച രക്തപിത്തവിധാനേന, ഭിന്നപുരീഷാണിചാതീസാരവിധാനേന, ബദ്ധവര്ചാംസി സ്നേഹപാനവിധാനേനോദാവര്തവിധാനേന വാ; ഏഷ സര്വസ്ഥാനഗതാനാമര്ശസാം ദഹനകല്പഃ ||൭||
View original
महान्ति च प्राणवतश्छित्त्वा दहेत्, निर्गतानि चात्यर्थं दोषपूर्णानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्नेहावगाहोपनाहविस्रावणालेपक्षाराग्निशस्त्रैरुपाचरेत्; प्रवृत्तरक्तानि च रक्तपित्तविधानेन, भिन्नपुरीषाणिचातीसारविधानेन, बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा; एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ||७||
Hide commentary
മഹാന്തീത്യാദി| ദാഹഃ പുനരഗ്നികൃതഃ, ക്ഷാരദാഹസ്യോക്തത്വാത്| ദോഷപൂര്ണാനീതി ദോഷൈര്വാതപിത്തകഫരക്തൈഃ പൂരിതാനി| ഏഷ ഇത്യാദി| അത്ര സര്വശബ്ദേന മേഢ്രാദിസ്ഥാനഗതാനാമര്ശസാമവരോധഃ| ദഹനഗ്രഹണമത്രോപലക്ഷണം, തേന സ്നേഹാദി ശസ്ത്രം ചാനുക്തമുപലക്ഷയേത്||൭||
Adhikarana ൫ (൮) · Śloka ൮
ആസാദ്യ ച ദര്വീകൂര്ചകശലാകാനാമന്യതമേന ക്ഷാരം പാതയേത് |
ഭ്രഷ്ടഗുദസ്യ തു വിനാ യന്ത്രേണ ക്ഷാരാദികര്മ പ്രയുഞ്ജീത |
സര്വേഷു ച ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമാന്നം സര്പിഃസ്നിഗ്ധമുപസേവേത പയസാ നിമ്ബയൂഷേണ പടോലയൂഷേണ വാ, യഥാദോഷം ശാകൈര്വാസ്തൂകതണ്ഡുലീയകജീവന്ത്യുപോദികാശ്വബലാബാലമൂലകപാലങ്ക്യസനചില്ലീചുച്ചൂകലായവല്ലീഭിരന്യൈര്വാ |
യച്ചാന്യദപി സ്നിഗ്ധമഗ്നിദീപനമര്ശോഘ്നം സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ച തദുപസേവേത ||൮||
View original
आसाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यतमेन क्षारं पातयेत् |
भ्रष्टगुदस्य तु विना यन्त्रेण क्षारादिकर्म प्रयुञ्जीत |
सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण पटोलयूषेण वा, यथादोषं शाकैर्वास्तूकतण्डुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबलाबालमूलकपालङ्क्यसनचिल्लीचुच्चूकलायवल्लीभिरन्यैर्वा |
यच्चान्यदपि स्निग्धमग्निदीपनमर्शोघ्नं सृष्टमूत्रपुरीषं च तदुपसेवेत ||८||
Hide commentary
ആസാദ്യേത്യാദി| ഗോധൂമസ്യ ഗുരുത്വേऽപി പൂയവൃധ്ദ്യര്ഥം ക്ഷാരവ്രണക്ലേദനാര്ഥം ചോപയോഗഃ; തത ഉക്തം- “ഗോധൂമാന്നം സര്പിഃസ്നിഗ്ധമുപസേവേത” ഇതി| വാസ്തുകഃ ടഡ്കവാസ്തുകഃ, ജീവന്തീ ഡോഡികാ, അശ്വബലാ ഹിസ്ഫീത്യോ മേഥികാഭേദഃ, ചില്ലീ ക്ഷേത്രവാസ്തുകഃ, ചുച്ചുഃ ‘ചുചു’രിതി ലോകേ| അനുക്തമപ്യന്നപാനൌഷധദ്രവ്യം നിര്ദിശന്നാഹ- യദിത്യാദി| സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ചേതി സൃഷ്ടം വിണ്മൂത്രം യേനേതി, അര്ശഃ- കൃതമാര്ഗാവരോധകുപിതവാതവിബദ്ധസ്യ മൂത്രസ്യ പുരീഷസ്യ ച വിസര്ഗകരമ്| ചേതി ചകാരേണ തന്ത്രോദിതമന്യദപി പലാണ്ഡ്വാദി സമുച്ചീയതേ||൮||
Adhikarana ൬ (൯) · Śloka ൯
ദഗ്ധേഷു ചാര്ശഃസ്വഭ്യക്തോऽനലസന്ധുക്ഷണാര്ഥമനിലപ്രകോപസംരക്ഷണാര്ഥം ച സ്നേഹാദീനാം സാമാന്യതഃ ക്രിയാപഥമുപസേവേത |
വിശേഷതസ്തു വാതാര്ശഃസു സര്പീംഷി ച വാതഹരദീപനീയസിദ്ധാനി ഹിങ്ഗ്വാദിഭിശ്ചൂര്ണൈഃ പ്രതിസംസൃജ്യ പിബേത്, പിത്താര്ശഃസു പൃഥക്പര്ണ്യാദീനാം കഷായേണ ദീപനീയപ്രതീവാപം സര്പിഃ , ശോണിതാര്ശഃസു മഞ്ജിഷ്ഠാമുരുങ്ഗ്യാദീനാം കഷായേ പാചയേത്, ശ്ലേഷ്മാര്ശഃസു സുരസാദീനാം കഷായേ |
ഉപദ്രവാംശ്ച യഥാസ്വമുപാചരേത് ||൯||
View original
दग्धेषु चार्शःस्वभ्यक्तोऽनलसन्धुक्षणार्थमनिलप्रकोपसंरक्षणार्थं च स्नेहादीनां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत |
विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनीयसिद्धानि हिङ्ग्वादिभिश्चूर्णैः प्रतिसंसृज्य पिबेत्, पित्तार्शःसु पृथक्पर्ण्यादीनां कषायेण दीपनीयप्रतीवापं सर्पिः , शोणितार्शःसु मञ्जिष्ठामुरुङ्ग्यादीनां कषाये पाचयेत्, श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये |
उपद्रवांश्च यथास्वमुपाचरेत् ||९||
Hide commentary
ദഗ്ധേഷ്വിത്യാദി| ചേതി ചകാരേണാദഗ്ധേഷ്വപി വിധിരയമ്| സാമാന്യതഃ സാമാന്യേന സര്വാര്ശോഘ്നവിധിനാ, വിശേഷതസ്തു വാതാദ്യര്ശസാം ദഹനവിധിനാ ദഗ്ധേഷു വിധിഃ; തമേവ വിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്പീംഷീത്യാദി| സര്പീംഷി ച വാതഹരദീപനീയസിദ്ധാനീത്യത്ര വാതഹരാണി ഭദ്രദാര്വാദീനി, ദീപനീയാനി പിപ്പല്യാദീനി| അത്ര ച ക്വാഥകല്കവിധിഃ സാമാന്യകഷായകല്കവിധിനാ| തത്ര സിദ്ധേ ഘൃതേ വാതവ്യാധിപഠിതം ഹിങ്ഗ്വാദിചൂര്ണമാവാപ്യ യോജ്യമ്, ഉത്തരേഷു ത്രിഷ്വപി പിപ്പല്യാദികല്കമാമനന്തി വൃദ്ധാഃ| പിത്തേത്യാദി| പൃഥക്പര്ണ്യാദയോ രോപണഘൃതസാധനമിശ്രകോക്താഃ| മുരുങ്ഗീ മധുശിഗ്രുഃ, തദാദിര്മുരങ്ഗ്യാദിഃ; മുരുങ്ഗ്യാദിര്വരുണാദ്യന്തര്ഗണഃ “മധുശിഗ്രുസ്തര്കാരീ മേഷശൃങ്ഗീ” (സൂ. ൩൮) ഇത്യാദികഃ| കഷായ ഇതി സിദ്ധം സര്പിരിത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ശ്ലേഷ്മാര്ശഃസ്വിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാര്ശഃസു സുരസാദീനാം കഷായേ സിദ്ധം സര്പിരിത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| സുരസാദിഃ “സുരസാ ശ്വേതസുരസാ” (സൂ. ൩൮) ഇത്യാദിഃ| ഉപദ്രവചികിത്സാസൂത്രമുപദര്ശയന്നാഹ- ഉപദ്രവാനിത്യാദി| യേ ചോപദ്രവാ ഗുല്മാദയോ ജ്വരാദയശ്ച താനാത്മീയേനൌഷധേന പ്രതികുര്യാത്||൯||
Adhikarana ൭ (൧൦) · Śloka ൧൦
പരം ച യത്നമാസ്ഥായ ഗുദേ ക്ഷാരാഗ്നിശസ്ത്രാണ്യവചാരയേത്, തദ്വിഭ്രമാദ്ധി ഷാണ്ഢ്യശോഫദാഹമദമൂര്ച്ഛാടോപാനാഹാതീസാരപ്രവാഹണാനി ഭവന്തി മരണം വാ ||൧൦||
View original
परं च यत्नमास्थाय गुदे क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेत्, तद्विभ्रमाद्धि षाण्ढ्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहणानि भवन्ति मरणं वा ||१०||
Hide commentary
ഇദാനീം ക്ഷാരാദീനാമതിതീക്ഷ്ണത്വാദിയോഗാത്തേഷാം ദുര്യോഗേ ബഹുതരാനര്ഥകരത്വാത് സുയോഗൈകഹേതും നിര്ദിശന്നാഹ- പരം ചേത്യാദി| പരമ് ഉത്തമമ്||൧൦||
Adhikarana ൮ (൧൧) · Śloka ൧൧
അത ഊര്ധ്വം യന്ത്രപ്രമാണമുപദേക്ഷ്യാമഃ- തത്ര യന്ത്രം ലൌഹം ദാന്തം ശാര്ങ്ഗം വാര്ക്ഷം വാ ഗോസ്തനാകാരം ചതുരങ്ഗുലായതം പഞ്ചാങ്ഗുലപരിണാഹം പുംസാം, ഷഡങ്ഗുലപരിണാഹം നാരീണാം തലായതം; തദ് ദ്വിച്ഛിദ്രം ദര്ശനാര്ഥമ്, ഏകഛിദ്രം തു കര്മണി; ഏകദ്വാരേ ഹി ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നീനാമതിക്രമോ ന ഭവതി; ഛിദ്രപ്രമാണം തു ത്ര്യങ്ഗുലായതമങ്ഗുഷ്ഠോദരപരിണാഹം, യദങ്ഗുലമവശിഷ്ടം തസ്യാര്ധാങ്ഗുലാദധസ്താദര്ധാങ്ഗുലോച്ഛ്രിതോപരിവൃത്തകര്ണികമ്; ഏഷ യന്ത്രാകൃതിസമാസഃ ||൧൧||
View original
अत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रमाणमुपदेक्ष्यामः- तत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं पुंसां, षडङ्गुलपरिणाहं नारीणां तलायतं; तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम्, एकछिद्रं तु कर्मणि; एकद्वारे हि शस्त्रक्षाराग्नीनामतिक्रमो न भवति; छिद्रप्रमाणं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरपरिणाहं, यदङ्गुलमवशिष्टं तस्यार्धाङ्गुलादधस्तादर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकम्; एष यन्त्राकृतिसमासः ||११||
Hide commentary
അത ഇത്യാദി| ലൌഹം സുവര്ണരൂപ്യാദിലോഹമയമ്| ദാന്തം ഹസ്ത്യാദിദന്തമയമ്| ശാര്ങ്ഗം മഹിഷാദിശൃങ്ഗമയമ്| വാര്ക്ഷം വൃക്ഷമയം; വൃക്ഷാഃ സാരവൃക്ഷാഃ ശിംശപാദയഃ| ആയതം ദീര്ഘമ്| പരിണാഹോ വര്തുലതാ| തലായതമിതി തലം സ്വഹസ്തതലമ്| കേചിദത്ര സ്ത്രിയാഃ പൃഥഗ്യന്ത്രാഭിധാനഗ്രന്ഥമപഠിത്വാ സ്ത്രീപുംസയോസ്തുല്യമേവ യന്ത്രമിത്യാഹുഃ| അന്യേ ‘തലായതം’ ഇത്യത്ര ‘തദായതം’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- സ്ത്രീപുംസയോര്യന്ത്രവര്തുലത്വേ ഭേദഃ, ദൈര്ധ്യേ തു തദായതം പുരുഷയന്ത്രായതമിത്യര്ഥഃ| അര്ധാങ്ഗുലോച്ഛ്രിതോപരിവൃത്തകര്ണികമിതി അര്ധാങ്ഗുലോച്ഛ്രായേ ഉപരി വൃത്താ കര്ണികാ യസ്യേത്യര്ഥഃ| ‘അപവൃത്തകര്ണികം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, അപകൃഷ്ടാ വൃത്തകര്ണികാ യസ്യേതി; തത്രാപ്യുത്തരപദലോപേന സമാസഃ, അര്ഥോऽപി സ ഏവ| യന്ത്രാകൃതിസമാസ ഇതി യന്ത്രാകാരസങ്ക്ഷേപ ഇത്യര്ഥഃ; വിസ്തരസ്തു നാനാസ്ഥാനസ്ഥിതാര്ശഃസ്രോതഃപ്രമാണാകാരാഭ്യാം ദ്രവ്യാകാരപ്രമാണച്ഛിദ്രൈരേവേതി||൧൧||
Adhikarana ൯ (൧൨) · Śloka ൧൨
അത ഊര്ധ്വമര്ശസാമാലേപാന് വക്ഷ്യാമഃ- സ്നുഹീക്ഷീരയുക്തം ഹരിദ്രാചൂര്ണമാലേപഃ പ്രഥമഃ, കുക്കുടപുരീഷഗുഞ്ജാഹരിദ്രാപിപ്പലീചൂര്ണമിതി ഗോമൂത്രപിത്തപിഷ്ടോ ദ്വിതീയഃ, ദന്തീചിത്രകസുവര്ചികാലാങ്ഗലീകല്കോ വാ ഗോപിത്തപിഷ്ടസ്തൃതീയഃ, പിപ്പലീസൈന്ധവകുഷ്ഠശിരീഷഫലകല്കഃ സ്നുഹീക്ഷീരപിഷ്ടോऽര്കക്ഷീരപിഷ്ടോ വാ ചതുര്ഥഃ, കാസീസഹരിതാലസൈന്ധവാശ്വമാരകവിഡങ്ഗപൂതീകകൃതവേധനജമ്ബ്വര്കോത്തമാരണീദന്തീചിത്രകാലര്കസ്നുഹീപയഃസു തൈലം വിപക്വമഭ്യഞ്ജനേനാര്ശഃ ശാതയതി ||൧൨||
View original
अत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वक्ष्यामः- स्नुहीक्षीरयुक्तं हरिद्राचूर्णमालेपः प्रथमः, कुक्कुटपुरीषगुञ्जाहरिद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः, दन्तीचित्रकसुवर्चिकालाङ्गलीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्तृतीयः, पिप्पलीसैन्धवकुष्ठशिरीषफलकल्कः स्नुहीक्षीरपिष्टोऽर्कक्षीरपिष्टो वा चतुर्थः, कासीसहरितालसैन्धवाश्वमारकविडङ्गपूतीककृतवेधनजम्ब्वर्कोत्तमारणीदन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्वमभ्यञ्जनेनार्शः शातयति ||१२||
Hide commentary
ആലേപയോഗേഷു പ്രഥമാദിവചനം പ്രത്യേകമേവ യോഗാനാം മഹാബലത്വസൂചനാര്ഥമ്, ഉത്തരോത്തരബലീയസ്ത്വേന പ്രയോഗകാലാവധാരണാര്ഥമിത്യന്യേ| ഗോമൂത്രപിത്തപിഷ്ടോ ഗോമൂത്രഗോപിത്താഭ്യാം പിഷ്ടഃ| കൃതവേധനഃ കോശാതകീ| ജമ്ബൂഃ ഭൂമിജമ്ബൂഃ| ഉത്തമാരണീ യോധാമല്ലീ | അര്കോऽര്കക്ഷീരമ്| അലര്കഃ മന്ദാരഃ||൧൨||
Adhikarana ൧൦ (൧൩) · Śloka ൧൩
അത ഊര്ധ്വം ഭേഷജസാധ്യേഷ്വദൃശ്യേഷ്വര്ശഃസു യോഗാന് യാപനാര്ഥം വക്ഷ്യാമഃ- പ്രാതഃ പ്രാതര്ഗുഡഹരീതകീമാസേവേത, ബ്രഹ്മചാരീ ഗോമൂത്രദ്രോണസിദ്ധം വാ ഹരീതകീശതം പ്രാതഃ പ്രാതര്യഥാബലം ക്ഷൌദ്രേണ, അപാമാര്ഗമൂലം വാ തണ്ഡുലോദകേന സക്ഷൌദ്രമഹരഹഃ, ശതാവരീമൂലകല്കം വാ ക്ഷീരേണ, ചിത്രകചൂര്ണയുക്തം വാ സീധും പരാര്ധ്യം, ഭല്ലാതചൂര്ണയുക്തം വാ സക്തുമന്ഥമലവണം തക്രേണ, കലശേ വാऽന്തശ്ചിത്രകമൂലകല്കാവലിപ്തേ നിഷിക്തം തക്രമമ്ലമനമ്ലം വാ പാനഭോജനേഷൂപയുഞ്ജീത, ഏഷ ഏവ ഭാര്ഗ്യാസ്ഫോതായവാന്യാമലകഗുഡൂചീഷു തക്രകല്പഃ, പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകവിഡങ്ഗശുണ്ഠീഹരീതകീഷു ച പൂര്വവദേവ, നിരന്നോ വാ തക്രമഹരഹര്മാസമുപസേവേത, ശൃങ്ഗവേരപുനര്നവാചിത്രകകഷായസിദ്ധം വാ പയഃ, കുടജമൂലത്വക്ഫാണിതം വാ പിപ്പല്യാദിപ്രതീവാപം ക്ഷൌദ്രേണ, മഹാവാതവ്യാധ്യുക്തം ഹിങ്ഗ്വാദിചൂര്ണമുപസേവേത തക്രാഹാരഃ ക്ഷീരാഹാരോ വാ, ക്ഷാരലവണാംശ്ചിത്രകമൂലക്ഷാരോദകസിദ്ധാന് വാ കുല്മാഷാന് ഭക്ഷയേത്, ചിത്രകമൂലക്ഷാരോദകസിദ്ധം വാ പയഃ പലാശതരൂക്ഷാരസിദ്ധം വാ, പലാശതരൂക്ഷാരസിദ്ധാന് വാ കുല്മാഷാന്, പാടലാപാമാര്ഗബൃഹതീപലാശക്ഷാരം വാ പരിസ്നുതമഹരഹര്ഘൃതസംസൃഷ്ടം, കുടജബന്ദാകമൂലകല്കം വാ തക്രേണ, ചിത്രകപൂതീകനാഗരകല്കം വാ പൂതീകക്ഷാരേണ, ക്ഷാരോദകസിദ്ധം വാ സര്പിഃ പിപ്പല്യാദിപ്രതീവാപം, കൃഷ്ണതിലപ്രസൃതം പ്രകുഞ്ചം വാ പ്രാതഃ പ്രാതരുപസേവേത ശീതോദകാനുപാനമ്; ഏഭിരഭിവര്ധതേऽഗ്നിരര്ശാംസി ചോപശാമ്യന്തി ||൧൩||
View original
अत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वदृश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः- प्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत, ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोणसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं क्षौद्रेण, अपामार्गमूलं वा तण्डुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः, शतावरीमूलकल्कं वा क्षीरेण, चित्रकचूर्णयुक्तं वा सीधुं परार्ध्यं, भल्लातचूर्णयुक्तं वा सक्तुमन्थमलवणं तक्रेण, कलशे वाऽन्तश्चित्रकमूलकल्कावलिप्ते निषिक्तं तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत, एष एव भार्ग्यास्फोतायवान्यामलकगुडूचीषु तक्रकल्पः, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकविडङ्गशुण्ठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव, निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत, शृङ्गवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः, कुटजमूलत्वक्फाणितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं क्षौद्रेण, महावातव्याध्युक्तं हिङ्ग्वादिचूर्णमुपसेवेत तक्राहारः क्षीराहारो वा, क्षारलवणांश्चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेत्, चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतरूक्षारसिद्धं वा, पलाशतरूक्षारसिद्धान् वा कुल्माषान्, पाटलापामार्गबृहतीपलाशक्षारं वा परिस्नुतमहरहर्घृतसंसृष्टं, कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण, चित्रकपूतीकनागरकल्कं वा पूतीकक्षारेण, क्षारोदकसिद्धं वा सर्पिः पिप्पल्यादिप्रतीवापं, कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत शीतोदकानुपानम्; एभिरभिवर्धतेऽग्निरर्शांसि चोपशाम्यन्ति ||१३||
Hide commentary
അത ഇത്യാദി| ഹരീതക്യാദിയുതോ ഗുഡോऽപ്യഗ്നിദീപനഃ, സംയോഗശക്തിത്വാത്| ഉക്തം ച- “ഗുഡഃ കര്താऽഗ്നിസാദസ്യ, സഹ ന ത്വഭയാദിഭിഃ | കുഷ്ഠം തത്കാര്യപി തിലോ ഹന്തി ഭല്ലാതകൈഃ സഹ” ഇതി| ഭല്ലാതകചൂര്ണയുക്തം ചേത്യാദിയോഗം യാവദാസേവേതേതി ക്രിയാऽപി സമ്ബധ്യതേ| ബ്രഹ്മചാരീത്യാദി| ഗോമൂത്രഹരീതകീ ഗാഢവിട്കസ്യ മന്ദാഗ്നേഃ| ബ്രഹ്മചര്യം യോഗസ്യ രൌക്ഷ്യാത്| അപാമാര്ഗമൂലയോഗഃ പിത്തരക്താര്ശസി, ഗയദാസസ്തു കഫാനുബദ്ധരക്തജേഷു| ശതാവരീമൂലകല്കം വാതപിത്താനുബദ്ധരക്തജേഷു| ചിത്രകേത്യാദി| സീധും ശസ്യകം, പരാര്ധ്യം ശ്രേഷ്ഠമ്| ചൂര്ണം കര്ഷപ്രമാണമ്| ഏതച്ച കഫമന്ദാഗ്നൌ ബദ്ധപുരീഷേ വാ| ഭല്ലാതകേത്യാദി| ഭല്ലാതകചൂര്ണം ഷഡങ്ഗാദിവദാഹരത്വേന കര്ഷമാത്രം, ഭല്ലാതകചൂര്ണാദ്യവസക്തവസ്തു ഷോഡശഗുണാ ഏവ, തക്രപ്രമാണം പുനരത്ര യാവതാ നാത്യച്ഛം നാതിസാന്ദ്രം ചേതി| ജേജ്ജടാചാര്യഃ| പുനരത്ര ചതുര്ഥാംശം ഭല്ലാതകചൂര്ണമിച്ഛതി; തന്നേച്ഛതി ഗയീ| തക്രപ്രസങ്ഗേനാപരാര്ശോഹരതക്രപ്രയോഗം നിര്ദിശന്നാഹ- കലശേ ഇത്യാദി| ആസ്ഫോതാ സാരിവാ| പിപ്പലീത്യാദി| നിരന്നഃ അന്നവര്ജമ്| ഏതേ ച തക്രപ്രയോഗാഃ കഫവാതജേഷു ശുഷ്കാര്ശഃസു| ശുഷ്കാര്ശസാം വാതകഫജാനാമന്നപാനേ തക്രം നിര്ദിശ്യ, ആര്ദ്രാണാം രക്തപിത്തജാനാമന്നപാനേ ഗോരസമേവ നിര്ദിശന്നാഹ- ശൃങ്ഗവേരേത്യാദി| ഔഷധശൃതക്ഷീരപാനപക്ഷേ “ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ(ഷം) കര്തവ്യഃ ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ”- ഇതി ന്യായേന, തൃഷ്ണാപനയനപാനപക്ഷേ തു ഷഡങ്ഗകല്പനയാ കര്ഷമാത്രേണൈവ| ‘ശൃങ്ഗവേരാദിസിദ്ധം പയഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; തത്ര പിപ്പല്യാദ്യന്തര്ഗതാഃ ശൃങ്ഗവേരാദിഃ; അഥവാ പ്രകാരവാച്യത്രാദിശബ്ദഃ| അയം യോഗഃ കഫവാതാനുബന്ധരക്തജേഷു| കുടജേത്യാദി| കുടജത്വചാം ശതപലഫാണിതേ പിപ്പല്യാദിചൂര്ണം ഷട്പലം, ക്ഷൌദ്രപ്രമാണം തു പ്രയോഗകാലേ യാവതാऽവലേഹഃ സ്യാത്| കുടജഫാണിതം തു കഫപിത്താനുബദ്ധരക്തജേഷു| ഹിങ്ഗ്വിത്യാദി| ഹിങ്ഗ്വാദികം വാതകഫജേഷു, തക്രാഹാരോ വാതകഫാനുബദ്ധരക്തജേഷു, വാതപിത്താനുബന്ധജേഷു ക്ഷീരാഹാരഃ| ക്ഷാരേത്യാദി| കുല്മാഷാ യവൌദനഃ| ചിത്രകമൂലസ്യാപി ഷഡങ്ഗോദകകല്പേന കഷായഃ| താനേവ യവക്ഷാരേണ ലവണാന് ലവണീകൃതാന്| ചിത്രകേത്യാദി| അത്രാപി പലാശക്ഷാരപ്രമാണസ്യ തദുദകപ്രമാണസ്യ ച ഷഡങ്ഗോദ്ദേശതഃ സിദ്ധിഃ| പാടലേത്യാദി| പാടലാദിക്ഷാരപലം ത്രികര്ഷമര്ധപലം വാ ക്വാഥകല്പേന ക്വഥിതമര്ധാവശേഷിതം സുപരിസ്രുതം സഘൃതകര്ഷം പേയം; ജീര്ണേ ച തസ്മിന് സമഘൃതക്ഷീരം മധുരരസമേവാന്നം ഭോജ്യമ്, ഓജോഭ്രംശഭയാത്| കുടജേത്യാദി| കുടജമൂലബന്ദാകയോഃ പലം ത്രികര്ഷമര്ധപലം വാ തക്രപലദ്വയേന| ഘൃതക്ഷീരമധുരരസഭോജനശ്ചിത്രകാദികല്കം പൂതീകക്ഷാരോദകേന പിബേത്| ക്ഷാരോദകസിദ്ധമിതി പൂതീകക്ഷാരോദകാഢകസിദ്ധം പാടലാക്ഷാരോദകാഢകസിദ്ധം വാ സര്പിഃ പലപ്രമാണം പാനകാലേ പിപ്പല്യാദിചൂര്ണപാദപ്രക്ഷേപം പേയമ്| ഭോജനമത്രാപി സഘൃതക്ഷീരമധുരരസം, ക്ഷാരസ്യ ഖരതീക്ഷ്ണത്വാത്| ഏതച്ച വാതജേഷു രൂക്ഷകോഷ്ഠേഷു ചാവസന്നാനലേഷു||൧൩||
Adhikarana ൧൧ (൧൪) · Śloka ൧൪
ദ്വിപഞ്ചമൂലീദന്തീചിത്രകപഥ്യാനാം തുലാമാഹൃത്യ ജലചതുര്ദ്രോണേ വിപാചയേത്, തതഃ പാദാവശിഷ്ടം കഷായമാദായ സുശീതം ഗുഡതുലയാ സഹോന്മിശ്ര്യ ഘൃതഭാജനേ നിഃക്ഷിപ്യ മാസമുപേക്ഷേത യവപല്ലേ, തതഃ പ്രാതഃ പ്രാതര്മാത്രാം പായയേത, തേനാര്ശോഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡുരോഗോദാവര്താരോചകാ ന ഭവന്തി ദീപ്തശ്ചാഗ്നിര്ഭവതി ||൧൪||
View original
द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहृत्य जलचतुर्द्रोणे विपाचयेत्, ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निःक्षिप्य मासमुपेक्षेत यवपल्ले, ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत, तेनार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगोदावर्तारोचका न भवन्ति दीप्तश्चाग्निर्भवति ||१४||
Hide commentary
ദ്വിപഞ്ചമൂലീത്യാദി| ഏഷാം സമഭാഗാനാം തുലാം പലശതമ്| അസ്മിന്നരിഷ്ടേ ധാതകീപൂഷ്പാണി പലദ്വയം ത്രയം വാऽനുക്താന്യപ്യധിവാസനാര്ഥം വൃദ്ധാ ആമനന്തി| തുലാം തുലാമിത്യന്യേ പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ദ്വിപഞ്ചമൂല്യാദീനാം ച പ്രത്യേകം തുലാം പലശതം; തന്നേച്ഛതി ഗയീ| യവപല്ലേ യവരാശാവിത്യര്ഥഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചാസ്യ ‘ദന്ത്യരിഷ്ട’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ||൧൪||
Adhikarana ൧൨ (൧൫) · Śloka ൧൫
പിപ്പലീമരിചവിഡങ്ഗൈലവാലുകലോധ്രാണാം ദ്വേ ദ്വേ പലേ, ഇന്ദ്രവാരുണ്യാഃ പഞ്ച പലാനി, കപിത്ഥമധ്യസ്യ ദശ, പഥ്യാഫലാനാമര്ധപ്രസ്ഥഃ, പ്രസ്ഥോ ധാത്രീഫലാനാം, ഏതദൈകധ്യം ജലചതുര്ദ്രോണേ വിപാച്യ, പാദാവശേഷം പരിസ്രാവ്യ, സുശീതം ഗുഡതുലാദ്വയേനോന്മിശ്ര്യ, ഘൃതഭാജനേ നിഃക്ഷിപ്യ, പക്ഷമുപേക്ഷേത യവപല്ലേ; തതഃ പ്രാതഃ പ്രാതര്യഥാബലമുപയുഞ്ജീത |
ഏഷ ഖല്വരിഷ്ടഃ പ്ലീഹാഗ്നിഷങ്ഗാര്ശോഗ്രഹണീഹൃത്പാണ്ഡുരോഗശോഫകുഷ്ഠഗുല്മോദരകൃമിഹരോ ബലവര്ണകരശ്ചേതി ||൧൫||
View original
पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोध्राणां द्वे द्वे पले, इन्द्रवारुण्याः पञ्च पलानि, कपित्थमध्यस्य दश, पथ्याफलानामर्धप्रस्थः, प्रस्थो धात्रीफलानां, एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणे विपाच्य, पादावशेषं परिस्राव्य, सुशीतं गुडतुलाद्वयेनोन्मिश्र्य, घृतभाजने निःक्षिप्य, पक्षमुपेक्षेत यवपल्ले; ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत |
एष खल्वरिष्टः प्लीहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीहृत्पाण्डुरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्णकरश्चेति ||१५||
Hide commentary
പിപ്പലീത്യാദി| ഇന്ദ്രവാരുണ്യാഃ പ്രോക്തേऽപി പലപഞ്ചകേ കടുകത്വപരിഹാരായാര്ധം ക്ഷിപന്തി വൃദ്ധവൈദ്യാഃ| ചരകേऽപ്യയം പഠ്യതേऽഭയാരിഷ്ടഃ||൧൫||
Adhikarana ൧൩ (൧൬) · Śloka ൧൬
തത്ര, വാതപ്രായേഷു സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനമപ്രതിഷിദ്ധം, പിത്തജേഷു വിരേചനമ്, ഏവം രക്തജേഷു സംശമനം, കഫജേഷു ശൃങ്ഗവേരകുലത്ഥോപയോഗഃ, സര്വദോഷഹരം യഥോക്തം സര്വജേഷു, യഥാസ്വൌഷധിസിദ്ധം ച പയഃ സര്വേഷ്വിതി ||൧൬||
View original
तत्र, वातप्रायेषु स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं, पित्तजेषु विरेचनम्, एवं रक्तजेषु संशमनं, कफजेषु शृङ्गवेरकुलत्थोपयोगः, सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु, यथास्वौषधिसिद्धं च पयः सर्वेष्विति ||१६||
Hide commentary
അചിരോത്പന്നാനാമല്പദോഷലിങ്ഗാനാം സാധനാര്ഥമദൃശ്യാനാം യാപ്യാനാം യാപനാര്ഥം ച സ്നേഹാദികര്മാണി നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രാര്ശഃസു വമനസ്യ നിഷിദ്ധസ്യാപി കഫപ്രസേകാദിഷ്വവസ്ഥാസു കര്തവ്യതാപ്രസങ്ഗഃ| കേചിദ്വാതപ്രായേഷ്വിത്യാദികം ഗ്രന്ഥമനാര്ഷമിത്യാചക്ഷതേ, ഗയദാസവ്യാഖ്യാതത്വാന്മയാऽപി വ്യാഖ്യാതഃ| പിത്തജേഷ്വിത്യാദി| ഏവമിതി വിരേചനമ്| ന വാമയതി നാപി വിരേചയതി വ്യാധിനാ സഹൈകീഭൂയ തത്സ്ഥമേവ വ്യാധിം ശമയേത്തത് സംശമനമ്||൧൬||
Adhikarana ൧൪ (൧൭) · Śloka ൧൭
അത ഊര്ധ്വം ഭല്ലാതകവിധാനമുപദേക്ഷ്യാമഃ- ഭല്ലാതകാനി പരിപക്വാന്യനുപഹതാന്യാഹൃത്യ തത ഏകമാദായ ദ്വിധാ ത്രിധാ ചതുര്ധാ വാ ഛേദയിത്വാ കഷായകല്പേന വിപാച്യ തസ്യ കഷായസ്യ ശുക്തിമനുഷ്ണാം ഘൃതാഭ്യക്തതാലുജിഹ്വൌഷ്ഠഃ പ്രാതഃ പ്രാതരുപസേവേത, തതോऽപരാഹ്ണേ ക്ഷീരം സര്പിരോദന ഇത്യാഹാരഃ; ഏവമേകൈകം വര്ധയേദ്യാവത് പഞ്ചതി, തതഃ പഞ്ച പഞ്ചാഭിവര്ധയേദ്യാവത് സപ്തതിരിതി, പ്രാപ്യ ച സപ്തതിമപകര്ഷയേദ്ഭൂയഃ പഞ്ച പഞ്ച യാവത് പഞ്ചേതി, പഞ്ചഭ്യസ്ത്വേകൈകം യാവദേകമിതി |
ഏവം ഭല്ലാതകസഹസ്രമുപയുജ്യ സര്വകുഷ്ഠാര്ശോഭിര്വിമുക്തോ ബലവാനരോഗഃ ശതായുര്ഭവതി ||൧൭||
View original
अत ऊर्ध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः- भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहृत्य तत एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पेन विपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्णां घृताभ्यक्ततालुजिह्वौष्ठः प्रातः प्रातरुपसेवेत, ततोऽपराह्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः; एवमेकैकं वर्धयेद्यावत् पञ्चति, ततः पञ्च पञ्चाभिवर्धयेद्यावत् सप्ततिरिति, प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेद्भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्चेति, पञ्चभ्यस्त्वेकैकं यावदेकमिति |
एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्य सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्भवति ||१७||
Hide commentary
അചിരോത്പന്നാനാമല്പദോഷലിങ്ഗാനാം ച സാധനാര്ഥം ചിരജാതാനാമദൃശ്യാനാം യാപനാര്ഥം വിശിഷ്ടപ്രയോഗം നിര്ദിശന്നാഹ- അത ഇത്യാദി| ഫലം പര്യാഗതമിതി പൂര്വോക്തത്വാത് പരിപക്വാന്യേവ ലബ്ധാനി, ഭൂമിവിഭാഗോക്തൌഷധദോഷപരിഹാരേണാനുപഹതാന്യപി ലബ്ധാനി, പുനസ്തദ്വചനം പ്രയോഗസ്യ മഹാഫലത്വേന ഗൌരവോത്പാദനാര്ഥമ്| കഷായസ്യ ശുക്തിമിതി അത്രൈകാപേക്ഷയാ ശുക്തിമാനം, യഥാ ചാത്ര ഭല്ലാതകാനാം ക്വാഥ്യാനാം പരിവൃദ്ധിസ്തഥാ ക്വാഥോദകസ്യാപി ബുദ്ധ്യാ വൃദ്ധിഃ പരികല്പനീയാ| ഭല്ലാതകാനി തദസ്ഥീനി പക്വാനി തന്ത്രാന്തരദര്ശനാച്ഛുചൌ ശുക്രേ വാ മാസി ഗൃഹീത്വാ യവപല്ലേ മാഷപല്ലേ വാ നിധായ, മാര്ഗശീര്ഷേ പൌഷേ വാ പ്രയുഞ്ജീത| ഏവമുക്തപ്രകാരേണ സപ്തതിം യാവദുത്കര്ഷേണ ഭല്ലാതകസഹസ്രം പഞ്ചത്രിംശതാ ദിവസൈഃ പൂര്യതേ, ശതം യാവദുത്കര്ഷേണ സഹസ്രദ്വയവിധാനം സ്യാത്; തത്രാദ്യം ദിനചതുഷ്ടയം സംസ്കാരമാത്രജനകത്വാദന്ത്യം ച ഭല്ലാതകസംസ്കാരാപകര്ഷണത്വാന്ന വൃദ്ധാ ഭിഷജോ ഗണയന്തി, തതഃ സഹസ്രദ്വയം പൂര്യത ഏവ| ഏവം ഭല്ലാതകപ്രയോഗശ്ച ത്രിവിധഃ| തത്ര ശതാന്തഃ ശരീരബലദോഷാപേക്ഷയാ പ്രവരഃ, സപ്തത്യന്തോ മധ്യമഃ, ത്രിംശദന്തഃ പുനരധമഃ പ്രയോഗഃ, ഏവം തന്ത്രാന്തരാദ് വ്യാഖ്യായതേ| ഗ്രീഷ്മകാലേ ഗൃഹീതാന്യാപൂര്ണരസാന്യനാമയാനി ഭല്ലാതകാസ്ഥീനി യവപല്ലേ മാഷപല്ലേ വാ ചതുര്മാസാവസ്ഥിതാനി ഹേമന്തേ പ്രയോക്തുമാരമേത; മധുരസ്നിഗ്ധശീതോപസംസൃഷ്ടശരീരഃ പ്രഥമം ദശ ഭല്ലാതകാനി സങ്ക്ഷുദ്യാഷ്ടഗുണേന സലിലേന ക്വാഥം കൃത്വാऽഷ്ടഭാഗാവശേഷം സദുഗ്ധം ഘൃതേനാന്തര്മുഖമഭ്യജ്യ പിബേത്, താന്യേകൈകശോ ഭല്ലാതകോത്കര്ഷേണ ത്രിംശത്കൃത്വാ പുനരേകൈകമപകര്ഷയേദ്യാവദ്ദശഭല്ലാതകപ്രയോഗഃ; നാതഃ പരമുത്കര്ഷഃ കര്തവ്യഃ| അനേന ക്രമേണ സഹസ്രഭല്ലാതകപ്രയോഗഃ പരം ന ഘടതേ, യഥാऽത്ര ഘടതേ തഥാവിധഃ പാരമ്പര്യോപദേശോ വ്യാഖ്യായതേ- ത്രിംശദ്രാത്രൌ സപ്തരാത്രം ത്രിംശത്പ്രയോഗഃ കര്തവ്യഃ, തത ഏകൈകമപകര്ഷയേദ്യാവദ്ദശ, പുനരന്യസ്മിന്നപി ദിനേ ദശേതി, ഏവം ഭല്ലാതകസഹസ്രമുപയുജ്യത ഇതി ഘടതേ| സര്വകുഷ്ഠാര്ശോഭിര്വിമുക്ത ഇതി വചനം ന യഥാര്ഥവചനം, കാകണകസ്യ കുഷ്ഠസ്യാദിബലപ്രവൃത്താനാം ച കുഷ്ഠാനാം തഥാ ത്രിദോഷജാനാം ചാര്ശസാം സഹജാനാം ചാസാധ്യത്വാത്, രക്തപിത്തജാനാമപ്യര്ശസാം ഭല്ലാതകാവിഷയത്വാത്| തുവരകഭല്ലാതകയോര്വാര്യുഷ്ണം നിഷിദ്ധം, തതോऽല്പശൃതശീതജലം പേയമ്||൧൭||
Adhikarana ൧൫ (൧൮) · Śloka ൧൮
ദ്വിവ്രണീയോക്തേന വിധാനേന ഭല്ലാതകനിശ്ച്യുതിതം സ്നേഹമാദായ പ്രാതഃ പ്രാതഃ ശുക്തിമാത്രമുപയുഞ്ജീത, ജീര്ണേ പൂര്വവദാഹാരഃ ഫലപ്രകര്ഷശ്ച |
ഭല്ലാതകമജ്ജഭ്യോ വാ സ്നേഹമാദായാപകൃഷ്ടദോഷഃ പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്തോ നിവാതമാഗാരം പ്രവിശ്യ യഥാബലം പ്രസൃതിം പ്രകുഞ്ചം വോപയുഞ്ജീത, തസ്മിഞ്ജീര്ണേ ക്ഷീരം സര്പിരോദന ഇത്യാഹാരഃ, ഏവം മാസമുപയുജ്യ മാസത്രയമാദിഷ്ടാഹാരോ രക്ഷേദാത്മാനം; തതഃ സര്വോപതാപാനപഹൃത്യ വര്ണവാന് ബലവാഞ് ശ്രവണഗ്രഹണധാരണശക്തിസമ്പന്നോ വര്ഷശതായുര്ഭവതി, മാസേ മാസേ ച പ്രയോഗേ വര്ഷശതം വര്ഷശതമായുഷോऽഭിവൃദ്ധിര്ഭവതി, ഏവം ദശമാസാനുപയുജ്യ വര്ഷസഹസ്രായുര്ഭവതി ||൧൮||
View original
द्विव्रणीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्च्युतितं स्नेहमादाय प्रातः प्रातः शुक्तिमात्रमुपयुञ्जीत, जीर्णे पूर्ववदाहारः फलप्रकर्षश्च |
भल्लातकमज्जभ्यो वा स्नेहमादायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्रसृतिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, तस्मिञ्जीर्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्षेदात्मानं; ततः सर्वोपतापानपहृत्य वर्णवान् बलवाञ् श्रवणग्रहणधारणशक्तिसम्पन्नो वर्षशतायुर्भवति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति, एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्भवति ||१८||
Hide commentary
ഭല്ലാതകപ്രയോഗാന്തരം ദര്ശയതി- ദ്വിവ്രണീയേത്യാദി| പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്ത ഇതി യവാഗ്വാദിക്രമഭുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വാദശഭിരന്നകാലൈഃ ഷഡ് ദിനാനി, വിരേചനദിവസേന സഹ സപ്ത ദിനാനി ച, തദുത്തരം ഭോജനമഷ്ടമേ; തസ്യാപോഹേ സപ്ത, തദാ സപ്തമേ വാऽഹനി ഭോജനം; നവമേ പുനരഹനി ഭല്ലാതകമജ്ജസ്നേഹം പിബേത്| യഥാബലമിതി പുരുഷരോഗബലാനതിക്രമേണ പ്രസൃതിം പ്രകുഞ്ചം വാऽഷ്ടഭാഗമധുയുക്തം ദ്വിഗുണഘൃതം പൂര്വവദ്ധൃതാഭ്യക്തതാല്വോഷ്ഠഃ ശീതം പിബേത്; ശീതോദകാദ്യുപചാരശ്ച| പ്രസൃതിഃ പലദ്വയം, പ്രകുഞ്ചഃ പലമ്| രക്ഷേദാത്മാനം ‘ക്രോധാദിഭ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൮||
Adhikarana ൧൬ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
ഭവന്തി ചാത്ര- യഥാ സര്വാണി കുഷ്ഠാനി ഹതഃ ഖദിരബീജകൌ |
തഥൈവാര്ശാംസി സര്വാണി വൃക്ഷകാരുഷ്കരൌ ഹതഃ ||൧൯||
ഹരിദ്രായാഃ പ്രയോഗേണ പ്രമേഹാ ഇവ ഷോഡശ |
ക്ഷാരാഗ്നീ നാതിവര്തന്തേ തഥാ ദൃശ്യാ ഗുദോദ്ഭവാഃ ||൨൦||
View original
भवन्ति चात्र- यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजकौ |
तथैवार्शांसि सर्वाणि वृक्षकारुष्करौ हतः ||१९||
हरिद्रायाः प्रयोगेण प्रमेहा इव षोडश |
क्षाराग्नी नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवाः ||२०||
Hide commentary
പ്രഭാവവിഭാവിതം ഖദിരാദീനാം കുഷ്ഠാദിഹരത്വം പുരാതനാഗമനിര്ദിഷ്ടൈഃ ശ്ലോകൈരാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| ദ്വാഭ്യാം കുടജഭല്ലാതകാഭ്യാം യഥാസ്വം വിഷയമുപയുജ്യമാനാഭ്യാം പ്രത്യേകശോ വാതാദിദോഷത്രയജനിതാന്യര്ശാംസി നിവര്തന്തേ| തദ്യഥാ- വാതകഫജാനി ഭല്ലാതകേന, രക്തപിത്തജാനി കുടജേന| ഏവമേവാഭിപ്രേത്യ സര്വാണി, ന പുനഃ സാന്നിപാതികസര്വദോഷജാപേക്ഷയാ സര്വാണീതി| ഏവം കുഷ്ഠേഷ്വപി സാധ്യത്വേന ദാര്ഷ്ടാന്തികം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ഷോഡശ പ്രമേഹാ വാതജപ്രമേഹചതുഷ്ടയം വിഹായ||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൭ (൨൧) · Śloka ൨൧
ഘൃതാനി ദീപനീയാനി ലേഹായസ്കൃതയഃ സുരാഃ |
ആസവാശ്ച പ്രയോക്തവ്യാ വീക്ഷ്യ ദോഷസമുച്ഛ്രിതിമ് ||൨൧||
View original
घृतानि दीपनीयानि लेहायस्कृतयः सुराः |
आसवाश्च प्रयोक्तव्या वीक्ष्य दोषसमुच्छ्रितिम् ||२१||
Hide commentary
അന്യദപി ചികിത്സിതം ദോഷോച്ഛ്രായാപേക്ഷയാഹ- ഘൃതാനീത്യാദി| ലേഹാഃ കുടജാവലേഹാദയഃ, നവായസാദയോऽയസ്കൃതയോ മഹാകുഷ്ഠമധുമേഹാദിചികിത്സിതനിര്ദിഷ്ടാഃ| സുരാ നാനാവിധാഃ പൈഷ്ടികാദിഭേദേന വിരേചനാധ്യായവിധിവിധേയാഃ| ആസവാശ്ച നാനാവിധൌഷധക്വാഥഗുഡാദികൃതാ ധാതക്യാദിചൂര്ണാധിവാസിതാഃ| ‘വീക്ഷ്യ ദോഷം യഥാഫലമ്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്ര ഫലമുക്തമനതിക്രമ്യേത്യര്ഥഃ ||൨൧||
Adhikarana ൧൮ (൨൨) · Śloka ൨൨
വേഗാവരോധസ്ത്രീപൃഷ്ഠയാനാന്യുത്കുടുകാസനമ് |
യഥാസ്വം ദോഷലം ചാന്നമര്ശഃസു പരിവര്ജയേത് ||൨൨||
View original
वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कुटुकासनम् |
यथास्वं दोषलं चान्नमर्शःसु परिवर्जयेत् ||२२||
Hide commentary
വര്ജ്യാന് നിര്ദിശന്നാഹ- വേഗാവരോധേത്യാദി| വാതമൂത്രപുരീഷാദീനാം സ്വമാര്ഗേണ സ്വഭാവതഃ പ്രവൃത്ത്യഭിമുഖീഭാവോ വേഗഃ| ഉത്കുടുകാസനമുത്കടികസ്യ ചിരാസനസ്ഥിതിഃ||൨൨||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൬
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽര്ശശ്ചികിത്സിതം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ ||൬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
Hide commentary
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||