Adhikarana ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਂ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ, ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੧-੩) · Śloka ੪
ਅਥ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਲਵਣਾਮ੍ਲਕਟੂਸ੍ਣਾਦਿਸਂਸੇਵਾਦੋਸਕੋਪਤਃ |
ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ||੧||
ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ |
ਵਾਤਿਕਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕਫਜਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ ||੨||
ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਤੇ ਵੀਸਰ੍ਪਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ |
ਆਗ੍ਨੇਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਖ੍ਯਃ ਕਫਵਾਤਜਃ ||੩||
ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਦਮਕੋ ਘੋਰਃ ਸ ਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮ੍ਭਵਃ |੪|
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् |
लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः |
विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१||
पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः |
वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२||
चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः |
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३||
यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४|
(च. चि. अ. २१) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਚ੍ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਦ੍ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕਤ੍ਵੇ ਚਰਕਵਚਨਂ ਯਥਾ– “ ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਪ੍ਰਤੀਘਾਤਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਚਾਨਵਸੇਵਨਾਤ੍| ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਲਵਣਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਨ ਹ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਲਵਣਾਮ੍ਲਾਦਿਕਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਂਸੇਵਯਾ ਸਤਤਸੇਵਯਾ ਦੋਸਕੋਪਃ ਸਂਸੇਵਾਦ੍ਦੋਸਕੋਪਸ੍ਤਤਃ| ਅਤ੍ਰ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਚਰਕੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਹਰਿਤਸ਼ਾਕਸ਼ਿਣ੍ਡਾਕੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਪ੍ਤਧੇਤਿ ਉਲ੍ਬਣੈਕੈਕਦੋਸਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਏਕਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਃ, ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ਪਰਿਸਰ੍ਪਃ, ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਰਿਸਰ੍ਪੋਥਵਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ||੧-੩||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਚ੍ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਸ੍ਯ ਚ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕਤ੍ਵੇ ਚਰਕਵਚਨਂ ਯਥਾ– “ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਾਤ੍ਤੁ ਕਾਲੇ ਚਾਨਵਸੇਵਨਾਤ੍| ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਲਵਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਵਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਰੋਗੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਃ| “ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਨ ਹ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਲ੍ਲਵਣਾਦਿਕਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਸਾਂ ਸਨ੍ਤਤਸੇਵਯਾ ਦੋਸਕੋਪਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਚਰਕਕ੍ਤਹਰਿਤਸ਼ਾਕਸ਼ਿਣ੍ਡਾਕੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ਪਰਿਸਰ੍ਪਃ, ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤੀਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਰਿਸਰ੍ਪੋਥ ਵਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਪਥਕ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਗਮਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁਗਮਮ੍||੧-੩||
Adhikarana ਵਿਸਰ੍ਪਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ (੪-੭) · Śloka ੭
ਰਕ੍ਤਂ ਲਸੀਕਾ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ ||੪||
ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ ਸ ਵੀਸਰ੍ਪੋ ਵਾਤਜ੍ਵਰਸਮਵ੍ਯਥਃ ||੫||
ਸ਼ੋਥਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਾਯਾਸਾਰ੍ਤਿਹਰ੍ਸਵਾਨ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗੋਤਿਲੋਹਿਤਃ ||੬||
ਕਫਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਫਜ੍ਵਰਸਮਾਨਰੁਕ੍ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ||੭||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४||
विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः |
(च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५||
शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् |
पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६||
कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् |
(वा. नि. अ. १३) |
सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੂਸ੍ਯਚਤੁਸ੍ਟਯਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਸਮਾਨਸਾਮਗ੍ਰੀਕਤ੍ਵੇਪਿ ਕੁਸ੍ਠਾਦ੍ਭੇਦਃ ਕੁਸ੍ਠਾਧ੍ਯਾਯੇ ਏਵ ਨਿਰੂਪਿਤਃ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਵਾਤਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਮਲਾ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ, ਤਦਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਰੀਰਮਲਿਨੀਕਰਣਤ੍ਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮ੍| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ “ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਃ ਕ੍ਸਤਕਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਮੇਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵਮਸ੍ਯ| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਜਬਹਿਰ੍ਜਭੇਦੇਨ ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ– “ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤਾਤ੍ ਸਮ੍ਮੋਹਾਦਯਨਾਨਾਂ ਵਿਘਟ੍ਟਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਣਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿਸਮਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍|| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਤਰ੍ਜਮਾਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਮਨ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ||੪-੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੂਸ੍ਯਚਤੁਸ੍ਟਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਸਮਾਨਸਾਮਗ੍ਰੀਕਤ੍ਵੇਪਿ ਕੁਸ੍ਠਾਦ੍ਭੇਦਃ ਕੁਸ੍ਠਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਨਿਰੂਪਿਤਃ, ਦੋਸਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਵਾਤਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਮਲਾ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਦਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਰੀਰਮਲਿਨੀਕਰਣਤ੍ਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮ੍| ਲਸੀਕਾਜਲਂ, ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਸੁ ਕ੍ਲਪ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਾਤਜਂ ਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਜ੍ਵਰਸਮਵ੍ਯਥ ਇਤਿ ‘ਵੇਪਥੁਰ੍ਵਿਸਮੋ ਵੇਗਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲੇਨ ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ, ਭੇਦੋ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤ ਇਵ, ਅਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ, ਆਯਾਮੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਾਨ੍, ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰੁਤਗਤਿਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤਿਃ| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ “ਵੇਗਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਸਾਰਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਅਤਿਲੋਹਿਤੋਤਿਰਿਕ੍ਤਃ| ਕਫਜਮਾਹ– ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਜ੍ਵਰਸਮਾਨ ਇਤਿ “ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਵੇਗਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ “ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਃ ਕ੍ਸਤਕਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਮੇਤਿ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵਮਸ੍ਯ| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਜਬਹਿਰ੍ਜਭੇਦੇਨ ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ– “ਮਰ੍ਮੋਪਤਾਪਾਤ੍ਸਮ੍ਮੋਹਾਦਯਨਾਨਾਂ ਚ ਘਟ੍ਟਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਣਾਤਿਯੋਗਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਵਿਸਮਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਤਰ੍ਜਮਾਸ਼ੁ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ||” ਇਤਿ||੪-੭||
Adhikarana ਆਗ੍ਨੇਯਵਿਸਰ੍ਪਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮-੧੩) · Śloka ੧੩
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤੀਸਾਰਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ |
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੇਦਾਗ੍ਨਿਸਦਨਤਮਕਾਰੋਚਕੈਰ੍ਯੁਤਃ ||੮||
ਕਰੋਤਿ ਸਰ੍ਵਮਙ੍ਗਂ ਚ ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਤ੍ |
ਯਂ ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਭਵੇਤ੍ ਸ ਸਃ ||੯||
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਸਿਤੋ ਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾਸ਼ੁ ਚ ਚੀਯਤੇ |
ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰੁਤਂ ਸ ਚ ||੧੦||
ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤੋਤਿਬਲਸ੍ਤਤਃ |
ਵ੍ਯਥਤੇਙ੍ਗਂ ਹਰੇਤ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਮੀਰਯੇਤ੍ ||੧੧||
ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਚ ਸ ਗਤੋਵਸ੍ਥਾਮੀਦਸ਼ੀਂ ਲਭਤੇ ਨ ਨਾ |
ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਰ੍ਮਾਰਤਿਗ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਦਿਸੁ ||੧੨||
ਚੇਸ੍ਟਮਾਨਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਮਨੋਦੇਹਪ੍ਰਮੋਹਵਾਨ੍ |
ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਬੋਧੋਸ਼੍ਨੁਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸੋਗ੍ਨਿਵੀਸਰ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੧੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः |
ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८||
करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् |
यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९||
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते |
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०||
मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः |
व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११||
हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना |
क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२||
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् |
दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਗ੍ਨੇਯਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਦਿਤਿ ਜ੍ਵਲਦਙ੍ਗਾਰੇਣੈਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਸਿਤ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਙ੍ਗਾਰਵਤ੍ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਃ ਸ ਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵੇਤਿ ਸ ਦੇਸ਼ਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨੀਲੋ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵੇਤਿ ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਦੇਸ਼ ਇਵ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਹਦਯਾਦ੍ਯਨੁਸਾਰੀ| ਵ੍ਯਥਤੇਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋ ਣ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਵ੍ਯਥਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹਰੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰ੍ਮ ਸੁਖਮ੍| ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਬੋਧੋਸ਼੍ਨੁਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਮਿਤਿ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਮਰਣਰੂਪਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ||੮-੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਮਾਗ੍ਨੇਯਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੋਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਃ| ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਤਃ| ਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਵਕੀਰ੍ਣਵਦਿਤਿ ਜ੍ਵਲਦਙ੍ਗਾਰੇਣੇਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਾਸਿਤ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਙ੍ਗਾਰਵਤ੍ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਃ, ਨੀਲਃ ਚਾਸਪਕ੍ਸਿਵਦ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਸ ਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵੇਤਿ ਆਸ਼ੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧ ਇਵ ਸ੍ਫੋਟੈਰੁਪਚੀਯਤੇ ਵਦ੍ਧਿਂ ਨੀਯਤੇ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਦ੍ਰੁਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ, ਸ ਵਿਸਰ੍ਪਃ, ਮਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰੀ ਹਦਯਾਨੁਸਾਰੀ, ਅਤੀਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਵਾਤਃ| ਵ੍ਯਥਤੇਙ੍ਗਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤੋ ਣ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਵ੍ਯਥਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਹਰੇਨ੍ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਚ ਈਰਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| ਈਦਸ਼ੀਮਵਸ੍ਥਾਂ ਗਤੋ ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ, ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਰ੍ਮ ਸੁਖਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਕੇਸੁ ਭੂਮਿਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਦਿਸੁ, ਸ੍ਵਤਃ ਆਤ੍ਮਨੈਵ, ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਃ ਪੀਡਿਤਃ, ਚੇਸ੍ਟਮਾਨੋ ਵਿਦ੍ਧਤਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਦੁਃਖਪ੍ਰਬੋਧਃ ਮਨੋਦੇਹਸ਼੍ਰਮੋਦ੍ਭਵਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਮਰਣਰੂਪਾਮ੍, ਅਸ਼੍ਨੁਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ||੮-੧੩||
Adhikarana ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੪-੧੬) · Śloka ੧੭
ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਵਨੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਂ ਬਹੁਧਾ ਕਫਮ੍ |
ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਵਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਗਮ੍ ||੧੪||
ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਾਣੁਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਖਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ |
ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਾਲਾਂ ਸਰਕ੍ਤਾਂ ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਾਮ੍ ||੧੫||
ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਹਿਕ੍ਕਾਵਮਿਭ੍ਰਮੈਃ |
ਮੋਹਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਛਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਸਦਨੈਰ੍ਯੁਤਾਮ੍ ||੧੬||
ਇਤ੍ਯਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ |੧੭|
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् |
रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४||
दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् |
ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५||
श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः |
मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६||
इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੇਨੇਤਿ ਸ੍ਵਹੇਤੁਕੁਪਿਤੇਨ, ਪਵਨਃ ਸ੍ਵਹੇਤੁਕੁਪਿਤਃ, ਤੇਨ ਕਫਮਾਰੁਤਜਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਂ ਬਹੁਧਾ ਕਫਮਿਤਿ ਕਫਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯ| ਰਕ੍ਤਂ ਵੇਤਿ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦੀਰ੍ਘਾਣੁਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਖਰਾਤ੍ਮਨਾਮਿਤਿ ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਂ, ਸ੍ਥੂਲਮੁਚ੍ਛੂਨਂ, ਖਰਂ ਕਠਿਨਮ੍, ਏਵਂਰੂਪਾਣਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਮਾਲਾਂ ਕਰੋਤਿ, ਅਯਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਚੀਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਪਠ੍ਯਤੇ||੧੪-੧੬||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਫਮਾਰੁਤਜਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਕਫੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੇਨ ਸ੍ਵਹੇਤੁਕੁਪਿਤੇਨ, ਸ੍ਵਹੇਤੁਕੁਪਿਤਃ ਪਵਨਃ, ਕਫਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਦਾਰ੍ਯ, ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਵਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਸ੍ਯਸ੍ਯ| ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਗਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਾਣੁਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਖਰਾਤ੍ਮਨਾਮਿਤਿ ਅਣੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ, ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਂ, ਸ੍ਥੂਲਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ, ਖਰਂ ਕਠਿਨਮ੍, ਏਵਂਰੂਪਾਣਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਮਾਲਾਂ ਕਰੋਤਿ||੧੪-੧੬||–
Adhikarana ਕਰ੍ਦਮਵਿਸਰ੍ਪਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੭-੨੧) · Śloka ੨੨
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ ||੧੭||
ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਵਿਕ੍ਸੇਪੌ ਪ੍ਰਲੇਪਾਰੋਚਕਭ੍ਰਮਾਃ |
ਮੂਰ੍ਛਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਰ੍ਭੇਦੋਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਿਪਾਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੌਰਵਮ੍ ||੧੮||
ਆਮੋਪਵੇਸ਼ਨਂ ਲੇਪਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ |
ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਨੇਕਦੇਸ਼ਂ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ ||੧੯||
ਪਿਡਕੈਰਵਕੀਰ੍ਣੋਤਿਪੀਤਲੋਹਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੈਃ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸਿਤੋ ਮੇਚਕਾਭੋ ਮਲਿਨਃ ਸ਼ੋਥਵਾਨ੍ ਗੁਰੁਃ ||੨੦||
ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋਵਦੀਰ੍ਯਤੇ |
ਪਙ੍ਕਵਚ੍ਛੀਰ੍ਣਮਾਂਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਸ੍ਟਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਗਣਃ ||੨੧||
ਸ਼ਵਗਨ੍ਧੀ ਚ ਵੀਸਰ੍ਪਃ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ |੨੨|
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७||
अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः |
मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८||
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति |
प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९||
पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः |
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०||
गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते |
पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१||
शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਦਮਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤਿ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ, ਆਮੋਪਵੇਸ਼ਨਮਾਮਸ੍ਯ ਵਰ੍ਚਸਸ੍ਤ੍ਯਜਨਮ੍| ਸ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਨੇਕਦੇਸ਼ਮਿਤਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯੇ ਭਵਨ੍ਨੇਕਦੇਸ਼ਵ੍ਯਾਪੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਡਕੈਰਿਤਿ ਪਿਡਕਾਭਿਃ| ਮਲਿਨ ਇਤਿ ਮਲਦਿਗ੍ਧਃ| ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਃਪਾਕਃ, ਪ੍ਰਾਜ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਚੁਰੋਸ੍ਮਾ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਗਣ ਇਤਿ ਪੂਤਿਮਾਂਸਗਲਨੇਨ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਤਾ| ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਮਿਤਿ ਤਂ ਕਰ੍ਦਮਸਾਰੂਪ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੧੭-੨੧||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਕਰ੍ਦਮਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦਯਂ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ, ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਖੇਦਃ, ਵਿਕ੍ਸੇਪਃ ਅਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰੇਰਣਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੌਰਵਮਿਤਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਗੌਰਵਮ੍| ਆਮੋਪਵੇਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਸ੍ਯ ਵਰ੍ਚਸਸ੍ਤ੍ਯਜਨਮ੍| ਲੇਪਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੁਸਿਰਾਣਾਂ ਲਿਪ੍ਤਤਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਨਾ| ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਨਿਤਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਮਾਸ਼ਯੇ ਭਿਨ੍ਨੈਕਦੇਸ਼ਵ੍ਯਾਪੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਚਾਤਿਪੀਡਾਕਰਃ| ਪਿਡਕੈਃ ਪਿਡਕਾਭਿਰਵਕੀਰ੍ਣੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ, ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ਅਤਿਪੀਤਲੋਹਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੈਃ| ਅਸਿਤਃ ਕਸ੍ਣਃ, ਮੇਚਕਾਭਃ ਅਞ੍ਜਨਾਭਃ, ਮਲਿਨੋ ਮਲਦਿਗ੍ਧਃ| ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕ ਇਤਿ ਅਨ੍ਤਃਪਾਕਃ, ਪ੍ਰਾਜ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਚੁਰੋਸ੍ਮਾ| ਸ੍ਫੁਟਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਗਣ ਇਤਿ ਪੂਤਿਮਾਂਸਾਪਗਮੇਨ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਫੁਟਤਾ| ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਂ ਕਰ੍ਦਮਸਾਰੂਪ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਦਮਾਖ੍ਯਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ||੧੭-੨੧||
Adhikarana ਕ੍ਸਤਵਿਸਰ੍ਪਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੪) · Śloka ੨੪
ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੋਃ ਕ੍ਸਤਾਤ੍ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯਨ੍ ||੨੨||
ਵੀਸਰ੍ਪਂ ਮਾਰੁਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਸਦਸ਼ੈਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ |
ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼ੋਥਜ੍ਵਰਰੁਜਾਦਾਹਾਢ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ||੨੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰੌ ਵਮਥੁਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਦਰਣਂ ਕ੍ਲਮਃ |
ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ||੨੪||
View original
बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२||
वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् |
स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३||
(वा. नि. अ. १३) |
ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः |
अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹ– ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਵਿਸਰ੍ਪੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਃ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਡਦਨ੍ਤਨਖੈਰਪਿ| ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾ ਭਗ੍ਨੇ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ|| ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕੁਪਿਤਂ ਵ੍ਰਣਮਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਕੁਰੁਤਸ੍ਤੇ ਸਮੇਤੇ ਤੁ ਵ੍ਰਣੋਤ੍ਸੇਧਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍|| ਆਚਿਤਂ ਤਨੁਵਿਸ੍ਫੋਟੈਃ ਕਸ੍ਣੈਃ ਪੀਤਕਸਨ੍ਨਿਭੈਃ| ਪਿਤ੍ਤਵੀਸਰ੍ਪਵਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੨੨-੨੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਜਮਾਹ– ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਂ ਵਰ੍ਣੇਨ| ਅਯਂ ਕ੍ਸਤਜੋ ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਪਿਤ੍ਤਜੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਃ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਲਦਨ੍ਤਨਖੈਰਪਿ| ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਪ੍ਯਥ ਵਾ ਭਗ੍ਨੇ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ|| ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕੁਪਿਤਂ ਵ੍ਰਣਮਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਕੁਰੁਤਸ੍ਤੇ ਸਮੇਤੇ ਤੁ ਵ੍ਰਣੋਤ੍ਸੇਧਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍|| ਆਚਿਤਂ ਵ੍ਰਣਵਿਸ੍ਫੋਟੈਃ ਕਸ੍ਣਪੀਤਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ| ਪਿਤ੍ਤਵੀਸਰ੍ਪਵਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ| ਵਿਸਰ੍ਪੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਦਰਣਂ ਮਾਂਸਵਿਦਰਣਮ੍| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੨੨-੨੪||
Adhikarana ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਃ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਤਕਫਪਿਤ੍ਤਕਤਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਃ ਕ੍ਸਤਕਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਮੇਤਿ |
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੋਞ੍ਜਨਵਪੁਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ||੨੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੦) |
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति |
पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५||
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੋਞ੍ਜਨਵਪੁਰਿਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਞ੍ਜਨਸਮਵਰ੍ਣਤਨੁਃ, ਅਗ੍ਨਿਵਿਸਰ੍ਪਾਖ੍ਯੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਵਰ੍ਜ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਤੁ ਯੋ ਭਵੇਤ੍| ਭਿਸਜਾ ਜਾਨਤਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੁ ਮਰ੍ਮਜਾਃ||” ਇਤਿ||੨੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਹ– ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਦੋਸਜਨਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ਕ੍ਸਤਜਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੋਞ੍ਜਨਵਪੁਰਿਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੋ ਯੋਤ੍ਯਨ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਞ੍ਜਨਸਵਰ੍ਣਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਗ੍ਨਿਵੀਸਰ੍ਪੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯਃ; ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਯੋ ਭਵੇਤ੍| ਭਿਸਜਾ ਜਾਨਤਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੁ ਮਰ੍ਮਜਾਃ||” ਇਤਿ||੨੫||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫੨
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍||੫੨||