Adhikarana విసర్పనిదానం, సంఖ్యా, నిరుక్తిశ్చ (౧-౩) · Śloka ౪
అథ విసర్పనిదానం |
లవణామ్లకటూష్ణాదిసంసేవాదోషకోపతః |
విసర్పః సప్తధా జ్ఞేయః సర్వతః పరిసర్పణాత్ ||1||
పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయః |
వాతికః పైత్తికశ్చైవ కఫజః సాన్నిపాతికః ||2||
చత్వార ఏతే వీసర్పా వక్ష్యంతే ద్వంద్వజాస్త్రయః |
ఆగ్నేయో వాతపిత్తాభ్యాం గ్రంథ్యాఖ్యః కఫవాతజః ||3||
యస్తు కర్దమకో ఘోరః స పిత్తకఫసంభవః |4|
(చ. చి. అ. 21) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् |
लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः |
विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१||
पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः |
वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२||
चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः |
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३||
यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४|
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అమ్లపిత్తసంభవచ్ఛర్దేర్వేగవిధారణాద్రక్తదుష్టౌ సత్యాం విసర్పోత్పత్తేర్హేతుసామ్యాత్ తదనంతరం విసర్పనిదానం| ఛర్దివేగవిఘాతస్య రక్తదూషకత్వే చరకవచనం యథా– “ ఛర్దివేగప్రతీఘాతాత్ కాలే చానవసేవనాత్| శరత్కాలప్రభావాచ్చ శోణితం సంప్రదుష్యతి||” (చ. సూ. అ. 24) ఇతి| తస్య నిదానపూర్వికాం సంఖ్యాం నిరుక్తిం చాహ– లవణామ్లేత్యాది| “విసర్పో న హ్యసంసృష్టో రక్తపిత్తేన లక్ష్యతే|” ఇతి వచనాత్ లవణామ్లాదికం విశేషేణ రక్తపిత్తనిదానముక్తం| సంసేవయా సతతసేవయా దోషకోపః సంసేవాద్దోషకోపస్తతః| అత్ర, ఆదిగ్రహణాత్ చరకోక్తానాం హరితశాకశిండాకీప్రభృతీనాం గ్రహణం| సప్తధేతి ఉల్బణైకైకదోషజాస్త్రయః, సన్నిపాతజ ఏకః, త్రయో ద్వంద్వజాః, ఇతి సప్తప్రకారత్వముక్తం| సర్వతః పరిసర్పణాదితి సర్వతః పరిసర్పణాత్ పరిసర్పః, వివిధం సర్పాణాద్విసర్పః| యదుక్తం చరకే– “వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన స స్మృతః| పరిసర్పోऽథవా నామ్నా సర్వతః పరిసర్పణాత్||” (చ. చి. అ. 21) ఇతి||1-3||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అమ్లపిత్తసంభవచ్ఛర్దేర్వేగవిఘాతాద్రక్తదుష్టౌ సత్యాం విసర్పోత్పత్తేర్హేతుసామాన్యాచ్చానంతరం విసర్పనిదానమాహ– ఛర్దివేగవిఘాతస్య చ రక్తదూషకత్వే చరకవచనం యథా– “ఛర్దివేగవిఘాతాత్తు కాలే చానవసేవనాత్| శరత్కాలస్వభావాచ్చ శోణితం సంప్రదుష్యతి||” ఇతి| తస్య నిదానపూర్వికాం సంఖ్యాం నిరుక్తిం చాహ– లవణేత్యాది| లవణాదిభిర్విసర్పో రోగో భవతి, స సప్తధా జ్ఞేయః| “విసర్పో న హ్యసంసృష్టో రక్తపిత్తేన” ఇతి వచనాల్లవణాదికం విశేషేణ రక్తపిత్తనిదానముక్తం| ఏషాం సంతతసేవయా దోషకోపః| ఆదిగ్రహణాచ్చరకక్తహరితశాకశిండాకీప్రభృతీనాం గ్రహణం| సర్వతః పరిసర్పణాత్ పరిసర్పః, వివిధం సర్పతీతి విసర్పః| యదుక్తం చరకే– “వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన స స్మృతః| పరిసర్పోऽథ వా నామ్నా సర్వతః పరిసర్పణాత్||” ఇతి| సంఖ్యాసంప్రాప్తిమాహ– పృథక్త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పా ద్వంద్వజాస్త్రయ ఇత్యాది సుగమం| ఆగ్నేయ ఇత్యాదిసుగమం||1-3||
Adhikarana విసర్పదోషదూష్యసంగ్రహః (౪-౭) · Śloka ౭
రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః ||4||
విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః |
(చ. చి. అ. 21) తత్ర వాతాత్ స వీసర్పో వాతజ్వరసమవ్యథః ||5||
శోథస్ఫురణనిస్తోదభేదాయాసార్తిహర్షవాన్ |
పిత్తాద్ద్రుతగతిః పిత్తజ్వరలింగోऽతిలోహితః ||6||
కఫాత్ కండూయుతః స్నిగ్ధః కఫజ్వరసమానరుక్ |
(వా. ని. అ. 13) |
సన్నిపాతసముత్థశ్చ సర్వలింగసమన్వితః ||7||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४||
विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः |
(च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५||
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् |
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६||
कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् |
(वा. नि. अ. १३) |
सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వేషామేవ రక్తాదిదూష్యచతుష్టయదోషత్రయజన్యత్వమాహ– రక్తమిత్యాది| విసర్పస్య సమానసామగ్రీకత్వేऽపి కుష్ఠాద్భేదః కుష్ఠాధ్యాయే ఏవ నిరూపితః| దోషశబ్దేనైవ వాతాదిగ్రహణే సిద్ధే మలా ఇతి యత్ కృతం, తదత్యర్థదుష్ట్యా శరీరమలినీకరణత్వం దోషాణాం ప్రతిపాదయితుం| సన్నిపాతజేऽసాధ్యత్వమపి “సర్వాత్మకః క్షతకృతశ్చ న సిద్ధిమేతి|” (సు. ని. అ. 10) ఇతి వచనాత్| తేన వికృతివిషమసమవేతత్వమస్య| చరకే త్వంతర్జబహిర్జభేదేన విసర్పః పఠితః| యదాహ– “మర్మోపఘాతాత్ సమ్మోహాదయనానాం విఘట్టనాత్| తృష్ణాతియోగాద్వేగానాం విషమం చ ప్రవర్తనాత్|| విద్యాద్విసర్పమంతర్జమాశు చాగ్నిబలక్షయాత్| అతో విపర్యయాద్బాహ్యమన్యం విద్యాత్ స్వలక్షణైః||” (చ. చి. అ. 21) ఇతి||4-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వేషామేవ రక్తాదిదూష్యచతుష్టయజన్యత్వమాహ– రక్తమిత్యాది| విసర్పస్య సమానసామగ్రీకత్వేऽపి కుష్ఠాద్భేదః కుష్ఠాధ్యాయ ఏవ నిరూపితః, దోషగ్రహణేనైవ వాతాదిగ్రహణే సిద్ధే మలా ఇతి యత్ కృతం తదత్యర్థదుష్ట్యా శరీరమలినీకరణత్వం దోషాణాం ప్రతిపాదయితుం| లసీకాజలం, త్వక్శబ్దేనాత్ర రసస్య సప్తధాతుషు క్లృప్తత్వాత్| వాతజం విసర్పమాహ– తత్రేత్యాది| వాతజ్వరసమవ్యథ ఇతి ‘వేపథుర్విషమో వేగః’ ఇత్యాదికః| నిస్తోదః శూలేన తుద్యత ఇవ, భేదో విదీర్యత ఇవ, అర్తిః పీడా, ఆయామో విస్తారవాన్, హర్షో రోమహర్షః| పైత్తికమాహ– పిత్తాదిత్యాది| ద్రుతగతిః శీఘ్రగతిః| పిత్తజ్వరలింగ ఇతి “వేగస్తీక్ష్ణోऽతిసారః” ఇత్యాదికః| అతిలోహితోऽతిరిక్తః| కఫజమాహ– కఫాదిత్యాది| కఫజ్వరసమాన ఇతి “స్తైమిత్యం స్తిమితో వేగః” ఇత్యాదికః| సాన్నిపాతికమాహ– సన్నిపాతేత్యాది| సర్వదోషలక్షణైర్యుక్త ఇత్యర్థః| సన్నిపాతజేऽసాధ్యత్వముక్తం “సర్వాత్మకః క్షతకృతశ్చ న సిద్ధిమేతి” ఇతి వచనాత్| తేన వికృతివిషమసమవేతత్వమస్య| చరకే త్వంతర్జబహిర్జభేదేన విసర్పః పఠితః| యదాహ– “మర్మోపతాపాత్సమ్మోహాదయనానాం చ ఘట్టనాత్| తృష్ణాతియోగాద్వేగానాం విషమం చ ప్రవర్తనాత్| విద్యాద్విసర్పమంతర్జమాశు చాగ్నిబలక్షయాత్| అతో విపర్యయాద్బాహ్యమన్యద్విద్యాత్స్వలక్షణైః||” ఇతి||4-7||
Adhikarana ఆగ్నేయవిసర్పలక్షణం (౮-౧౩) · Śloka ౧౩
వాతపిత్తాజ్జ్వరచ్ఛర్దిమూర్ఛాతీసారతృడ్భ్రమైః |
గ్రంథిభేదాగ్నిసదనతమకారోచకైర్యుతః ||8||
కరోతి సర్వమంగం చ దీప్తాంగారావకీర్ణవత్ |
యం యం దేశం విసర్పశ్చ విసర్పతి భవేత్ స సః ||9||
శాంతాంగారాసితో నీలో రక్తో వాऽऽశు చ చీయతే |
అగ్నిదగ్ధ ఇవ స్ఫోటైః శీఘ్రగత్వాద్ద్రుతం స చ ||10||
మర్మానుసారీ వీసర్పః స్యాద్వాతోऽతిబలస్తతః |
వ్యథతేऽంగం హరేత్ సంజ్ఞాం నిద్రాం చ శ్వాసమీరయేత్ ||11||
హిక్కాం చ స గతోऽవస్థామీదృశీం లభతే న నా |
క్వచిచ్ఛర్మారతిగ్రస్తో భూమిశయ్యాసనాదిషు ||12||
చేష్టమానస్తతః క్లిష్టో మనోదేహప్రమోహవాన్ |
దుష్ప్రబోధోऽశ్నుతే నిద్రాం సోऽగ్నివీసర్ప ఉచ్యతే ||13||
(వా. ని. అ. 13) |
View original
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः |
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८||
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् |
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९||
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते |
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०||
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः |
व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११||
हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना |
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२||
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् |
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆగ్నేయవిసర్పమాహ– వాతపిత్తాదిత్యాదినా| దీప్తాంగారావకీర్ణవదితి జ్వలదంగారేణైవ వ్యాప్తమంగం మన్యతే| శాంతాంగారాసిత ఇతి నిర్వాణాంగారవత్ కృష్ణవర్ణః స దేశో భవతి| నీలో రక్తో వేతి స దేశః స్నిగ్ధనీలో రక్తో వా భవతి| అగ్నిదగ్ధ ఇవేతి అగ్నిదగ్ధదేశ ఇవ| శీఘ్రగత్వాదితి శీఘ్రకారిత్వాత్| మర్మానుసారీ హృదయాద్యనుసారీ| వ్యథతేऽంగమిత్యత్రాంతర్భావితో ణ్యర్థః, తేన వ్యథయతీత్యర్థః| నిద్రాం చేత్యత్ర హరేదితి సంబధ్యతే| శర్మ సుఖం| దుష్ప్రబోధోऽశ్నుతే నిద్రామితి నిద్రాం మరణరూపాం ప్రాప్నోతి||8-13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతపిత్తజమాగ్నేయాఖ్యం విసర్పమాహ– వాతపిత్తాదితి| వాతపిత్తజోऽయం సంజ్ఞేయః| జ్వరాదిభిరుపద్రవైర్యుతః| దీప్తాంగారావకీర్ణవదితి జ్వలదంగారేణేవ వ్యాప్తమంగం మన్యతే| శాంతాంగారాసిత ఇతి నిర్వాణాంగారవత్కృష్ణవర్ణః, నీలః చాషపక్షివద్వా రక్తో వా స దేశో భవతి| అగ్నిదగ్ధ ఇవేతి ఆశు శీఘ్రమగ్నిదగ్ధ ఇవ స్ఫోటైరుపచీయతే వృద్ధిం నీయతే, శీఘ్రగత్వాత్ శీఘ్రకారిత్వాత్, ద్రుతం శీఘ్రం, స విసర్పః, మర్మానుసారీ హృదయానుసారీ, అతీవ బలవాన్ వాతః| వ్యథతేऽంగమితి అత్రాంతర్భావితో ణ్యర్థః, తేన వ్యథయతీత్యర్థః| నిద్రాం సంజ్ఞాం చ హరేన్నాశయేత్| శ్వాసం హిక్కాం చ ఈరయేత్ ప్రకోపయేత్| ఈదృశీమవస్థాం గతో నా పురుషః, క్వచిచ్ఛర్మ సుఖం న ప్రాప్నోతి, కేషు భూమిశయ్యాసనాదిషు, స్వతః ఆత్మనైవ, క్లిష్టః పీడితః, చేష్టమానో విద్ధతాం చేష్టాం కుర్యాత్, దుఃఖప్రబోధః మనోదేహశ్రమోద్భవాం నిద్రాం మరణరూపాం, అశ్నుతే ప్రాప్నోతి||8-13||
Adhikarana గ్రంథివిసర్పలక్షణం (౧౪-౧౬) · Śloka ౧౭
కఫేన రుద్ధః పవనో భిత్త్వా తం బహుధా కఫం |
రక్తం వా వృద్ధరక్తస్య త్వక్సిరాస్నాయుమాంసగం ||14||
దూషయిత్వా తు దీర్ఘాణువృత్తస్థూలఖరాత్మనాం |
గ్రంథీనాం కురుతే మాలాం సరక్తాం తీవ్రరుగ్జ్వరాం ||15||
శ్వాసకాసాతిసారాస్యశోషహిక్కావమిభ్రమైః |
మోహవైవర్ణ్యమూర్ఛాంగభంగాగ్నిసదనైర్యుతాం ||16||
ఇత్యయం గ్రంథివీసర్పః కఫమారుతకోపజః |17|
(వా. ని. అ. 13) |
View original
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् |
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४||
दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् |
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५||
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः |
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६||
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గ్రంథివిసర్పమాహ– కఫేన రుద్ధ ఇత్యాది| కఫేనేతి స్వహేతుకుపితేన, పవనః స్వహేతుకుపితః, తేన కఫమారుతజత్వమస్యోపపన్నం భవతి| భిత్త్వా తం బహుధా కఫమితి కఫం విస్తార్య| రక్తం వేతి దూషయిత్వేత్యనేన వక్ష్యమాణేన సంబధ్యతే| దీర్ఘాణువృత్తస్థూలఖరాత్మనామితి వృత్తం వర్తులం, స్థూలముచ్ఛూనం, ఖరం కఠినం, ఏవంరూపాణాం గ్రంథీనాం మాలాం కరోతి, అయం చ గ్రంథివిసర్పః సుశ్రుతేऽపచీసంజ్ఞయా పఠ్యతే||14-16||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫమారుతజం గ్రంథివిసర్పమాహ– కఫేనేత్యాది| కఫేన స్వహేతుకుపితేన, స్వహేతుకుపితః పవనః, కఫం భిత్త్వా విదార్య, రక్తం చ దూషయిత్వేత్యనేన వక్ష్యమాణేన సంబధ్యతే, వృద్ధరక్తస్య మనుష్యస్య| త్వక్సిరాస్నాయుమాంసగమితి రక్తవిశేషణం| దీర్ఘాణువృత్తస్థూలఖరాత్మనామితి అణు సూక్ష్మం, వృత్తం వర్తులం, స్థూలమసూక్ష్మం, ఖరం కఠినం, ఏవంరూపాణాం గ్రంథీనాం మాలాం కరోతి||14-16||–
Adhikarana కర్దమవిసర్పలక్షణం (౧౭-౨౧) · Śloka ౨౨
కఫపిత్తాజ్జ్వరః స్తంభో నిద్రా తంద్రా శిరోరుజా ||17||
అంగావసాదవిక్షేపౌ ప్రలేపారోచకభ్రమాః |
మూర్ఛాగ్నిహానిర్భేదోऽస్థ్నాం పిపాసేంద్రియగౌరవం ||18||
ఆమోపవేశనం లేపః స్రోతసాం స చ సర్పతి |
ప్రాయేణామాశయం గృహ్ణన్నేకదేశం న చాతిరుక్ ||19||
పిడకైరవకీర్ణోऽతిపీతలోహితపాండురైః |
స్నిగ్ధోऽసితో మేచకాభో మలినః శోథవాన్ గురుః ||20||
గంభీరపాకః ప్రాజ్యోష్మా స్పృష్టః క్లిన్నోऽవదీర్యతే |
పంకవచ్ఛీర్ణమాంసశ్చ స్పష్టస్నాయుసిరాగణః ||21||
శవగంధీ చ వీసర్పః కర్దమాఖ్యముశంతి తం |22|
(వా. ని. అ. 13) |
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७||
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः |
मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८||
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति |
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९||
पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः |
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०||
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते |
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१||
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కర్దమవిసర్పమాహ– కఫపిత్తాదిత్యాది| స్తంభ ఇతి గాత్రస్య స్తబ్ధతా, ఆమోపవేశనమామస్య వర్చసస్త్యజనం| స చ సర్పతి ప్రాయేణామాశయం గృహ్ణన్నేకదేశమితి కఫపిత్తయోరామాశయస్థత్వాత్ ప్రాయేణామాశయే భవన్నేకదేశవ్యాపీ భవతీత్యర్థః| పిడకైరితి పిడకాభిః| మలిన ఇతి మలదిగ్ధః| గంభీరపాక ఇత్యంతఃపాకః, ప్రాజ్యోష్మా ప్రచురోష్మా| స్పష్టస్నాయుసిరాగణ ఇతి పూతిమాంసగలనేన స్నాయ్వాదీనాం స్పష్టతా| కర్దమాఖ్యముశంతి తమితి తం కర్దమసారూప్యాత్ కర్దమాఖ్యమిచ్ఛంతి||17-21||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫపిత్తాత్మకం కర్దమవిసర్పమాహ– కఫపిత్తాదయం జ్ఞేయః| స్తంభో గాత్రస్య స్తబ్ధతా, అంగావసాదః అంగఖేదః, విక్షేపః అంగానామితశ్చేతశ్చ ప్రేరణం| ఇంద్రియగౌరవమితి చక్షురాదీనాం గౌరవం| ఆమోపవేశనమిత్యాది| ఆమస్య వర్చసస్త్యజనం| లేపః స్రోతసాం శుషిరాణాం లిప్తతా శ్లేష్మాదినా| ప్రాయేణామాశయం గృహ్ణన్నితి కఫపిత్తయోరామాశయస్థానత్వాత్; ప్రాయేణామాశయే భిన్నైకదేశవ్యాపీ భవతీత్యర్థః| న చాతిపీడాకరః| పిడకైః పిడకాభిరవకీర్ణో వ్యాప్తః, కింభూతైః అతిపీతలోహితపాండురైః| అసితః కృష్ణః, మేచకాభః అంజనాభః, మలినో మలదిగ్ధః| గంభీరపాక ఇతి అంతఃపాకః, ప్రాజ్యోష్మా ప్రచురోష్మా| స్ఫుటస్నాయుసిరాగణ ఇతి పూతిమాంసాపగమేన స్నాయ్వాదీనాం స్ఫుటతా| కర్దమాఖ్యముశంతి తం కర్దమసారూప్యాత్ కర్దమాఖ్యం కథయంతి||17-21||
Adhikarana క్షతవిసర్పలక్షణం (౨౨-౨౪) · Śloka ౨౪
బాహ్యహేతోః క్షతాత్ క్రుద్ధః సరక్తం పిత్తమీరయన్ ||22||
వీసర్పం మారుతః కుర్యాత్ కులత్థసదృశైశ్చితం |
స్ఫోటైః శోథజ్వరరుజాదాహాఢ్యం శ్యావశోణితం ||23||
(వా. ని. అ. 13) |
జ్వరాతిసారౌ వమథుస్త్వఙ్మాంసదరణం క్లమః |
అరోచకావిపాకౌ చ విసర్పాణాముపద్రవాః ||24||
View original
बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२||
वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् |
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३||
(वा. नि. अ. १३) |
ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः |
अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షతవిసర్పమాహ– బాహ్యహేతోరిత్యాది| అయం చ పిత్తజే విసర్పేऽంతర్భావనీయః, తేన న సంఖ్యాధిక్యం| తథా చ భోజః– “శస్త్రప్రహారైస్తైస్తైస్తు వ్యాడదంతనఖైరపి| క్షతే వాऽప్యథవా భగ్నే బహుదోషస్య దేహినః|| రక్తం పిత్తం చ కుపితం వ్రణమాశు ప్రపద్యతే| కురుతస్తే సమేతే తు వ్రణోత్సేధం సుదారుణం|| ఆచితం తనువిస్ఫోటైః కృష్ణైః పీతకసన్నిభైః| పిత్తవీసర్పవల్లింగం తస్య శేషం వినిర్దిశేత్||” ఇతి||22-24||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షతజమాహ– బాహ్యహేతోరిత్యాది| శ్యావలోహితం వర్ణేన| అయం క్షతజో విసర్పః పిత్తజేऽంతర్భావనీయః, తేన న సంఖ్యాధిక్యం| తథా చ భోజః– “శస్త్రప్రహారైస్తైస్తైస్తు వ్యాలదంతనఖైరపి| క్షతే వాऽప్యథ వా భగ్నే బహుదోషస్య దేహినః|| రక్తం పిత్తం చ కుపితం వ్రణమాశు ప్రపద్యతే| కురుతస్తే సమేతే తు వ్రణోత్సేధం సుదారుణం|| ఆచితం వ్రణవిస్ఫోటైః కృష్ణపీతసమన్వితైః| పిత్తవీసర్పవల్లింగం తస్య శేషం వినిర్దేశేత్||” ఇతి| విసర్పోపద్రవానాహ– జ్వరేత్యాది| మాంసదరణం మాంసవిదరణం| శేషం సుగమం||22-24||
Adhikarana విసర్పస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౨౫) · Śloka ౨౫
సిధ్యంతి వాతకఫపిత్తకృతా విసర్పాః సర్వాత్మకః క్షతకృతశ్చ న సిద్ధిమేతి |
పిత్తాత్మకోऽంజనవపుశ్చ భవేదసాధ్యః కృచ్ఛ్రాశ్చ మర్మసు భవంతి హి సర్వ ఏవ ||25||
(సు. ని. అ. 10) |
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति |
पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५||
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాధ్యత్వాదికమాహ– సిధ్యంతీత్యాది| పిత్తాత్మకోऽంజనవపురితి అత్యంతముద్రిక్తపిత్తోऽంజనసమవర్ణతనుః, అగ్నివిసర్పాఖ్యో న సాధ్య ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| కృచ్ఛ్రాశ్చ మర్మస్వితి అసాధ్యత్వేన కృచ్ఛ్రత్వం బోద్ధవ్యం| యదాహ భోజః– “వర్జ్యస్తు క్షతజస్తేషాం సన్నిపాతాత్తు యో భవేత్| భిషజా జానతా త్యాజ్యాః సర్వ ఏవ తు మర్మజాః||” ఇతి||25||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాధ్యాసాధ్యానాహ– సిద్ధ్యంతీత్యాది| ఏకైకదోషజనితాస్త్రయః సాధ్యాః, త్రిదోషజః క్షతజశ్చాసాధ్యః| పిత్తాత్మకోऽంజనవపురితి పైత్తికో యోऽత్యంతముద్రిక్తపిత్తత్వాదంజనసవర్ణః సోऽసాధ్యః, అగ్నివీసర్పో న సాధ్యః; కృచ్ఛ్రాశ్చ మర్మస్వితి అసాధ్యత్వం కృచ్ఛ్రత్వేన బోద్ధవ్యం| తథా చ భోజః– “త్యాజ్యస్తు క్షతజస్తేషాం సన్నిపాతాచ్చ యో భవేత్| భిషజా జానతా త్యాజ్యాః సర్వ ఏవ తు మర్మజాః||” ఇతి||25||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౨
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే విసర్పనిదానం సమాప్తం ||52||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం విసర్పనిదానం సమాప్తం||52||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం విసర్పనిదానం||52||