Adhikarana ੧ (੧-੩) · Śloka ੩
ਅਥਾਤੋਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਾਧਨੋਪਾਯਃ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭੇਸਜਂ ਕ੍ਸਾਰੋਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ |
ਤਤ੍ਰ, ਅਚਿਰਕਾਲਜਾਤਾਨ੍ਯਲ੍ਪਦੋਸਲਿਙ੍ਗੋਪਦ੍ਰਵਾਣਿ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਾਨਿ, ਮਦੁਪ੍ਰਸਤਾਵਗਾਢਾਨ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਨਿ ਕ੍ਸਾਰੇਣ, ਕਰ੍ਕਸ਼ਸ੍ਥਿਰਪਥੁਕਠਿਨਾਨ੍ਯਗ੍ਨਿਨਾ, ਤਨੁਮੂਲਾਨ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਨਿ ਕ੍ਲੇਦਵਨ੍ਤਿ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ |
ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਮਦਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁ ਵਿਧਾਨਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮੁਪਧਾਰਯ ||੩||
View original
अथातोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधोऽर्शसां साधनोपायः |
तद्यथा- भेषजं क्षारोऽग्निः शस्त्रमिति |
तत्र, अचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाणि भेषजसाध्यानि, मृदुप्रसृतावगाढान्युच्छ्रितानि क्षारेण, कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यग्निना, तनुमूलान्युच्छ्रितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण |
तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति, क्षाराग्निशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ||३||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਚਿਰਕਾਲਜਾਨਿ ਅਵਤ੍ਸਰਾਣਿ| ਸ੍ਥਿਰਾਣਿ ਅਵਿਸਰ੍ਪੀਣਿ| ਪਥੂਨਿ ਵਿਸ਼ਾਲਾਨਿ| ਕਠਿਨਾਨਿ ਅਕੋਮਲਾਨਿ||੧-੩||
Adhikarana ੨ (੪) · Śloka ੪
ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਨ੍ਤਮਾਤੁਰਮਰ੍ਸ਼ੋਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਮੁਪਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਰਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਨਿਲਵੇਦਨਾਭਿਵਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਮਲ੍ਪਮਨ੍ਨਂ ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਂ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯ ਸਂਵ(ਭ)ਤੇ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਸਾਧਾਰਣੇ ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਕਾਲੇ ਸਮੇ ਫਲਕੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਗੁਦਮਨ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਨਿਸਣ੍ਣਪੂਰ੍ਵਕਾਯਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਤਕਟਿਕਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਕਮ੍ਬਲਕੋਪਵਿਸ੍ਟਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਸ਼ਾਟਕੇਨ ਪਰਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਗ੍ਰੀਵਾਸਕ੍ਥਿਂ ਪਰਿਕਰ੍ਮਿਭਿਃ ਸੁਪਰਿਗਹੀਤਮਸ੍ਪਨ੍ਦਨਸ਼ਰੀਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤੋਸ੍ਮੈ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਗੁਦਾਯ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਜ੍ਵਨੁਮੁਖਂ ਪਾਯੌ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯ, ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇ ਚਾਰ੍ਸ਼ੋ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ, ਸ਼ਲਾਕਯੋਤ੍ਪੀਡ੍ਯ, ਪਿਚੁਵਸ੍ਤ੍ਰਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣ ਪ੍ਰਮਜ੍ਯ, ਕ੍ਸਾਰਂ ਪਾਤਯੇਤ੍; ਪਾਤਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਪਾਣਿਨਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਵਾਰਂ ਪਿਧਾਯ ਵਾਕ੍ਚ੍ਛਤਮਾਤ੍ਰਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਮਜ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰਬਲਂ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਲੇਪਯੇਤ੍, ਅਥਾਰ੍ਸ਼ਃ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਮਵਸਨ੍ਨਮੀਸਨ੍ਨਤਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੋਪਾਵਰ੍ਤਯੇਤ੍, ਕ੍ਸਾਰਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਯੇਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੇਨ ਦਧਿਮਸ੍ਤੁਸ਼ੁਕ੍ਤਫਲਾਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ, ਤਤੋ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਪਨੀਯੋਤ੍ਥਾਪ੍ਯਾਤੁਰਮੁਸ੍ਣੋਦਕੋਪਵਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ੀਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਪਰਿਸਿਞ੍ਚੇਤ੍, ਅਸ਼ੀਤਾਭਿਰਿਤ੍ਯੇਕੇ, ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਵਾਤਮਾਗਾਰਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਾਚਾਰਿਕਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍; ਸਾਵਸ਼ੇਸਂ ਪੁਨਰ੍ਦਹੇਤ੍; ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੇਕੈਕਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ; ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਸੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਦਕ੍ਸਿਣਾਦ੍ਵਾਮਂ, ਵਾਮਾਤ੍ ਪਸ੍ਠਜਂ, ਤਤੋਗ੍ਰਜਮਿਤਿ ||੪||
View original
तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्विन्नमनिलवेदनाभिवृद्धिप्रशमार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृ(भृ)ते शुचौ देशे साधारणे व्यभ्रे काले समे फलके शय्यायां वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिदुन्नतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुमुखं पायौ शनैः शनैः प्रवाहमाणस्य प्रणिधाय, प्रविष्टे चार्शो वीक्ष्य, शलाकयोत्पीड्य, पिचुवस्त्रयोरन्यतरेण प्रमृज्य, क्षारं पातयेत्; पातयित्वा च पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाक्च्छतमात्रमुपेक्षेत, ततः प्रमृज्य क्षारबलं व्याधिबलं चावेक्ष्य पुनरालेपयेत्, अथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीक्ष्योपावर्तयेत्, क्षारं प्रक्षालयेद्धान्याम्लेन दधिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा, ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरमुष्णोदकोपविष्टं शीताभिरद्भिः परिषिञ्चेत्, अशीताभिरित्येके, ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत्; सावशेषं पुनर्दहेत्; एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत; तत्र बहुषु पूर्वं दक्षिणं साधयेत्, दक्षिणाद्वामं, वामात् पृष्ठजं, ततोऽग्रजमिति ||४||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਆਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮੇ ਕਤਮਪਿ ਬਲਗ੍ਰਹਣਂ ਪੁਨਰਿਹ ਕਤਮ੍; ਅਨ੍ਵਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯਨਰ੍ਥਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਥੈਵ ਹਿ ਵ੍ਯਸਨਸਙ੍ਕਟੇ ਪਥਿ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰਹਿਰਹਿਰਿਤਿ; ਮਨੋਬਲਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਉਪਚਯਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਬਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਪਰੇ; ਅਪਰੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਨਨੁ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਦ੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਕਥਂ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ, ਬਲਵਾਨਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਰਹਿਤੋ ਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਹੀਨਪ੍ਰਾਣਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਵਾ| ਅਰ੍ਸ਼ੋਵ੍ਯਾਧੌ “ਅਭੁਕ੍ਤਵਤਃ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵੀਤ” (ਸੂ. ੫) ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਤਦਤ੍ਰ ਕਥਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ? ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯੇਰਨ੍ਨਿਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ; ਤਤ੍ਰੈਕੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਃ- ਪਞ੍ਚਦਿਨਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭੋਜਨਂ ਨ ਤੁ ਤਦਹਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਦਹਰੇਵ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਲ੍ਪਭੋਜਨਾਨਨ੍ਤਰਮਰ੍ਸ਼ਃਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਹੁਃ, “ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਭੋਜਯੇਦਾਤੁਰਂ ਭਿਸਕ੍” (ਸੂ. ੧੭) ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਤ੍ ਪੁਨਃ “ਅਭੁਕ੍ਤਵਤਃ ਕਰ੍ਮ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ, ਤਨ੍ਮੁਖਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਕਰ੍ਮਣਿ ਭੋਜਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਿਤਿ| ਸਾਧਾਰਣੇ ਕਾਲੇ ਨਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇ| ਫਲਕੇ ਕਾਸ੍ਠਫਲਕੇ| ਵਸ੍ਤ੍ਰਕਮ੍ਬਲਕੋਪਵਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਸਨੋਨ੍ਦੁਕਨਿਵਿਸ੍ਟਮ੍| ਪਰਿਕਰ੍ਮਿਣਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕਰ੍ਤਾਰਃ ਪਰਿਚਾਰਕਾਃ| ਕ੍ਸਾਰਂ ਪਾਤਯੇਦਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਮਪਿ ਕ੍ਸਾਰਮਾਤ੍ਰਾਮਾਹ- “ਕ੍ਸਾਰਮਾਤ੍ਰਾ ਨਖੋਤ੍ਸੇਧਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਮਹਤੀ ਮਤਾ|| ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਵਾਤੇ ਚ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਯਨ੍ਤ੍ਰਮੁਖਪਿਧਾਨਂ ਦਾਹਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਸ਼ਕ੍ਤਿਕਤਂ ਕ੍ਸਾਰਬਲਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਮਵਗਾਢੋਤ੍ਤਾਨਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯਰ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧਂ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ; ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਾਸ੍ਤੁ ਪਥਕ੍; ਤਥਾਹਿ- “ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਵਰ੍ਣਂ ਦਗ੍ਧੇਨਿਲਾਰ੍ਸ਼ਸਿ| ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਭਙ੍ਗਮਾਯੂਰਕਣ੍ਠਵਰ੍ਣਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਬਹਤੀਪੁਸ੍ਪਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧੇ ਕਫਾਰ੍ਸ਼ਸਿ”- ਇਤਿ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਂ, ਫਲਾਮ੍ਲੋ ਬੀਜਪੂਰਰਸਃ| ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣੋਦਕੋਪਵਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਉਸ੍ਣੋਦਕਾਵਗਾਹਃ, ਕੇਵਲਯੋਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਸ਼ੀਤੋਦਕਾਵਗਾਹਃ||੪||
Adhikarana ੩ (੫-੬) · Śloka ੬
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਕ੍ਸਾਰੇਣੈਵ ਮਦੁਨਾ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ||੫||
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਮਨ੍ਨਰੁਚਿਰਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਲਾਘਵਂ ਬਲਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮਨਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਗ੍ਧਲਿਙ੍ਗਾਨਿ, ਅਤਿਦਗ੍ਧੇ ਤੁ ਗੁਦਾਵਦਰਣਂ ਦਾਹੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਜ੍ਵਰਃ ਪਿਪਾਸਾ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚੋਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਧ੍ਯਾਮਾਲ੍ਪਵ੍ਰਣਤਾ ਕਣ੍ਡੂਰਨਿਲਵੈਗੁਣ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਰਸਾਦੋ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਦਗ੍ਧੇ ||੬||
View original
तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्निक्षाराभ्यां साधयेत्, क्षारेणैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि ||५||
तत्र वातानुलोम्यमन्नरुचिरग्निदीप्तिर्लाघवं बलवर्णोत्पत्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धलिङ्गानि, अतिदग्धे तु गुदावदरणं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवा भवन्ति, ध्यामाल्पव्रणता कण्डूरनिलवैगुण्यमिन्द्रियाणामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदग्धे ||६||
Hide commentary
ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ| ਧ੍ਯਾਮਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਯਾਮਃ||੫-੬||
Adhikarana ੪ (੭) · Śloka ੭
ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ ਪ੍ਰਾਣਵਤਸ਼੍ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦਹੇਤ੍, ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੋਸਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਨਾ ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਾਵਗਾਹੋਪਨਾਹਵਿਸ੍ਰਾਵਣਾਲੇਪਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍; ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਧਾਨੇਨ, ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਾਣਿਚਾਤੀਸਾਰਵਿਧਾਨੇਨ, ਬਦ੍ਧਵਰ੍ਚਾਂਸਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਵਿਧਾਨੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤਵਿਧਾਨੇਨ ਵਾ; ਏਸ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨਗਤਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦਹਨਕਲ੍ਪਃ ||੭||
View original
महान्ति च प्राणवतश्छित्त्वा दहेत्, निर्गतानि चात्यर्थं दोषपूर्णानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्नेहावगाहोपनाहविस्रावणालेपक्षाराग्निशस्त्रैरुपाचरेत्; प्रवृत्तरक्तानि च रक्तपित्तविधानेन, भिन्नपुरीषाणिचातीसारविधानेन, बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा; एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ||७||
Hide commentary
ਮਹਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹਃ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਕਤਃ, ਕ੍ਸਾਰਦਾਹਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੋਸਪੂਰ੍ਣਾਨੀਤਿ ਦੋਸੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤੈਃ ਪੂਰਿਤਾਨਿ| ਏਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਥਾਨਗਤਾਨਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਮਵਰੋਧਃ| ਦਹਨਗ੍ਰਹਣਮਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਾਨੁਕ੍ਤਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੭||
Adhikarana ੫ (੮) · Śloka ੮
ਆਸਾਦ੍ਯ ਚ ਦਰ੍ਵੀਕੂਰ੍ਚਕਸ਼ਲਾਕਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਕ੍ਸਾਰਂ ਪਾਤਯੇਤ੍ |
ਭ੍ਰਸ੍ਟਗੁਦਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਨਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ |
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਾਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਪਿਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਪਸੇਵੇਤ ਪਯਸਾ ਨਿਮ੍ਬਯੂਸੇਣ ਪਟੋਲਯੂਸੇਣ ਵਾ, ਯਥਾਦੋਸਂ ਸ਼ਾਕੈਰ੍ਵਾਸ੍ਤੂਕਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੋਦਿਕਾਸ਼੍ਵਬਲਾਬਾਲਮੂਲਕਪਾਲਙ੍ਕ੍ਯਸਨਚਿਲ੍ਲੀਚੁਚ੍ਚੂਕਲਾਯਵਲ੍ਲੀਭਿਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ |
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਮਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਂ ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਚ ਤਦੁਪਸੇਵੇਤ ||੮||
View original
आसाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यतमेन क्षारं पातयेत् |
भ्रष्टगुदस्य तु विना यन्त्रेण क्षारादिकर्म प्रयुञ्जीत |
सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण पटोलयूषेण वा, यथादोषं शाकैर्वास्तूकतण्डुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबलाबालमूलकपालङ्क्यसनचिल्लीचुच्चूकलायवल्लीभिरन्यैर्वा |
यच्चान्यदपि स्निग्धमग्निदीपनमर्शोघ्नं सृष्टमूत्रपुरीषं च तदुपसेवेत ||८||
Hide commentary
ਆਸਾਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਧੂਮਸ੍ਯ ਗੁਰੁਤ੍ਵੇਪਿ ਪੂਯਵਧ੍ਦ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸਾਰਵ੍ਰਣਕ੍ਲੇਦਨਾਰ੍ਥਂ ਚੋਪਯੋਗਃ; ਤਤ ਉਕ੍ਤਂ- “ਗੋਧੂਮਾਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਪਿਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਪਸੇਵੇਤ” ਇਤਿ| ਵਾਸ੍ਤੁਕਃ ਟਡ੍ਕਵਾਸ੍ਤੁਕਃ, ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਡੋਡਿਕਾ, ਅਸ਼੍ਵਬਲਾ ਹਿਸ੍ਫੀਤ੍ਯੋ ਮੇਥਿਕਾਭੇਦਃ, ਚਿਲ੍ਲੀ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁਕਃ, ਚੁਚ੍ਚੁਃ ‘ਚੁਚੁ’ਰਿਤਿ ਲੋਕੇ| ਅਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਚੇਤਿ ਸਸ੍ਟਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਯੇਨੇਤਿ, ਅਰ੍ਸ਼ਃ- ਕਤਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਕੁਪਿਤਵਾਤਵਿਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਚ ਵਿਸਰ੍ਗਕਰਮ੍| ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤਮਨ੍ਯਦਪਿ ਪਲਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੮||
Adhikarana ੬ (੯) · Śloka ੯
ਦਗ੍ਧੇਸੁ ਚਾਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤੋਨਲਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਨਿਲਪ੍ਰਕੋਪਸਂਰਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਪਥਮੁਪਸੇਵੇਤ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਚ ਵਾਤਹਰਦੀਪਨੀਯਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਜ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕਸਾਯੇਣ ਦੀਪਨੀਯਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਸਰ੍ਪਿਃ , ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮੁਰੁਙ੍ਗ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕਸਾਯੇ ਪਾਚਯੇਤ੍, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਸੁਰਸਾਦੀਨਾਂ ਕਸਾਯੇ |
ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੯||
View original
दग्धेषु चार्शःस्वभ्यक्तोऽनलसन्धुक्षणार्थमनिलप्रकोपसंरक्षणार्थं च स्नेहादीनां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत |
विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनीयसिद्धानि हिङ्ग्वादिभिश्चूर्णैः प्रतिसंसृज्य पिबेत्, पित्तार्शःसु पृथक्पर्ण्यादीनां कषायेण दीपनीयप्रतीवापं सर्पिः , शोणितार्शःसु मञ्जिष्ठामुरुङ्ग्यादीनां कषाये पाचयेत्, श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये |
उपद्रवांश्च यथास्वमुपाचरेत् ||९||
Hide commentary
ਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਪਿ ਵਿਧਿਰਯਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਵਿਧਿਨਾ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦਹਨਵਿਧਿਨਾ ਦਗ੍ਧੇਸੁ ਵਿਧਿਃ; ਤਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਪੀਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਚ ਵਾਤਹਰਦੀਪਨੀਯਸਿਦ੍ਧਾਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਹਰਾਣਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ, ਦੀਪਨੀਯਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਵਿਧਿਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕਸਾਯਕਲ੍ਕਵਿਧਿਨਾ| ਤਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧੇ ਘਤੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਪਠਿਤਂ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਚੂਰ੍ਣਮਾਵਾਪ੍ਯ ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਤਰੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਮਾਮਨਨ੍ਤਿ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣ੍ਯਾਦਯੋ ਰੋਪਣਘਤਸਾਧਨਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤਾਃ| ਮੁਰੁਙ੍ਗੀ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ, ਤਦਾਦਿਰ੍ਮੁਰਙ੍ਗ੍ਯਾਦਿਃ; ਮੁਰੁਙ੍ਗ੍ਯਾਦਿਰ੍ਵਰੁਣਾਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਗਣਃ “ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸ੍ਤਰ੍ਕਾਰੀ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀ” (ਸੂ. ੩੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਕਸਾਯ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਸੁਰਸਾਦੀਨਾਂ ਕਸਾਯੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸੁਰਸਾਦਿਃ “ਸੁਰਸਾ ਸ਼੍ਵੇਤਸੁਰਸਾ” (ਸੂ. ੩੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮੁਪਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਚੋਪਦ੍ਰਵਾ ਗੁਲ੍ਮਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਾਨਾਤ੍ਮੀਯੇਨੌਸਧੇਨ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੯||
Adhikarana ੭ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਪਰਂ ਚ ਯਤ੍ਨਮਾਸ੍ਥਾਯ ਗੁਦੇ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵਚਾਰਯੇਤ੍, ਤਦ੍ਵਿਭ੍ਰਮਾਦ੍ਧਿ ਸਾਣ੍ਢ੍ਯਸ਼ੋਫਦਾਹਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਟੋਪਾਨਾਹਾਤੀਸਾਰਪ੍ਰਵਾਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮਰਣਂ ਵਾ ||੧੦||
View original
परं च यत्नमास्थाय गुदे क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेत्, तद्विभ्रमाद्धि षाण्ढ्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहणानि भवन्ति मरणं वा ||१०||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਾਰਾਦੀਨਾਮਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਯੋਗਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਦੁਰ੍ਯੋਗੇ ਬਹੁਤਰਾਨਰ੍ਥਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਯੋਗੈਕਹੇਤੁਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਰਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍||੧੦||
Adhikarana ੮ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਲੌਹਂ ਦਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਂ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸਂ ਵਾ ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਾਰਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਯਤਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਂ ਪੁਂਸਾਂ, ਸਡਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਂ ਨਾਰੀਣਾਂ ਤਲਾਯਤਂ; ਤਦ੍ ਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਏਕਛਿਦ੍ਰਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮਣਿ; ਏਕਦ੍ਵਾਰੇ ਹਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨੀਨਾਮਤਿਕ੍ਰਮੋ ਨ ਭਵਤਿ; ਛਿਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪਰਿਣਾਹਂ, ਯਦਙ੍ਗੁਲਮਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਾਦਧਸ੍ਤਾਦਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੋਪਰਿਵਤ੍ਤਕਰ੍ਣਿਕਮ੍; ਏਸ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਕਤਿਸਮਾਸਃ ||੧੧||
View original
अत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रमाणमुपदेक्ष्यामः- तत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं पुंसां, षडङ्गुलपरिणाहं नारीणां तलायतं; तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम्, एकछिद्रं तु कर्मणि; एकद्वारे हि शस्त्रक्षाराग्नीनामतिक्रमो न भवति; छिद्रप्रमाणं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरपरिणाहं, यदङ्गुलमवशिष्टं तस्यार्धाङ्गुलादधस्तादर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकम्; एष यन्त्राकृतिसमासः ||११||
Hide commentary
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੌਹਂ ਸੁਵਰ੍ਣਰੂਪ੍ਯਾਦਿਲੋਹਮਯਮ੍| ਦਾਨ੍ਤਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਦਨ੍ਤਮਯਮ੍| ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਂ ਮਹਿਸਾਦਿਸ਼ਙ੍ਗਮਯਮ੍| ਵਾਰ੍ਕ੍ਸਂ ਵਕ੍ਸਮਯਂ; ਵਕ੍ਸਾਃ ਸਾਰਵਕ੍ਸਾਃ ਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਦਯਃ| ਆਯਤਂ ਦੀਰ੍ਘਮ੍| ਪਰਿਣਾਹੋ ਵਰ੍ਤੁਲਤਾ| ਤਲਾਯਤਮਿਤਿ ਤਲਂ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਤਲਮ੍| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਪਥਗ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨਗ੍ਰਨ੍ਥਮਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮੇਵ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤਲਾਯਤਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਦਾਯਤਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਰ੍ਤੁਲਤ੍ਵੇ ਭੇਦਃ, ਦੈਰ੍ਧ੍ਯੇ ਤੁ ਤਦਾਯਤਂ ਪੁਰੁਸਯਨ੍ਤ੍ਰਾਯਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੋਪਰਿਵਤ੍ਤਕਰ੍ਣਿਕਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇ ਉਪਰਿ ਵਤ੍ਤਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਅਪਵਤ੍ਤਕਰ੍ਣਿਕਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਪਕਸ੍ਟਾ ਵਤ੍ਤਕਰ੍ਣਿਕਾ ਯਸ੍ਯੇਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਪਦਲੋਪੇਨ ਸਮਾਸਃ, ਅਰ੍ਥੋਪਿ ਸ ਏਵ| ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਕਤਿਸਮਾਸ ਇਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਕਾਰਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਮਾਣਾਕਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਕਾਰਪ੍ਰਮਾਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਰੇਵੇਤਿ||੧੧||
Adhikarana ੯ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਰ੍ਸ਼ਸਾਮਾਲੇਪਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਯੁਕ੍ਤਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਮਾਲੇਪਃ ਪ੍ਰਥਮਃ, ਕੁਕ੍ਕੁਟਪੁਰੀਸਗੁਞ੍ਜਾਹਰਿਦ੍ਰਾਪਿਪ੍ਪਲੀਚੂਰ੍ਣਮਿਤਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਪਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਲਾਙ੍ਗਲੀਕਲ੍ਕੋ ਵਾ ਗੋਪਿਤ੍ਤਪਿਸ੍ਟਸ੍ਤਤੀਯਃ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਸੈਨ੍ਧਵਕੁਸ੍ਠਸ਼ਿਰੀਸਫਲਕਲ੍ਕਃ ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੋਰ੍ਕਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੋ ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਕਾਸੀਸਹਰਿਤਾਲਸੈਨ੍ਧਵਾਸ਼੍ਵਮਾਰਕਵਿਡਙ੍ਗਪੂਤੀਕਕਤਵੇਧਨਜਮ੍ਬ੍ਵਰ੍ਕੋਤ੍ਤਮਾਰਣੀਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਾਲਰ੍ਕਸ੍ਨੁਹੀਪਯਃਸੁ ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਨਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਾਤਯਤਿ ||੧੨||
View original
अत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वक्ष्यामः- स्नुहीक्षीरयुक्तं हरिद्राचूर्णमालेपः प्रथमः, कुक्कुटपुरीषगुञ्जाहरिद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः, दन्तीचित्रकसुवर्चिकालाङ्गलीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्तृतीयः, पिप्पलीसैन्धवकुष्ठशिरीषफलकल्कः स्नुहीक्षीरपिष्टोऽर्कक्षीरपिष्टो वा चतुर्थः, कासीसहरितालसैन्धवाश्वमारकविडङ्गपूतीककृतवेधनजम्ब्वर्कोत्तमारणीदन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्वमभ्यञ्जनेनार्शः शातयति ||१२||
Hide commentary
ਆਲੇਪਯੋਗੇਸੁ ਪ੍ਰਥਮਾਦਿਵਚਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਯੋਗਾਨਾਂ ਮਹਾਬਲਤ੍ਵਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗਕਾਲਾਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਪਿਸ੍ਟੋ ਗੋਮੂਤ੍ਰਗੋਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਸ੍ਟਃ| ਕਤਵੇਧਨਃ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ| ਜਮ੍ਬੂਃ ਭੂਮਿਜਮ੍ਬੂਃ| ਉਤ੍ਤਮਾਰਣੀ ਯੋਧਾਮਲ੍ਲੀ | ਅਰ੍ਕੋਰ੍ਕਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਅਲਰ੍ਕਃ ਮਨ੍ਦਾਰਃ||੧੨||
Adhikarana ੧੦ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਦਸ਼੍ਯੇਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਗੁਡਹਰੀਤਕੀਮਾਸੇਵੇਤ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਗੋਮੂਤ੍ਰਦ੍ਰੋਣਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਹਰੀਤਕੀਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਯਥਾਬਲਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ, ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਮੂਲਂ ਵਾ ਤਣ੍ਡੁਲੋਦਕੇਨ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਹਰਹਃ, ਸ਼ਤਾਵਰੀਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ, ਚਿਤ੍ਰਕਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸੀਧੁਂ ਪਰਾਰ੍ਧ੍ਯਂ, ਭਲ੍ਲਾਤਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸਕ੍ਤੁਮਨ੍ਥਮਲਵਣਂ ਤਕ੍ਰੇਣ, ਕਲਸ਼ੇ ਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਕਲ੍ਕਾਵਲਿਪ੍ਤੇ ਨਿਸਿਕ੍ਤਂ ਤਕ੍ਰਮਮ੍ਲਮਨਮ੍ਲਂ ਵਾ ਪਾਨਭੋਜਨੇਸੂਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਏਸ ਏਵ ਭਾਰ੍ਗ੍ਯਾਸ੍ਫੋਤਾਯਵਾਨ੍ਯਾਮਲਕਗੁਡੂਚੀਸੁ ਤਕ੍ਰਕਲ੍ਪਃ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਵਿਡਙ੍ਗਸ਼ੁਣ੍ਠੀਹਰੀਤਕੀਸੁ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵ, ਨਿਰਨ੍ਨੋ ਵਾ ਤਕ੍ਰਮਹਰਹਰ੍ਮਾਸਮੁਪਸੇਵੇਤ, ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਚਿਤ੍ਰਕਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਪਯਃ, ਕੁਟਜਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਫਾਣਿਤਂ ਵਾ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ, ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਚੂਰ੍ਣਮੁਪਸੇਵੇਤ ਤਕ੍ਰਾਹਾਰਃ ਕ੍ਸੀਰਾਹਾਰੋ ਵਾ, ਕ੍ਸਾਰਲਵਣਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਵਾ ਕੁਲ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਪਯਃ ਪਲਾਸ਼ਤਰੂਕ੍ਸਾਰਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਪਲਾਸ਼ਤਰੂਕ੍ਸਾਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਵਾ ਕੁਲ੍ਮਾਸਾਨ੍, ਪਾਟਲਾਪਾਮਾਰ੍ਗਬਹਤੀਪਲਾਸ਼ਕ੍ਸਾਰਂ ਵਾ ਪਰਿਸ੍ਨੁਤਮਹਰਹਰ੍ਘਤਸਂਸਸ੍ਟਂ, ਕੁਟਜਬਨ੍ਦਾਕਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਤਕ੍ਰੇਣ, ਚਿਤ੍ਰਕਪੂਤੀਕਨਾਗਰਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਪੂਤੀਕਕ੍ਸਾਰੇਣ, ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ, ਕਸ੍ਣਤਿਲਪ੍ਰਸਤਂ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰੁਪਸੇਵੇਤ ਸ਼ੀਤੋਦਕਾਨੁਪਾਨਮ੍; ਏਭਿਰਭਿਵਰ੍ਧਤੇਗ੍ਨਿਰਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਚੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ||੧੩||
View original
अत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वदृश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः- प्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत, ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोणसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं क्षौद्रेण, अपामार्गमूलं वा तण्डुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः, शतावरीमूलकल्कं वा क्षीरेण, चित्रकचूर्णयुक्तं वा सीधुं परार्ध्यं, भल्लातचूर्णयुक्तं वा सक्तुमन्थमलवणं तक्रेण, कलशे वाऽन्तश्चित्रकमूलकल्कावलिप्ते निषिक्तं तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत, एष एव भार्ग्यास्फोतायवान्यामलकगुडूचीषु तक्रकल्पः, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकविडङ्गशुण्ठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव, निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत, शृङ्गवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः, कुटजमूलत्वक्फाणितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं क्षौद्रेण, महावातव्याध्युक्तं हिङ्ग्वादिचूर्णमुपसेवेत तक्राहारः क्षीराहारो वा, क्षारलवणांश्चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेत्, चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतरूक्षारसिद्धं वा, पलाशतरूक्षारसिद्धान् वा कुल्माषान्, पाटलापामार्गबृहतीपलाशक्षारं वा परिस्नुतमहरहर्घृतसंसृष्टं, कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण, चित्रकपूतीकनागरकल्कं वा पूतीकक्षारेण, क्षारोदकसिद्धं वा सर्पिः पिप्पल्यादिप्रतीवापं, कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत शीतोदकानुपानम्; एभिरभिवर्धतेऽग्निरर्शांसि चोपशाम्यन्ति ||१३||
Hide commentary
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਯੁਤੋ ਗੁਡੋਪ੍ਯਗ੍ਨਿਦੀਪਨਃ, ਸਂਯੋਗਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਗੁਡਃ ਕਰ੍ਤਾਗ੍ਨਿਸਾਦਸ੍ਯ, ਸਹ ਨ ਤ੍ਵਭਯਾਦਿਭਿਃ | ਕੁਸ੍ਠਂ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਪਿ ਤਿਲੋ ਹਨ੍ਤਿ ਭਲ੍ਲਾਤਕੈਃ ਸਹ” ਇਤਿ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਯੋਗਂ ਯਾਵਦਾਸੇਵੇਤੇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਮੂਤ੍ਰਹਰੀਤਕੀ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਯੋਗਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਮੂਲਯੋਗਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸਿ, ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ਕਫਾਨੁਬਦ੍ਧਰਕ੍ਤਜੇਸੁ| ਸ਼ਤਾਵਰੀਮੂਲਕਲ੍ਕਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਦ੍ਧਰਕ੍ਤਜੇਸੁ| ਚਿਤ੍ਰਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੀਧੁਂ ਸ਼ਸ੍ਯਕਂ, ਪਰਾਰ੍ਧ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਕਫਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੌ ਬਦ੍ਧਪੁਰੀਸੇ ਵਾ| ਭਲ੍ਲਾਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਚੂਰ੍ਣਂ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿਵਦਾਹਰਤ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ, ਭਲ੍ਲਾਤਕਚੂਰ੍ਣਾਦ੍ਯਵਸਕ੍ਤਵਸ੍ਤੁ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਾ ਏਵ, ਤਕ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਯਾਵਤਾ ਨਾਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਚੇਤਿ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਃ| ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਚੂਰ੍ਣਮਿਚ੍ਛਤਿ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਤਕ੍ਰਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਪਰਾਰ੍ਸ਼ੋਹਰਤਕ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਲਸ਼ੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ੍ਫੋਤਾ ਸਾਰਿਵਾ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰਨ੍ਨਃ ਅਨ੍ਨਵਰ੍ਜਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਤਕ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਾਃ ਕਫਵਾਤਜੇਸੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਵਾਤਕਫਜਾਨਾਮਨ੍ਨਪਾਨੇ ਤਕ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ, ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾਨਾਮਨ੍ਨਪਾਨੇ ਗੋਰਸਮੇਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਔਸਧਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਪਾਨਪਕ੍ਸੇ “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਸ੍ਟਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਃ(ਸਂ) ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਰਪਾਕੇ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਧਿਃ”- ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯੇਨ, ਤਸ੍ਣਾਪਨਯਨਪਾਨਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਸਡਙ੍ਗਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ| ‘ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਪਯਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਦਿਃ; ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਅਯਂ ਯੋਗਃ ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧਰਕ੍ਤਜੇਸੁ| ਕੁਟਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਟਜਤ੍ਵਚਾਂ ਸ਼ਤਪਲਫਾਣਿਤੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਂ ਸਟ੍ਪਲਂ, ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਗਕਾਲੇ ਯਾਵਤਾਵਲੇਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੁਟਜਫਾਣਿਤਂ ਤੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਦ੍ਧਰਕ੍ਤਜੇਸੁ| ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਂ ਵਾਤਕਫਜੇਸੁ, ਤਕ੍ਰਾਹਾਰੋ ਵਾਤਕਫਾਨੁਬਦ੍ਧਰਕ੍ਤਜੇਸੁ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਜੇਸੁ ਕ੍ਸੀਰਾਹਾਰਃ| ਕ੍ਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਲ੍ਮਾਸਾ ਯਵੌਦਨਃ| ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਸ੍ਯਾਪਿ ਸਡਙ੍ਗੋਦਕਕਲ੍ਪੇਨ ਕਸਾਯਃ| ਤਾਨੇਵ ਯਵਕ੍ਸਾਰੇਣ ਲਵਣਾਨ੍ ਲਵਣੀਕਤਾਨ੍| ਚਿਤ੍ਰਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਲਾਸ਼ਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਤਦੁਦਕਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਸਡਙ੍ਗੋਦ੍ਦੇਸ਼ਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਪਾਟਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਟਲਾਦਿਕ੍ਸਾਰਪਲਂ ਤ੍ਰਿਕਰ੍ਸਮਰ੍ਧਪਲਂ ਵਾ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਪੇਨ ਕ੍ਵਥਿਤਮਰ੍ਧਾਵਸ਼ੇਸਿਤਂ ਸੁਪਰਿਸ੍ਰੁਤਂ ਸਘਤਕਰ੍ਸਂ ਪੇਯਂ; ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਘਤਕ੍ਸੀਰਂ ਮਧੁਰਰਸਮੇਵਾਨ੍ਨਂ ਭੋਜ੍ਯਮ੍, ਓਜੋਭ੍ਰਂਸ਼ਭਯਾਤ੍| ਕੁਟਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਟਜਮੂਲਬਨ੍ਦਾਕਯੋਃ ਪਲਂ ਤ੍ਰਿਕਰ੍ਸਮਰ੍ਧਪਲਂ ਵਾ ਤਕ੍ਰਪਲਦ੍ਵਯੇਨ| ਘਤਕ੍ਸੀਰਮਧੁਰਰਸਭੋਜਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਾਦਿਕਲ੍ਕਂ ਪੂਤੀਕਕ੍ਸਾਰੋਦਕੇਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਪੂਤੀਕਕ੍ਸਾਰੋਦਕਾਢਕਸਿਦ੍ਧਂ ਪਾਟਲਾਕ੍ਸਾਰੋਦਕਾਢਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਾਨਕਾਲੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਪਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਪੇਯਮ੍| ਭੋਜਨਮਤ੍ਰਾਪਿ ਸਘਤਕ੍ਸੀਰਮਧੁਰਰਸਂ, ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਖਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਵਾਤਜੇਸੁ ਰੂਕ੍ਸਕੋਸ੍ਠੇਸੁ ਚਾਵਸਨ੍ਨਾਨਲੇਸੁ||੧੩||
Adhikarana ੧੧ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁਲਾਮਾਹਤ੍ਯ ਜਲਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰੋਣੇ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍, ਤਤਃ ਪਾਦਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਸਾਯਮਾਦਾਯ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਗੁਡਤੁਲਯਾ ਸਹੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰ੍ਯ ਘਤਭਾਜਨੇ ਨਿਃਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮਾਸਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਯਵਪਲ੍ਲੇ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਯਯੇਤ, ਤੇਨਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਦਾਵਰ੍ਤਾਰੋਚਕਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦੀਪ੍ਤਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ ||੧੪||
View original
द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहृत्य जलचतुर्द्रोणे विपाचयेत्, ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निःक्षिप्य मासमुपेक्षेत यवपल्ले, ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत, तेनार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगोदावर्तारोचका न भवन्ति दीप्तश्चाग्निर्भवति ||१४||
Hide commentary
ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਸਮਭਾਗਾਨਾਂ ਤੁਲਾਂ ਪਲਸ਼ਤਮ੍| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰਿਸ੍ਟੇ ਧਾਤਕੀਪੂਸ੍ਪਾਣਿ ਪਲਦ੍ਵਯਂ ਤ੍ਰਯਂ ਵਾਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯਧਿਵਾਸਨਾਰ੍ਥਂ ਵਦ੍ਧਾ ਆਮਨਨ੍ਤਿ| ਤੁਲਾਂ ਤੁਲਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤੁਲਾਂ ਪਲਸ਼ਤਂ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਯਵਰਾਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚਾਸ੍ਯ ‘ਦਨ੍ਤ੍ਯਰਿਸ੍ਟ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧੪||
Adhikarana ੧੨ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਵਿਡਙ੍ਗੈਲਵਾਲੁਕਲੋਧ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਲਾਨਿ, ਕਪਿਤ੍ਥਮਧ੍ਯਸ੍ਯ ਦਸ਼, ਪਥ੍ਯਾਫਲਾਨਾਮਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਂ, ਏਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਜਲਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰੋਣੇ ਵਿਪਾਚ੍ਯ, ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ, ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਗੁਡਤੁਲਾਦ੍ਵਯੇਨੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰ੍ਯ, ਘਤਭਾਜਨੇ ਨਿਃਕ੍ਸਿਪ੍ਯ, ਪਕ੍ਸਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਯਵਪਲ੍ਲੇ; ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਯਥਾਬਲਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ |
ਏਸ ਖਲ੍ਵਰਿਸ੍ਟਃ ਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼ੋਫਕੁਸ੍ਠਗੁਲ੍ਮੋਦਰਕਮਿਹਰੋ ਬਲਵਰ੍ਣਕਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੧੫||
View original
पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोध्राणां द्वे द्वे पले, इन्द्रवारुण्याः पञ्च पलानि, कपित्थमध्यस्य दश, पथ्याफलानामर्धप्रस्थः, प्रस्थो धात्रीफलानां, एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणे विपाच्य, पादावशेषं परिस्राव्य, सुशीतं गुडतुलाद्वयेनोन्मिश्र्य, घृतभाजने निःक्षिप्य, पक्षमुपेक्षेत यवपल्ले; ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत |
एष खल्वरिष्टः प्लीहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीहृत्पाण्डुरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्णकरश्चेति ||१५||
Hide commentary
ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇਪਿ ਪਲਪਞ੍ਚਕੇ ਕਟੁਕਤ੍ਵਪਰਿਹਾਰਾਯਾਰ੍ਧਂ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ| ਚਰਕੇਪ੍ਯਯਂ ਪਠ੍ਯਤੇਭਯਾਰਿਸ੍ਟਃ||੧੫||
Adhikarana ੧੩ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਪ੍ਰਾਯੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਪਿਤ੍ਤਜੇਸੁ ਵਿਰੇਚਨਮ੍, ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਜੇਸੁ ਸਂਸ਼ਮਨਂ, ਕਫਜੇਸੁ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਕੁਲਤ੍ਥੋਪਯੋਗਃ, ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਜੇਸੁ, ਯਥਾਸ੍ਵੌਸਧਿਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਪਯਃ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤਿ ||੧੬||
View original
तत्र, वातप्रायेषु स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं, पित्तजेषु विरेचनम्, एवं रक्तजेषु संशमनं, कफजेषु शृङ्गवेरकुलत्थोपयोगः, सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु, यथास्वौषधिसिद्धं च पयः सर्वेष्विति ||१६||
Hide commentary
ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਲ੍ਪਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਾਧਨਾਰ੍ਥਮਦਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਂ ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਵਮਨਸ੍ਯ ਨਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਾਦਿਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਾਯੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਮਨਾਰ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਗਯਦਾਸਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਜੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਿਤਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਨ ਵਾਮਯਤਿ ਨਾਪਿ ਵਿਰੇਚਯਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਸਹੈਕੀਭੂਯ ਤਤ੍ਸ੍ਥਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍||੧੬||
Adhikarana ੧੪ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਿ ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਨ੍ਯਨੁਪਹਤਾਨ੍ਯਾਹਤ੍ਯ ਤਤ ਏਕਮਾਦਾਯ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਵਾ ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਨੁਸ੍ਣਾਂ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਤਾਲੁਜਿਹ੍ਵੌਸ੍ਠਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰੁਪਸੇਵੇਤ, ਤਤੋਪਰਾਹ੍ਣੇ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰੋਦਨ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਃ; ਏਵਮੇਕੈਕਂ ਵਰ੍ਧਯੇਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਪਞ੍ਚਤਿ, ਤਤਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਯੇਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਸਪ੍ਤਤਿਰਿਤਿ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚ ਸਪ੍ਤਤਿਮਪਕਰ੍ਸਯੇਦ੍ਭੂਯਃ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਯਾਵਤ੍ ਪਞ੍ਚੇਤਿ, ਪਞ੍ਚਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕੈਕਂ ਯਾਵਦੇਕਮਿਤਿ |
ਏਵਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸਹਸ੍ਰਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ੋਭਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਬਲਵਾਨਰੋਗਃ ਸ਼ਤਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ||੧੭||
View original
अत ऊर्ध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः- भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहृत्य तत एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पेन विपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्णां घृताभ्यक्ततालुजिह्वौष्ठः प्रातः प्रातरुपसेवेत, ततोऽपराह्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः; एवमेकैकं वर्धयेद्यावत् पञ्चति, ततः पञ्च पञ्चाभिवर्धयेद्यावत् सप्ततिरिति, प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेद्भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्चेति, पञ्चभ्यस्त्वेकैकं यावदेकमिति |
एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्य सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्भवति ||१७||
Hide commentary
ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਲ੍ਪਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਚ ਸਾਧਨਾਰ੍ਥਂ ਚਿਰਜਾਤਾਨਾਮਦਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਪ੍ਰਯੋਗਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਂ ਪਰ੍ਯਾਗਤਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਨ੍ਯੇਵ ਲਬ੍ਧਾਨਿ, ਭੂਮਿਵਿਭਾਗੋਕ੍ਤੌਸਧਦੋਸਪਰਿਹਾਰੇਣਾਨੁਪਹਤਾਨ੍ਯਪਿ ਲਬ੍ਧਾਨਿ, ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਮਹਾਫਲਤ੍ਵੇਨ ਗੌਰਵੋਤ੍ਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰੈਕਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨਂ, ਯਥਾ ਚਾਤ੍ਰ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਾਂ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਨਾਂ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਵਾਥੋਦਕਸ੍ਯਾਪਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨੀਯਾ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਿ ਤਦਸ੍ਥੀਨਿ ਪਕ੍ਵਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਛੁਚੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਵਾ ਮਾਸਿ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਮਾਸਪਲ੍ਲੇ ਵਾ ਨਿਧਾਯ, ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੇ ਪੌਸੇ ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਏਵਮੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸਪ੍ਤਤਿਂ ਯਾਵਦੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸਹਸ੍ਰਂ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਦਿਵਸੈਃ ਪੂਰ੍ਯਤੇ, ਸ਼ਤਂ ਯਾਵਦੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਸਹਸ੍ਰਦ੍ਵਯਵਿਧਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਦਿਨਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਰਜਨਕਤ੍ਵਾਦਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸਂਸ੍ਕਾਰਾਪਕਰ੍ਸਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਦ੍ਧਾ ਭਿਸਜੋ ਗਣਯਨ੍ਤਿ, ਤਤਃ ਸਹਸ੍ਰਦ੍ਵਯਂ ਪੂਰ੍ਯਤ ਏਵ| ਏਵਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਤਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ਰੀਰਬਲਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਵਰਃ, ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਮਧ੍ਯਮਃ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰਧਮਃ ਪ੍ਰਯੋਗਃ, ਏਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਗਹੀਤਾਨ੍ਯਾਪੂਰ੍ਣਰਸਾਨ੍ਯਨਾਮਯਾਨਿ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥੀਨਿ ਯਵਪਲ੍ਲੇ ਮਾਸਪਲ੍ਲੇ ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਮਾਸਾਵਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤੁਮਾਰਮੇਤ; ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤੋਪਸਂਸਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਸ਼ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਸਲਿਲੇਨ ਕ੍ਵਾਥਂ ਕਤ੍ਵਾਸ੍ਟਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਸਦੁਗ੍ਧਂ ਘਤੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍, ਤਾਨ੍ਯੇਕੈਕਸ਼ੋ ਭਲ੍ਲਾਤਕੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰੇਕੈਕਮਪਕਰ੍ਸਯੇਦ੍ਯਾਵਦ੍ਦਸ਼ਭਲ੍ਲਾਤਕਪ੍ਰਯੋਗਃ; ਨਾਤਃ ਪਰਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਅਨੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਹਸ੍ਰਭਲ੍ਲਾਤਕਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪਰਂ ਨ ਘਟਤੇ, ਯਥਾਤ੍ਰ ਘਟਤੇ ਤਥਾਵਿਧਃ ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ- ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤਤ ਏਕੈਕਮਪਕਰ੍ਸਯੇਦ੍ਯਾਵਦ੍ਦਸ਼, ਪੁਨਰਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਦਿਨੇ ਦਸ਼ੇਤਿ, ਏਵਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸਹਸ੍ਰਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ ਘਟਤੇ| ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ੋਭਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਨ ਯਥਾਰ੍ਥਵਚਨਂ, ਕਾਕਣਕਸ੍ਯ ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯਾਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਂ ਚਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਹਜਾਨਾਂ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾਨਾਮਪ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੁਵਰਕਭਲ੍ਲਾਤਕਯੋਰ੍ਵਾਰ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਤੋਲ੍ਪਸ਼ਤਸ਼ੀਤਜਲਂ ਪੇਯਮ੍||੧੭||
Adhikarana ੧੫ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨ ਭਲ੍ਲਾਤਕਨਿਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਿਤਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਦਾਯ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਵਵਦਾਹਾਰਃ ਫਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚ |
ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਜ੍ਜਭ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਮਾਦਾਯਾਪਕਸ੍ਟਦੋਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤੋ ਨਿਵਾਤਮਾਗਾਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਯਥਾਬਲਂ ਪ੍ਰਸਤਿਂ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਂ ਵੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰੋਦਨ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਃ, ਏਵਂ ਮਾਸਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਮਾਸਤ੍ਰਯਮਾਦਿਸ੍ਟਾਹਾਰੋ ਰਕ੍ਸੇਦਾਤ੍ਮਾਨਂ; ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੋਪਤਾਪਾਨਪਹਤ੍ਯ ਵਰ੍ਣਵਾਨ੍ ਬਲਵਾਞ੍ ਸ਼੍ਰਵਣਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਾਯੁਸੋਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਏਵਂ ਦਸ਼ਮਾਸਾਨੁਪਯੁਜ੍ਯ ਵਰ੍ਸਸਹਸ੍ਰਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ||੧੮||
View original
द्विव्रणीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्च्युतितं स्नेहमादाय प्रातः प्रातः शुक्तिमात्रमुपयुञ्जीत, जीर्णे पूर्ववदाहारः फलप्रकर्षश्च |
भल्लातकमज्जभ्यो वा स्नेहमादायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्रसृतिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, तस्मिञ्जीर्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्षेदात्मानं; ततः सर्वोपतापानपहृत्य वर्णवान् बलवाञ् श्रवणग्रहणधारणशक्तिसम्पन्नो वर्षशतायुर्भवति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति, एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्भवति ||१८||
Hide commentary
ਭਲ੍ਲਾਤਕਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਕ੍ਰਮਭੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰਨ੍ਨਕਾਲੈਃ ਸਡ੍ ਦਿਨਾਨਿ, ਵਿਰੇਚਨਦਿਵਸੇਨ ਸਹ ਸਪ੍ਤ ਦਿਨਾਨਿ ਚ, ਤਦੁਤ੍ਤਰਂ ਭੋਜਨਮਸ੍ਟਮੇ; ਤਸ੍ਯਾਪੋਹੇ ਸਪ੍ਤ, ਤਦਾ ਸਪ੍ਤਮੇ ਵਾਹਨਿ ਭੋਜਨਂ; ਨਵਮੇ ਪੁਨਰਹਨਿ ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਜ੍ਜਸ੍ਨੇਹਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਯਥਾਬਲਮਿਤਿ ਪੁਰੁਸਰੋਗਬਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਸਤਿਂ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਂ ਵਾਸ੍ਟਭਾਗਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਘਤਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਧਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਃ ਸ਼ੀਤਂ ਪਿਬੇਤ੍; ਸ਼ੀਤੋਦਕਾਦ੍ਯੁਪਚਾਰਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਸਤਿਃ ਪਲਦ੍ਵਯਂ, ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਃ ਪਲਮ੍| ਰਕ੍ਸੇਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ‘ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੮||
Adhikarana ੧੬ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਹਤਃ ਖਦਿਰਬੀਜਕੌ |
ਤਥੈਵਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਕ੍ਸਕਾਰੁਸ੍ਕਰੌ ਹਤਃ ||੧੯||
ਹਰਿਦ੍ਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਇਵ ਸੋਡਸ਼ |
ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨੀ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਦਸ਼੍ਯਾ ਗੁਦੋਦ੍ਭਵਾਃ ||੨੦||
View original
भवन्ति चात्र- यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजकौ |
तथैवार्शांसि सर्वाणि वृक्षकारुष्करौ हतः ||१९||
हरिद्रायाः प्रयोगेण प्रमेहा इव षोडश |
क्षाराग्नी नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवाः ||२०||
Hide commentary
ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਭਾਵਿਤਂ ਖਦਿਰਾਦੀਨਾਂ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਹਰਤ੍ਵਂ ਪੁਰਾਤਨਾਗਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਟਜਭਲ੍ਲਾਤਕਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਸਯਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੋ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਿਤਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਕਫਜਾਨਿ ਭਲ੍ਲਾਤਕੇਨ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾਨਿ ਕੁਟਜੇਨ| ਏਵਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਣਿ, ਨ ਪੁਨਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸਰ੍ਵਦੋਸਜਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਰ੍ਵਾਣੀਤਿ| ਏਵਂ ਕੁਸ੍ਠੇਸ੍ਵਪਿ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਦਾਰ੍ਸ੍ਟਾਨ੍ਤਿਕਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਸੋਡਸ਼ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਵਾਤਜਪ੍ਰਮੇਹਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਵਿਹਾਯ||੧੯-੨੦||
Adhikarana ੧੭ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਘਤਾਨਿ ਦੀਪਨੀਯਾਨਿ ਲੇਹਾਯਸ੍ਕਤਯਃ ਸੁਰਾਃ |
ਆਸਵਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਿਮ੍ ||੨੧||
View original
घृतानि दीपनीयानि लेहायस्कृतयः सुराः |
आसवाश्च प्रयोक्तव्या वीक्ष्य दोषसमुच्छ्रितिम् ||२१||
Hide commentary
ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਹ- ਘਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੇਹਾਃ ਕੁਟਜਾਵਲੇਹਾਦਯਃ, ਨਵਾਯਸਾਦਯੋਯਸ੍ਕਤਯੋ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਮਧੁਮੇਹਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਸੁਰਾ ਨਾਨਾਵਿਧਾਃ ਪੈਸ੍ਟਿਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵਿਰੇਚਨਾਧ੍ਯਾਯਵਿਧਿਵਿਧੇਯਾਃ| ਆਸਵਾਸ਼੍ਚ ਨਾਨਾਵਿਧੌਸਧਕ੍ਵਾਥਗੁਡਾਦਿਕਤਾ ਧਾਤਕ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਾਧਿਵਾਸਿਤਾਃ| ‘ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਯਥਾਫਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਫਲਮੁਕ੍ਤਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੨੧||
Adhikarana ੧੮ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਵੇਗਾਵਰੋਧਸ੍ਤ੍ਰੀਪਸ੍ਠਯਾਨਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕੁਟੁਕਾਸਨਮ੍ |
ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਲਂ ਚਾਨ੍ਨਮਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੨||
View original
वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कुटुकासनम् |
यथास्वं दोषलं चान्नमर्शःसु परिवर्जयेत् ||२२||
Hide commentary
ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵੇਗਾਵਰੋਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਭਿਮੁਖੀਭਾਵੋ ਵੇਗਃ| ਉਤ੍ਕੁਟੁਕਾਸਨਮੁਤ੍ਕਟਿਕਸ੍ਯ ਚਿਰਾਸਨਸ੍ਥਿਤਿਃ||੨੨||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੬
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
Hide commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||