६. अर्शश्चिकित्सितम्

तत्रेत्यादि| अचिरकालजानि अवत्सराणि| स्थिराणि अविसर्पीणि| पृथूनि विशालानि| कठिनानि अकोमलानि||१-३||

तत्रेत्यादि| बलवन्तमिति आतुरोपक्रमे कृतमपि बलग्रहणं पुनरिह कृतम्; अन्वर्थत्वे ह्यनर्थनिवृत्त्यर्थमुक्तमप्युच्यते, यथैव हि व्यसनसङ्कटे पथि शनैः शनैरहिरहिरिति; मनोबलस्य सत्त्वस्य प्राप्त्यर्थमित्यन्ये, उपचयलक्षणस्य बलस्य प्राप्त्यर्थमित्यपरे; अपरे त्वेवं वदन्ति- ननु, अर्शोव्याध्युपद्रुतस्य कथं बलवत्त्वं स्यात्? अत्रोच्यते, बलवानत्र वृद्धत्वरहितो नात्यन्तहीनप्राणः सत्त्वभूयिष्ठो वा| अर्शोव्याधौ “अभुक्तवतः कर्म कुर्वीत” (सू. ५) इति सूत्रस्थाने प्रोक्तं, तदत्र कथं स्निग्धं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तमित्याद्युक्तं? भुक्तवतो हि कर्मणि क्रियमाणे हिक्काश्वासादय उत्पद्येरन्निति वृद्धवैद्याः; तत्रैके द्वित्रिचतुः- पञ्चदिनानि पूर्वाणि स्निग्धादिभोजनं न तु तदहरित्याहुः; अन्ये तु तदहरेव स्निग्धाल्पभोजनानन्तरमर्शःकर्मेत्याहुः, “प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदातुरं भिषक्” (सू. १७) इति प्रागेवोक्तत्वात्; यत् पुनः “अभुक्तवतः कर्म” इत्युक्तं सूत्रस्थाने, तन्मुखाश्रितानामर्शसां कर्मणि भोजनप्रतिषेधार्थमिति| साधारणे काले नातिशीतोष्णे| फलके काष्ठफलके| वस्त्रकम्बलकोपविष्टमिति वसनोन्दुकनिविष्टम्| परिकर्मिणः सर्वकर्मणां कर्तारः परिचारकाः| क्षारं पातयेदत्र तन्त्रान्तरदृष्ट्या त्रिविधामपि क्षारमात्रामाह- “क्षारमात्रा नखोत्सेधप्रमाणाऽऽद्या प्रकीर्तिता| द्विगुणा मध्यमा मात्रा त्रिगुणा महती मता|| पित्ते श्लेष्मणि वाते च यथासङ्ख्यं प्रयोजयेत्”- इति| यन्त्रमुखपिधानं दाहशक्त्युत्कर्षार्थम्| तीक्ष्णौषधशक्तिकृतं क्षारबलं, व्याधिबलमवगाढोत्तानादिभेदेन| अत्र सर्वमप्यर्शः क्षारेण सम्यग्दग्धं पक्वजाम्बवप्रतीकाशमिति सामान्यलक्षणमुक्तं; तन्त्रान्तरीयास्तु पृथक्; तथाहि- “पक्वजाम्बवकाश्मर्यवर्णं दग्धेऽनिलार्शसि| पित्तजे भृङ्गमायूरकण्ठवर्णं विनिर्दिशेत्|| बृहतीपुष्पवर्णत्वं सम्यग्दग्धे कफार्शसि”- इति| धान्याम्लं काञ्जिकं, शुक्तं चुक्रं, फलाम्लो बीजपूररसः| तत इत्यादि| उष्णोदकोपविष्टमिति कफवातानुबन्धे उष्णोदकावगाहः, केवलयोस्तु रक्तपित्तयोः शीतोदकावगाहः||४||

तन्निमित्ताः शोणितस्रावनिमित्ताः| ध्यामः कृष्णश्यामः||५-६||

महान्तीत्यादि| दाहः पुनरग्निकृतः, क्षारदाहस्योक्तत्वात्| दोषपूर्णानीति दोषैर्वातपित्तकफरक्तैः पूरितानि| एष इत्यादि| अत्र सर्वशब्देन मेढ्रादिस्थानगतानामर्शसामवरोधः| दहनग्रहणमत्रोपलक्षणं, तेन स्नेहादि शस्त्रं चानुक्तमुपलक्षयेत्||७||

आसाद्येत्यादि| गोधूमस्य गुरुत्वेऽपि पूयवृध्द्यर्थं क्षारव्रणक्लेदनार्थं चोपयोगः; तत उक्तं- “गोधूमान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत” इति| वास्तुकः टड्कवास्तुकः, जीवन्ती डोडिका, अश्वबला हिस्फीत्यो मेथिकाभेदः, चिल्ली क्षेत्रवास्तुकः, चुच्चुः ‘चुचु’रिति लोके| अनुक्तमप्यन्नपानौषधद्रव्यं निर्दिशन्नाह- यदित्यादि| सृष्टमूत्रपुरीषं चेति सृष्टं विण्मूत्रं येनेति, अर्शः- कृतमार्गावरोधकुपितवातविबद्धस्य मूत्रस्य पुरीषस्य च विसर्गकरम्| चेति चकारेण तन्त्रोदितमन्यदपि पलाण्ड्वादि समुच्चीयते||८||

दग्धेष्वित्यादि| चेति चकारेणादग्धेष्वपि विधिरयम्| सामान्यतः सामान्येन सर्वार्शोघ्नविधिना, विशेषतस्तु वाताद्यर्शसां दहनविधिना दग्धेषु विधिः; तमेव विशेषं निर्दिशन्नाह- सर्पींषीत्यादि| सर्पींषि च वातहरदीपनीयसिद्धानीत्यत्र वातहराणि भद्रदार्वादीनि, दीपनीयानि पिप्पल्यादीनि| अत्र च क्वाथकल्कविधिः सामान्यकषायकल्कविधिना| तत्र सिद्धे घृते वातव्याधिपठितं हिङ्ग्वादिचूर्णमावाप्य योज्यम्, उत्तरेषु त्रिष्वपि पिप्पल्यादिकल्कमामनन्ति वृद्धाः| पित्तेत्यादि| पृथक्पर्ण्यादयो रोपणघृतसाधनमिश्रकोक्ताः| मुरुङ्गी मधुशिग्रुः, तदादिर्मुरङ्ग्यादिः; मुरुङ्ग्यादिर्वरुणाद्यन्तर्गणः “मधुशिग्रुस्तर्कारी मेषशृङ्गी” (सू. ३८) इत्यादिकः| कषाय इति सिद्धं सर्पिरित्यत्रापि सम्बध्यते| श्लेष्मार्शःस्वित्यादि| श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये सिद्धं सर्पिरित्यत्रापि सम्बध्यते| सुरसादिः “सुरसा श्वेतसुरसा” (सू. ३८) इत्यादिः| उपद्रवचिकित्सासूत्रमुपदर्शयन्नाह- उपद्रवानित्यादि| ये चोपद्रवा गुल्मादयो ज्वरादयश्च तानात्मीयेनौषधेन प्रतिकुर्यात्||९||

इदानीं क्षारादीनामतितीक्ष्णत्वादियोगात्तेषां दुर्योगे बहुतरानर्थकरत्वात् सुयोगैकहेतुं निर्दिशन्नाह- परं चेत्यादि| परम् उत्तमम्||१०||

अत इत्यादि| लौहं सुवर्णरूप्यादिलोहमयम्| दान्तं हस्त्यादिदन्तमयम्| शार्ङ्गं महिषादिशृङ्गमयम्| वार्क्षं वृक्षमयं; वृक्षाः सारवृक्षाः शिंशपादयः| आयतं दीर्घम्| परिणाहो वर्तुलता| तलायतमिति तलं स्वहस्ततलम्| केचिदत्र स्त्रियाः पृथग्यन्त्राभिधानग्रन्थमपठित्वा स्त्रीपुंसयोस्तुल्यमेव यन्त्रमित्याहुः| अन्ये ‘तलायतं’ इत्यत्र ‘तदायतं’ इति पठित्वा व्याख्यानयन्ति- स्त्रीपुंसयोर्यन्त्रवर्तुलत्वे भेदः, दैर्ध्ये तु तदायतं पुरुषयन्त्रायतमित्यर्थः| अर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकमिति अर्धाङ्गुलोच्छ्राये उपरि वृत्ता कर्णिका यस्येत्यर्थः| ‘अपवृत्तकर्णिकं’ इति केचित् पठन्ति, अपकृष्टा वृत्तकर्णिका यस्येति; तत्राप्युत्तरपदलोपेन समासः, अर्थोऽपि स एव| यन्त्राकृतिसमास इति यन्त्राकारसङ्क्षेप इत्यर्थः; विस्तरस्तु नानास्थानस्थितार्शःस्रोतःप्रमाणाकाराभ्यां द्रव्याकारप्रमाणच्छिद्रैरेवेति||११||

आलेपयोगेषु प्रथमादिवचनं प्रत्येकमेव योगानां महाबलत्वसूचनार्थम्, उत्तरोत्तरबलीयस्त्वेन प्रयोगकालावधारणार्थमित्यन्ये| गोमूत्रपित्तपिष्टो गोमूत्रगोपित्ताभ्यां पिष्टः| कृतवेधनः कोशातकी| जम्बूः भूमिजम्बूः| उत्तमारणी योधामल्ली | अर्कोऽर्कक्षीरम्| अलर्कः मन्दारः||१२||

अत इत्यादि| हरीतक्यादियुतो गुडोऽप्यग्निदीपनः, संयोगशक्तित्वात्| उक्तं च- “गुडः कर्ताऽग्निसादस्य, सह न त्वभयादिभिः | कुष्ठं तत्कार्यपि तिलो हन्ति भल्लातकैः सह” इति| भल्लातकचूर्णयुक्तं चेत्यादियोगं यावदासेवेतेति क्रियाऽपि सम्बध्यते| ब्रह्मचारीत्यादि| गोमूत्रहरीतकी गाढविट्कस्य मन्दाग्नेः| ब्रह्मचर्यं योगस्य रौक्ष्यात्| अपामार्गमूलयोगः पित्तरक्तार्शसि, गयदासस्तु कफानुबद्धरक्तजेषु| शतावरीमूलकल्कं वातपित्तानुबद्धरक्तजेषु| चित्रकेत्यादि| सीधुं शस्यकं, परार्ध्यं श्रेष्ठम्| चूर्णं कर्षप्रमाणम्| एतच्च कफमन्दाग्नौ बद्धपुरीषे वा| भल्लातकेत्यादि| भल्लातकचूर्णं षडङ्गादिवदाहरत्वेन कर्षमात्रं, भल्लातकचूर्णाद्यवसक्तवस्तु षोडशगुणा एव, तक्रप्रमाणं पुनरत्र यावता नात्यच्छं नातिसान्द्रं चेति| जेज्जटाचार्यः| पुनरत्र चतुर्थांशं भल्लातकचूर्णमिच्छति; तन्नेच्छति गयी| तक्रप्रसङ्गेनापरार्शोहरतक्रप्रयोगं निर्दिशन्नाह- कलशे इत्यादि| आस्फोता सारिवा| पिप्पलीत्यादि| निरन्नः अन्नवर्जम्| एते च तक्रप्रयोगाः कफवातजेषु शुष्कार्शःसु| शुष्कार्शसां वातकफजानामन्नपाने तक्रं निर्दिश्य, आर्द्राणां रक्तपित्तजानामन्नपाने गोरसमेव निर्दिशन्नाह- शृङ्गवेरेत्यादि| औषधशृतक्षीरपानपक्षे “द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम्| क्षीरावशेषः(षं) कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः”- इति न्यायेन, तृष्णापनयनपानपक्षे तु षडङ्गकल्पनया कर्षमात्रेणैव| ‘शृङ्गवेरादिसिद्धं पयः’ इत्यन्ये पठन्ति; तत्र पिप्पल्याद्यन्तर्गताः शृङ्गवेरादिः; अथवा प्रकारवाच्यत्रादिशब्दः| अयं योगः कफवातानुबन्धरक्तजेषु| कुटजेत्यादि| कुटजत्वचां शतपलफाणिते पिप्पल्यादिचूर्णं षट्पलं, क्षौद्रप्रमाणं तु प्रयोगकाले यावताऽवलेहः स्यात्| कुटजफाणितं तु कफपित्तानुबद्धरक्तजेषु| हिङ्ग्वित्यादि| हिङ्ग्वादिकं वातकफजेषु, तक्राहारो वातकफानुबद्धरक्तजेषु, वातपित्तानुबन्धजेषु क्षीराहारः| क्षारेत्यादि| कुल्माषा यवौदनः| चित्रकमूलस्यापि षडङ्गोदककल्पेन कषायः| तानेव यवक्षारेण लवणान् लवणीकृतान्| चित्रकेत्यादि| अत्रापि पलाशक्षारप्रमाणस्य तदुदकप्रमाणस्य च षडङ्गोद्देशतः सिद्धिः| पाटलेत्यादि| पाटलादिक्षारपलं त्रिकर्षमर्धपलं वा क्वाथकल्पेन क्वथितमर्धावशेषितं सुपरिस्रुतं सघृतकर्षं पेयं; जीर्णे च तस्मिन् समघृतक्षीरं मधुररसमेवान्नं भोज्यम्, ओजोभ्रंशभयात्| कुटजेत्यादि| कुटजमूलबन्दाकयोः पलं त्रिकर्षमर्धपलं वा तक्रपलद्वयेन| घृतक्षीरमधुररसभोजनश्चित्रकादिकल्कं पूतीकक्षारोदकेन पिबेत्| क्षारोदकसिद्धमिति पूतीकक्षारोदकाढकसिद्धं पाटलाक्षारोदकाढकसिद्धं वा सर्पिः पलप्रमाणं पानकाले पिप्पल्यादिचूर्णपादप्रक्षेपं पेयम्| भोजनमत्रापि सघृतक्षीरमधुररसं, क्षारस्य खरतीक्ष्णत्वात्| एतच्च वातजेषु रूक्षकोष्ठेषु चावसन्नानलेषु||१३||

द्विपञ्चमूलीत्यादि| एषां समभागानां तुलां पलशतम्| अस्मिन्नरिष्टे धातकीपूष्पाणि पलद्वयं त्रयं वाऽनुक्तान्यप्यधिवासनार्थं वृद्धा आमनन्ति| तुलां तुलामित्यन्ये पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च- द्विपञ्चमूल्यादीनां च प्रत्येकं तुलां पलशतं; तन्नेच्छति गयी| यवपल्ले यवराशावित्यर्थः| तन्त्रान्तरे चास्य ‘दन्त्यरिष्ट’ इति सञ्ज्ञा||१४||

पिप्पलीत्यादि| इन्द्रवारुण्याः प्रोक्तेऽपि पलपञ्चके कटुकत्वपरिहारायार्धं क्षिपन्ति वृद्धवैद्याः| चरकेऽप्ययं पठ्यतेऽभयारिष्टः||१५||

अचिरोत्पन्नानामल्पदोषलिङ्गानां साधनार्थमदृश्यानां याप्यानां यापनार्थं च स्नेहादिकर्माणि निर्दिशन्नाह- तत्रेत्यादि| तत्रार्शःसु वमनस्य निषिद्धस्यापि कफप्रसेकादिष्ववस्थासु कर्तव्यताप्रसङ्गः| केचिद्वातप्रायेष्वित्यादिकं ग्रन्थमनार्षमित्याचक्षते, गयदासव्याख्यातत्वान्मयाऽपि व्याख्यातः| पित्तजेष्वित्यादि| एवमिति विरेचनम्| न वामयति नापि विरेचयति व्याधिना सहैकीभूय तत्स्थमेव व्याधिं शमयेत्तत् संशमनम्||१६||

अचिरोत्पन्नानामल्पदोषलिङ्गानां च साधनार्थं चिरजातानामदृश्यानां यापनार्थं विशिष्टप्रयोगं निर्दिशन्नाह- अत इत्यादि| फलं पर्यागतमिति पूर्वोक्तत्वात् परिपक्वान्येव लब्धानि, भूमिविभागोक्तौषधदोषपरिहारेणानुपहतान्यपि लब्धानि, पुनस्तद्वचनं प्रयोगस्य महाफलत्वेन गौरवोत्पादनार्थम्| कषायस्य शुक्तिमिति अत्रैकापेक्षया शुक्तिमानं, यथा चात्र भल्लातकानां क्वाथ्यानां परिवृद्धिस्तथा क्वाथोदकस्यापि बुद्ध्या वृद्धिः परिकल्पनीया| भल्लातकानि तदस्थीनि पक्वानि तन्त्रान्तरदर्शनाच्छुचौ शुक्रे वा मासि गृहीत्वा यवपल्ले माषपल्ले वा निधाय, मार्गशीर्षे पौषे वा प्रयुञ्जीत| एवमुक्तप्रकारेण सप्ततिं यावदुत्कर्षेण भल्लातकसहस्रं पञ्चत्रिंशता दिवसैः पूर्यते, शतं यावदुत्कर्षेण सहस्रद्वयविधानं स्यात्; तत्राद्यं दिनचतुष्टयं संस्कारमात्रजनकत्वादन्त्यं च भल्लातकसंस्कारापकर्षणत्वान्न वृद्धा भिषजो गणयन्ति, ततः सहस्रद्वयं पूर्यत एव| एवं भल्लातकप्रयोगश्च त्रिविधः| तत्र शतान्तः शरीरबलदोषापेक्षया प्रवरः, सप्तत्यन्तो मध्यमः, त्रिंशदन्तः पुनरधमः प्रयोगः, एवं तन्त्रान्तराद् व्याख्यायते| ग्रीष्मकाले गृहीतान्यापूर्णरसान्यनामयानि भल्लातकास्थीनि यवपल्ले माषपल्ले वा चतुर्मासावस्थितानि हेमन्ते प्रयोक्तुमारमेत; मधुरस्निग्धशीतोपसंसृष्टशरीरः प्रथमं दश भल्लातकानि सङ्क्षुद्याष्टगुणेन सलिलेन क्वाथं कृत्वाऽष्टभागावशेषं सदुग्धं घृतेनान्तर्मुखमभ्यज्य पिबेत्, तान्येकैकशो भल्लातकोत्कर्षेण त्रिंशत्कृत्वा पुनरेकैकमपकर्षयेद्यावद्दशभल्लातकप्रयोगः; नातः परमुत्कर्षः कर्तव्यः| अनेन क्रमेण सहस्रभल्लातकप्रयोगः परं न घटते, यथाऽत्र घटते तथाविधः पारम्पर्योपदेशो व्याख्यायते- त्रिंशद्रात्रौ सप्तरात्रं त्रिंशत्प्रयोगः कर्तव्यः, तत एकैकमपकर्षयेद्यावद्दश, पुनरन्यस्मिन्नपि दिने दशेति, एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्यत इति घटते| सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्त इति वचनं न यथार्थवचनं, काकणकस्य कुष्ठस्यादिबलप्रवृत्तानां च कुष्ठानां तथा त्रिदोषजानां चार्शसां सहजानां चासाध्यत्वात्, रक्तपित्तजानामप्यर्शसां भल्लातकाविषयत्वात्| तुवरकभल्लातकयोर्वार्युष्णं निषिद्धं, ततोऽल्पशृतशीतजलं पेयम्||१७||

भल्लातकप्रयोगान्तरं दर्शयति- द्विव्रणीयेत्यादि| प्रतिसंसृष्टभक्त इति यवाग्वादिक्रमभुक्त इत्यर्थः| द्वादशभिरन्नकालैः षड् दिनानि, विरेचनदिवसेन सह सप्त दिनानि च, तदुत्तरं भोजनमष्टमे; तस्यापोहे सप्त, तदा सप्तमे वाऽहनि भोजनं; नवमे पुनरहनि भल्लातकमज्जस्नेहं पिबेत्| यथाबलमिति पुरुषरोगबलानतिक्रमेण प्रसृतिं प्रकुञ्चं वाऽष्टभागमधुयुक्तं द्विगुणघृतं पूर्ववद्धृताभ्यक्तताल्वोष्ठः शीतं पिबेत्; शीतोदकाद्युपचारश्च| प्रसृतिः पलद्वयं, प्रकुञ्चः पलम्| रक्षेदात्मानं ‘क्रोधादिभ्य’ इति शेषः||१८||

प्रभावविभावितं खदिरादीनां कुष्ठादिहरत्वं पुरातनागमनिर्दिष्टैः श्लोकैराह- भवन्ति चात्रेत्यादि| द्वाभ्यां कुटजभल्लातकाभ्यां यथास्वं विषयमुपयुज्यमानाभ्यां प्रत्येकशो वातादिदोषत्रयजनितान्यर्शांसि निवर्तन्ते| तद्यथा- वातकफजानि भल्लातकेन, रक्तपित्तजानि कुटजेन| एवमेवाभिप्रेत्य सर्वाणि, न पुनः सान्निपातिकसर्वदोषजापेक्षया सर्वाणीति| एवं कुष्ठेष्वपि साध्यत्वेन दार्ष्टान्तिकं द्रष्टव्यम्| षोडश प्रमेहा वातजप्रमेहचतुष्टयं विहाय||१९-२०||

अन्यदपि चिकित्सितं दोषोच्छ्रायापेक्षयाह- घृतानीत्यादि| लेहाः कुटजावलेहादयः, नवायसादयोऽयस्कृतयो महाकुष्ठमधुमेहादिचिकित्सितनिर्दिष्टाः| सुरा नानाविधाः पैष्टिकादिभेदेन विरेचनाध्यायविधिविधेयाः| आसवाश्च नानाविधौषधक्वाथगुडादिकृता धातक्यादिचूर्णाधिवासिताः| ‘वीक्ष्य दोषं यथाफलम्’ इत्यन्ये पठन्ति, तत्र फलमुक्तमनतिक्रम्येत्यर्थः ||२१||

वर्ज्यान् निर्दिशन्नाह- वेगावरोधेत्यादि| वातमूत्रपुरीषादीनां स्वमार्गेण स्वभावतः प्रवृत्त्यभिमुखीभावो वेगः| उत्कुटुकासनमुत्कटिकस्य चिरासनस्थितिः||२२||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थाने षष्ठोऽध्यायः||६||