Skip to content

37. vr̥ddhinidānam

Adhikarana vr̥ddhēḥ samprāptiḥ (1-2) · Śloka 3

atha vr̥ddhinidānam | kruddhō'nūrdhvagatirvāyuḥ śōthaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakōṣābhivāhinīḥ ||1|| prapīḍya dhamanīrvr̥ddhiṁ karōti phalakōṣayōḥ | dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhiḥ saptadhā gadaḥ ||2|| mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalam |3| (vā. ni. a. 11) |

View original

अथ वृद्धिनिदानम् | क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् | मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१|| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः | दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२|| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३| (वा. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śōthatvasāmānyāt śōthānantaraṁ vr̥ddhirabhidhīyatē| vr̥ddhēḥ samprāptimāha– kruddhō'nūrdhvagatirvāyurityādi| anūrdhvagatiradhōgatirvāyuḥ muṣkau prāpya caran gacchan vaṅkṣaṇatō mēḍhrajaṅghāsandhēḥ sakāśāt; phalakōṣābhivāhinīriti phalaṁ ca kōṣaśca phalakōṣau, athavā phalayōḥ kōṣau, tadvahā dhamanīśca prapīḍya sandūṣya, vr̥ddhiṁ karōti| phalakōṣayōriti dvivacanamupalakṣaṇaṁ, tēnaikakōṣē'pi dr̥śyamānā vr̥ddhiḥ saṅgatā| sa vr̥ddhiriti “kticktau ca sañjñāyām” ityanēna ktijantō vr̥ddhiśabdaḥ puṁliṅgaḥ, ktinnantastu strīliṅgaḥ| vr̥ddhiḥ kuraṇḍō'bhidhīyatē| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ saptadhēti vacanaṁ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṁ, tēna dvandvajādivr̥ddhēradhikāyā nirāsaḥ, asambhavastu tasyā vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravr̥ddhyōrvātavr̥ddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsārtham anayōrvātajatvē'pi nimittacikitsābhēdāt pr̥thagabhidhānaṁ, nimittabhēdanibandhana ēva vyādhibhēdaḥ| yaduktam– “dōṣadūṣyasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vyādhīnāṁ bhēdaḥ|” (su. sū. a. 24) iti| ata āha– mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalamiti||1-2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śōthādhikārāt vr̥ddhirabhidhīyatē| vr̥ddhēḥ samprāptimāha– kruddha ityādi| anūrdhvagatirvāyuḥ adhōgatirvātō muṣkau prāpya caran gacchan, vaṅkṣaṇatō mēḍhrajaṅghāsandhēḥ sakāśāt, phalakōṣābhivāhinīriti phalaṁ ca kōśaśca phalakōśau, athavā phalayōḥ kōśau phalakōśau, tadvahā dhamanīḥ prapīḍya sandūṣya vr̥ddhiṁ karōti, phalakōṣayōriti dvivacanamupalakṣaṇaṁ, tēnaikaphalakōṣē'pi dr̥śyamānā vr̥ddhiḥ sammatā| vr̥ddhiḥ ‘kuraṇḍa’ iti lōkē| vr̥ddhēḥ saṅkhyāmāha– dōṣētyādi| dōṣatrayaistrayaḥ, raktēnaikaḥ, mēdasā caikaḥ, mūtrēṇaikaḥ, ēvaṁ sapta| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ punaḥ saptadhēti vacanaṁ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṁ, dvandvajāyā api vr̥ddhērnirāsaḥ, dvandvajāyāstvasambhavō vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravr̥ddhyōrvātavr̥ddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsaḥ, anayōrvātajatvē'pi nidānacikitsābhēdāt pr̥thagabhidhānaṁ, nidānabhēdanibandhana ēva vyādhibhēdaḥ| uktaṁ ca– “dōṣadūṣyasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vyādhīnāṁ bhēdaḥ” iti| ata ēva mūtrāntrajāvapi vātāt, tatra hētubhēdata ēva bhēdaḥ kēvala iti| vr̥ddhiśabdaḥ pulliṅgō vā||1-2||

Adhikarana vātaja-pittaja-kaphaja-raktaja-mēdōja-mūtrajavr̥ddhilakṣaṇam (3-6) · Śloka 7

vātapūrṇadr̥tisparśō rūkṣō vātādahēturuk ||3|| pakvōdumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhōṣmapākavān kaphācchītō guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhinō'lparuk ||4|| kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ pittavr̥ddhiliṅgaśca raktajaḥ | kaphavanmēdasā vr̥ddhirmr̥dustālaphalōpamaḥ ||5|| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ | ambhōbhiḥ pūrṇadr̥tivat kṣōbhaṁ yāti saruṅmr̥duḥ ||6|| mūtrakr̥cchramadhaḥ syācca cālayan phalakōṣayōḥ |7| (vā. ni. a. 11) |

View original

वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३|| पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४|| कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः | कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५|| मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः | अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६|| मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७| (वा. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātajādīnāṁ mūtrajāntānāṁ vr̥ddhīnāṁ kramēṇa lakṣaṇānyāha– vātētyādi| ahēturugiti animittatō dāhādiruk| raktajē ‘kr̥ṣṇasphōṭāvr̥ta’ iti pittajavr̥ddhiliṅgādadhikaṁ; tēna hētuliṅgacikitsābhēdādraktajavr̥ddhiḥ pr̥thaggaṇyatē| mēdōjē tālaphalōpama iti pakvatālaphalamiva nīlavartulaḥ| mūtrajē mūtrakr̥cchramiti mūtrakr̥cchravat vēdanā| cālayan phalakōṣayōriti phalakōṣayōścālayan calō bhavannitastatō gacchan sō'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthikō ṇic||3-6||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātajamāha– vātētyādi| dr̥tiścarmakhalliḥ| animittatō bhēdatōdādiruk| pittajamāha– pakvētyādi| pakvōdumbarasaṅkāśaḥ pakvōdumbaraphalābhaḥ, tathā dāhādiyuktaḥ| kaphavr̥ddhimāha– kaphādityādi| kaphād vr̥ddhiḥ śītaḥ śītasparśaḥ, tathā guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhinō'śmavat, alparuk mandavēdanaḥ| raktajamāha– raktētyādi| raktajō vr̥ddhiḥ, atra tu kr̥ṣṇasphōṭaiścitaḥ pittavr̥ddhiliṅgaiśca pakvōdumbarasaṅkāśādibhiryutō bhavēt| atra tu kr̥ṣṇasphōṭāvr̥ta iti pittavr̥ddhiliṅgādadhikaṁ, tēna hētubhēdacikitsābhēdādraktajō vr̥ddhiḥ pr̥thaggaṇyatē| mēdōjamāha– kaphavatkaphavr̥ddhilakṣaṇaṁ tālaphalōpama iti pakvatālavannīlavartulaḥ| mūtrajamāha– mūtrētyādi| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajō bhavati, gacchataḥ puṁsaḥ jalapūrṇadr̥tivat kṣōbhaṁ yāti pūritō bhavati, saruk savyathaḥ, mr̥duḥ mr̥dusparśaḥ| mūtrakr̥cchramiti mūtrakr̥cchravēdanaḥ| phalakōśayōriti phalakōśayōścālayan calō bhavannitastatō gacchan sō'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthikō ṇic| ‘valayaṁ phalakōśayōḥ’ iti pāṭhē phalakōśayōradhastādvalayaṁ kaṅkaṇaṁ syāt||3-6||–

Adhikarana antravr̥ddhērnidānasamprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (7-10) · Śloka 11

vātakōpibhirāhāraiḥ śītatōyāvagāhanaiḥ ||7|| dhāraṇēraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ | kṣōbhaṇaiḥ kṣōbhitō'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṁ yadā ||8|| pavanō viguṇīkr̥tya svanivēśādadhō nayēt | kuryādvaṅkṣaṇasandhisthō granthyābhaṁ śvayathuṁ tadā ||9|| upēkṣyamāṇasya ca muṣkavr̥ddhimādhmānarukstambhavatīṁ sa vāyuḥ | prapīḍitō'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayannēti punaśca muktaḥ ||10|| yasyāntrāvayavāślēṣānmuṣkayōrvātasambhavāt | antravr̥ddhirasādhyō'yaṁ vātavr̥ddhisamākr̥tiḥ ||11|| (vā. ni. a. 11) |

View original

वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७|| धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः | क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८|| पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् | कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९|| उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः | प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०|| यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् | अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११|| (वा. नि. अ. ११) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

antravr̥ddhimāha– vātakōpibhirityādi| dhāraṇaṁ vēgasyōpasthitasya, īraṇamaprāptasya| kṣōbhaṇaiḥ kṣubhitō'nyairiti balavadvigrahadhanurākarṣaṇādibhiḥ| kṣudrāntrāvayavamiti br̥hadantravyudāsārtham| viguṇīkr̥tyēti saṅkucīkr̥tya| dviguṇīkr̥tyēti pāṭhāntarē saṅkōcēna dviguṇīkr̥tya| svanivēśāt svasthānāt| tadā vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san vaṅkṣaṇasandhau granthirūpaṁ sādhyaṁ śvayathuṁ karōti, tatra granthirūpēṇa sthitvā kālāntarēṇa phalakōṣaṁ gacchatīti| tāṁ muṣkavr̥ddhimādhmānarukstambhavatīmupēkṣyamāṇasya acikitsitapuruṣasya| atra bhōjaḥ– “antraṁ dviguṇamādāya jantōrnayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṁ phalakōṣaṁ prapadyatē||” iti| pradhmāpayanniti ucchūnayan| asādhyō'yamiti kathaṁ? yatō'sya cikitsā'bhihitā; naivam, aprāptaphalakōṣāyāmayaṁ cikitsāvidhiḥ; prāptaphalakōṣā tvasādhyā; yāpyāyāṁ vā tasyāṁ cikitsāvidhiḥ| yaduktaṁ bhōjē– “yāpyāṁ tāmantrajāṁ viduḥ|” iti| bradhnanidānaṁ tu tantrāntarē paṭhyatē| tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasēvanānnicayaṁ gataḥ| karōti granthivacchōthaṁ dōṣō vaṅkṣaṇasandhiṣu|| jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṁ taṁ bradhnamiti nirdiśēt||” iti||7-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

antravr̥ddhimāha– vātētyādi| vātakōpibhirāhārai rūkṣatiktakaṣāyādibhirāsēvitaistathā śītatōyāvagāhanaistathā dhāraṇēraṇabhārādibhiranyaiśca kṣōbhaṇaiḥ kṣōbhitaḥ kupitaḥ pavanō vāyuryadā yasmin kālē kṣudrāntrāvayavaṁ (mūtraśakr̥dgātraikadēśaṁ?) svanivēśāt svasthānāt, dviguṇīkr̥tyā'dhō nayēditi piṇḍārthaḥ| anyē viguṇīkr̥tyēti paṭhanti| dhāraṇamupasthitavēgasya , īraṇamaprāptavēgasya, kṣōbhaṇaiḥ pūrvōktaiḥ, anyairiti balavadvigrahaiḥ dhanurākarṣaṇādibhiḥ, viṣamāṅgapravartanaiḥ viṣamatvēna śarīramōṭanaiḥ| pavanō vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san, vaṅkṣaṇasandhau granthirūpamasādhyaṁ śvayathuṁ karōti| tatra granthirūpēṇa sthitvā kālāntarēṇa phalakōśaṁ gacchati| tāṁ muṣkavr̥ddhimādhmānarukstambhavatīṁ tadōpēkṣamāṇasyācikitsataḥ puruṣasya| yadāha bhōjaḥ– “antraṁ dviguṇamādāya jantōrnayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṁ phalakōśaṁ prapadyatē||” iti| sa ca śvayathuḥ karēṇa pīḍitaḥ saśabdaṁ prayāti, muktaḥ sannādhmāpayan pūrayan punarāyāti| asādhyamāha– yasyētyādi| āślēṣāt saṁyōgāt, vātasañcayāt muṣkayōrantravr̥ddhirbhavati| ayamasādhyaḥ, kathaṁ tarhi cikitsā? aprāptaphalakōśayōścikitsāvidhiḥ, prāptaphalakōṣā tvasādhyā| yāpyāyāṁ vā cikitsāvidhiḥ| yaduktaṁ bhōjē– ‘yāpyāṁ tāmantrajāṁ viduḥ’ iti| bradhnanidānaṁ tu tantrāntarē paṭhyatē, tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasēvanānnicayaṁ gataḥ| karōti granthivacchōthaṁ dōṣō vaṅkṣaṇasandhiṣu| jvaraśūlāgnisādāḍhyaṁ taṁ bradhnamiti nirdiśēt||” iti||7-10||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 37

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē vr̥ddhinidānaṁ samāptam ||37||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ vr̥ddhinidānaṁ samāptam||37||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyakr̥tāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ vr̥ddhinidānam||37||