Adhikarana విద్రధిసంప్రాప్తిః (౧-౩) · Śloka ౩
అథ విద్రధినిదానం |
త్వగ్రక్తమాంసమేదాంసి సందూష్యాస్థిసమాశ్రితాః |
దోషాః శోథం శనైర్ఘోరం జనయంత్యుచ్ఛ్రితా భృశం ||1||
మహామూలం రుజావంతం వృత్తం వాऽప్యథవాऽऽయతం |
స విద్రధిరితి ఖ్యాతో విజ్ఞేయః షడ్విధశ్చ సః ||2||
పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ క్షతేనాప్యసృజా తథా |
షణ్ణామపి హి తేషాం తు లక్షణం సంప్రవక్ష్యతే ||3||
(సు. ని. అ. 9) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् |
त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः |
दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१||
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् |
स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२||
पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा |
षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३||
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోథత్వసామాన్యాత్ విద్రధినిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– త్వగ్రక్తమాంసమేదాంసీత్యాది| ఘోరమిత్యన్యేభ్యోऽపి శోథసముత్థానేభ్యో గ్రంథ్యాదిభ్య ఆశుకారిత్వాద్దారుణం| ఉచ్ఛ్రితా భృశమితి అత్యర్థం వృద్ధాః| అస్థిసమాశ్రితా ఇత్యనేన స్థానసంశ్రయోऽభిహితః| ఉచ్ఛ్రితా భృశమిత్యనేన ప్రకోప ఆవిష్కృతః, ఏతేనైవాంతరీయకతయా చయప్రసరావప్యాక్షిప్తౌ మంతవ్యౌ| మహామూలమస్థ్యాదిసమాశ్రయణాద్గంభీరమూలం| రుజావంతమితి ఉత్పత్తావేవ రుజాప్రకర్షవంతం, అతిశాయనే మతుప్| వృత్తమిత్యాది వృత్తం వర్తులం| ఆయతం దీర్ఘం| వృత్తాయతాభ్యాం గ్రంథ్యాదివిలక్షణతా| విద్రధిరితి ఖ్యాత ఇతి, ఇతిశబ్దేన నిరుపాధిసంకేతమాత్రా విద్రధిసంజ్ఞేతి దర్శయతి| చరకే తు విదాహప్రకర్షాద్విద్రధిసంజ్ఞా| యదుక్తం– “స వై శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీత్యభిధీయతే|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోథసామాన్యాద్విద్రధినిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– త్వగిత్యాది| ఘోరమన్యేభ్యః శోథసముత్థానేభ్యో గ్రంథ్యాదిభ్యః ఆశుకారిత్వాద్దారుణం| ఉచ్ఛ్రితా భృశమితి అత్యర్థం వృద్ధాః, అస్థిసమాశ్రితా ఇతి స్థానసంశ్రయోऽర్థోऽభిహితః| ఉచ్ఛ్రితా భృశమిత్యనేన ప్రకోప ఆవిష్కృతః| మహామూలం అస్థ్యాదిసమాశ్రయణాద్ గంభీరమూలం| రుజావంతముత్పత్తావేవ రుజాప్రకర్షవంతం| వృత్తం వర్తులం, ఆయతం దీర్ఘం వృత్తత్వాయతత్వాభ్యాం గ్రంథ్యాదివిలక్షణతా కథితా, విద్రధిరితి ఖ్యాత ఇతి| ఇతిశబ్దేన నిరుపాధిసంకేతమాత్రా విద్రధిరితి సంజ్ఞేతి దర్శయతి, చరకే తు విదాహప్రకర్షాద్విద్రధిసంజ్ఞా| యదుక్తం– “సర్వైః శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీతి నిరూప్యతే|” ఇతి| స షట్ప్రకారః; త్రిభిర్దోషైస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, క్షతేనైకః, అసృజాऽప్యేక ఇతి షట్| షణ్ణామపి లక్షణం కథ్యతే||1-3||
Adhikarana వాతజవిద్రధిలక్షణం (౪) · Śloka ౪
కృష్ణోऽరుణో వా విషమో భృశమత్యర్థవేదనః |
చిత్రోత్థానప్రపాకశ్చ విద్రధిర్వాతసంభవః ||4||
(సు. ని. అ. 9) |
View original
कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः |
चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||४||
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతికమాహ– కృష్ణ ఇత్యాది| విషమో భృశమితి కదాచిదల్పః, కదాచిన్మహాన్| చిత్రోత్థానప్రపాక ఇతి| చిత్రౌ నానావిధౌ వాయోర్విషమక్రియత్వాత్ ఉద్గమప్రపాకౌ యస్య స తథా||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతికవిద్రధిలక్షణమాహ– కృష్ణ ఇత్యాది| విషమో భృశమితి కదాచిదల్పః, కదాచిన్మహాన్, భృశమతిశయేన| చిత్రోత్థానప్రపాక ఇతి చిత్రౌ నానావిధౌ వాయోర్విషమక్రియత్వాదుద్గమప్రపాకౌ యస్య స తథా||4||
Adhikarana పిత్తజవిద్రధిలక్షణం (౫) · Śloka ౫
పక్వోదుంబరసంకాశః శ్యావో వా జ్వరదాహవాన్ |
క్షిప్రోత్థానప్రపాకశ్చ విద్రధిః పిత్తసంభవః ||5||
View original
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् |
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికమాహ– పక్వేత్యాది| జ్వరదాహావుత్థానకాల ఏవ, పాకకాలే తు ప్రకర్షవంతౌ తావితి విశేషః||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– పక్వేత్యాది| పక్వోదుంబరసదృశః, శ్యావః శ్యామవర్ణః, జ్వరదాహౌ ఉత్థానకాల ఏవ స్యాతాం, పాకకాలే తు తావేవ ప్రకర్షవంతౌ, క్షిప్రముత్థానప్రపాకౌ యస్య స తథా||5||
Adhikarana కఫజవిద్రధిలక్షణం (౬) · Śloka ౬
శరావసదృశః పాండుః శీతః స్నిగ్ధోऽల్పవేదనః |
చిరోత్థానప్రపాకశ్చ విద్రధిః కఫసంభవః ||6||
(సు. ని. అ. 9) |
View original
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः |
चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः कफसम्भवः ||६||
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫజమాహ– శరావేత్యాది| శరావసదృశ ఇతి మహత్త్వసూచనపరం||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లేష్మజమాహ– శరావేత్యాది| శరావసదృశ ఇతి మహత్త్వసూచనపరం| చిరముత్థానప్రపాకౌ యస్య స తథా||6||
Adhikarana దోషవిశేషేణ విద్రధీనామాస్రావభేదః (౭) · Śloka ౭
తనుపీతసితాశ్చైషామాస్రావాః క్రమశః స్మృతాః |7|
View original
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |७|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పాకానంతరం సంభూతాస్రావలింగమాహ– తనుపీతసితాశ్చైషామిత్యాది| క్రమశ ఇతి యథాక్రమం; తేన వాతేన తనుః, పిత్తేన పీతః, కఫేన సితః; తనుస్రావే వాతానురూపో వర్ణో జ్ఞేయః|7|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషాం దోషభేదేన స్రావానాహ– తన్విత్యాది| క్రమశ ఇతి క్రమేణ; వాతేన తనుః, పిత్తేన పీతః, శ్లేష్మణా సితః, తనుస్రావే వాతానురూపో వర్ణో జ్ఞేయః|7|–
Adhikarana సన్నిపాతజవిద్రధిలక్షణం (౭) · Śloka ౭
నానావర్ణరుజాస్రావో ఘాటాలో విషమో మహాన్ ||7||
విషమం పచ్యతే చాపి విద్రధిః సాన్నిపాతికః |
(సు. ని. అ. 9) |
View original
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||७||
विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతజమాహ– నానేత్యాది| నానావర్ణరుజాస్రావ ఇతి నానాశబ్దో వర్ణాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే; నానా బహువిధా వర్ణాః కృష్ణపీతశుక్లవర్ణాః, రుజాః తోదదాహకండ్వాదికాః, తనుపీతసితా ఆస్రావాశ్చ యస్య స తథా| అన్యత్ర శోథే పాకకాలే నానారుజా, అత్ర తు సర్వదా| ఘాటాల ఇతి ఘాటా అస్యాస్తి స ఘాటాల ఇతి మత్వర్థీయో లచ్, అత్యుచ్ఛ్రితాగ్రత్వేన ఘాటాల ఇవ| విషమోऽసాధ్యత్వాత్| విషమం పచ్యతే ఇతి చిరాచిరగంభీరోత్తానోర్ధ్వానూర్ధ్వభేదేన విషమం యథా భవతి తథా పచ్యత ఇతి; విషమం అసమం| నను, విషమపాకిత్వం వాతికే విద్రధావుక్తం, తథాऽనుపక్రాంతే చ శోథే; యథా– “యోऽభ్యుత్థితోऽల్పో యది వా మహాన్ స్యాత్ క్రియాం వినా పాకముపైతి శోథః| విశాలమూలో విషమో విదగ్ధః స కృచ్ఛ్రతాం యాత్యవగాఢదోషః||” (సు. సూ. అ. 17) ఇతి| అతః సంశయే కథం మిథో భేదప్రతీతిః? ఉచ్యతే– వాతికే అప్రతీకారేణైవ విషమపాకిత్వం, ప్రతీకారేణైవ భేదితం| ఇహ పునః ప్రతీకారేऽపి వైషమ్యం; వాతికే తు పాకమాత్రవైషమ్యం, న తు గాంభీర్యాదినా; అతో వాతికః సాధ్యః||7||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– నానేత్యాది| నానా బహువిధాః కృష్ణపీతశుక్లా వర్ణాః, తోదదాహకండ్వాదిరుజాః, తనుపీతసితాః స్రావా యస్య స తథా| అన్యత్ర శోథే పాకకాలే నానారుజాః, అత్ర తు సర్వదా| ఘాటాల ఇతి ఘాటా అస్యాస్తీతి ఘాటాలః, మత్వర్థీయో లచ్, అత్యుచ్ఛ్రితాకృతిత్వేన ఘాటాల ఇవ| విషమోऽసాధ్యత్వాత్| విషమం పచ్యత ఇతి చిరాచిరగంభీరోత్తానోర్ధ్వానూర్ధ్వభేదేన విషమం యథా భవతి తథా పచ్యతే||7||
Adhikarana ఆగంతువిద్రధేః సంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౮-౯) · Śloka ౧౦
తైస్తైర్భావైరభిహతే క్షతే వాऽపథ్యకారిణః ||8||
క్షతోష్మా వాయువిసృతః సరక్తం పిత్తమీరయేత్ |
జ్వరస్తృష్ణా చ దాహశ్చ జాయతే తస్య దేహినః ||9||
ఆగంతుర్విద్రధిర్హ్యేష పిత్తవిద్రధిలక్షణః |10|
(సు. ని. అ. 9) |
View original
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यकारिणः ||८||
क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् |
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||९||
आगन्तुर्विद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः |१०|
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అభిఘాతజస్యాగంతోః సంప్రాప్తిమాహ– తైస్తైరిత్యాది| తైస్తైరితి కాష్ఠలోష్టపాషాణాదిభిః| అభిహత ఇతి అస్రుతరక్తస్య మథితపిచ్చితాదేరుపలక్షణం, క్షత ఇతి స్రుతరక్తస్య ఛిన్నభిన్నాదేః; ద్వయోరభిహతయోరపథ్యకారిణ ఇతి విశేషణం| క్షతోష్మేతి క్షతశబ్దస్య హింసామాత్రపరిగ్రహాత్ క్షతాభిహతయోరప్యూష్మా క్షతోష్మశబ్దేనోచ్యతే| వాయువిసృత ఇతి క్షతే రక్తక్షయాత్ అభిహతే అభిఘాతాదేవ వాతకోపః, కుపితేన వాతేన హేతుభూతేన విసృతః ప్రసృతో వాయువిసృతః| యద్యప్యయం వాతపిత్తరక్తజస్తథాऽపి ప్రాగభిఘాతసంభవత్వేనాగంతుః, వాతపిత్తరక్తజానాం జనకత్వేనైవ విలక్షణాऽస్య సంప్రాప్తిః| పిత్తవిద్రధిలక్షణ ఇతి అత్రోక్తజ్వరాదివ్యతిరిక్తసంస్థానవర్ణవేదనాదిపిత్తవిద్రధిలింగయుక్త ఇత్యర్థః||8-9||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అభిఘాతజస్యాగంతోర్విద్రధేః సంప్రాప్తిమాహ– తైస్తైరిత్యాది| కాష్ఠలగుడపాషాణాదిభిః, అభిహిత ఇతి అస్రుతరక్తస్య మథితపిచ్చితాదేరుపలక్షణం| ద్వయోరభిహతక్షతయోరపథ్యకారిణ ఇతి యోజ్యం| క్షతోష్మేత్యాది క్షతస్య హింసాత్వమాత్రపరిగ్రహాత్ క్షతాభిహతయోరప్యూష్మా క్షతోష్మశబ్దేనోచ్యతే| వాయువిసృత ఇత్యాది| వాతేన విస్తారితః క్షతేన రక్తక్షయాత్, అభిహతే అభిఘాతాదేవ వాతకోపః, కుపితేన చ వాతేన హేతుభూతేన విసృతః ప్రసృతః రక్తం పిత్తం ఈరయేత్ కోపయేత్| యద్యప్యయం వాతపిత్తరక్తజస్తథాऽపి ప్రాగభిఘాతసంభవత్వేనాగంతుః| పిత్తవిద్రధిలక్షణ ఇతి అత్ర జ్వరదాహవ్యతిరిక్తసంస్థానవర్ణవేదనాదిపిత్తలక్షణ ఇత్యర్థః||8-9||
Adhikarana రక్తజవిద్రధిలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౧
కృష్ణస్ఫోటావృతః శ్యావస్తీవ్రదాహరుజాకరః ||10||
పిత్తవిద్రధిలింగస్తు రక్తవిద్రధిరుచ్యతే |11|
(సు. ని. అ. 9) |
View original
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाकरः ||१०||
पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |११|
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజమాహ– కృష్ణేత్యాది| పిత్తవిద్రధిలింగాతిదేశేన లబ్ధావపి దాహజ్వరౌ తీవ్రతావిశేషార్థముక్తౌ| శ్యావ ఇతి పిత్తవిద్రధిలింగాతిదేశేన ప్రసక్తస్య పక్వోదుంబరసంకాశస్యాపవాదః| భోజప్రభృతయస్తు ధాతురక్తజం విద్రధిం పరిత్యజ్య మక్కల్లసంజ్ఞయాऽऽర్తవలక్షణరక్తజం పఠంతి| తేషాం మతే ఆర్తవజేన సహ షడ్విద్రధయః, సుశ్రుతే తు ధాతురక్తజోऽపి తథా మక్కల్లసంజ్ఞకోऽపి విద్రధిః సామాన్యేన రక్తజ ఏవేతి షడ్విద్రధయ ఇతి బోద్ధవ్యం||10||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజవిద్రధిమాహ– కృష్ణేత్యాది| కృష్ణః కృష్ణవర్ణః, స్ఫోటావృతః పిడకాయుక్తః, శ్యావః శ్యావవర్ణః; అన్యే ‘కృష్ణస్ఫోటావృతః’ ఇతి పఠంతి, తత్ర కృష్ణైః స్ఫోటైరావృతః పిత్తవిద్రధిలక్షణనిర్దేశేన యద్యపి దాహజ్వరౌ లబ్ధౌ, తథాऽప్యత్రాతిదాహజ్వరఖ్యాపనార్థముక్తం| భోజప్రభృతయస్తు ధాతురక్తజం విద్రధిం పరిత్యజ్య మక్కల్లసంజ్ఞమార్తవలక్షణరక్తజం పఠంతి| తేషాం మతే ఆర్తవజేన సహ షడ్ విద్రధయః, సుశ్రుతే తు ధాతురక్తజోऽపి తథా మక్కల్లజోऽపి విద్రధిః సామాన్యేన రక్తజ ఏవేతి షడ్ విద్రధయ ఇతి బోద్ధవ్యం||10||–
Adhikarana ఆభ్యంతరవిద్రధిలక్షణం, ఆభ్యంతరవిద్రధేరధిష్ఠానవిశేషేణ విశేషలింగాని చ (౧౧-౧౬) · Śloka ౧౬
పృథక్ సంభూయ వా దోషాః కుపితా గుల్మరూపిణం ||11||
వల్మీకవత్ సమున్నద్ధమంతః కుర్వంతి విద్రధిం |
గుదే బస్తిముఖే నాభ్యాం కుక్షౌ వంక్షణయోస్తథా ||12||
వృక్కయోః ప్లీహ్ని యకృతి హృది వా క్లోమ్ని వాऽప్యథ |
తేషాముక్తాని లింగాని బాహ్యవిద్రధిలక్షణైః ||13||
అధిష్ఠానవిశేషేణ లింగం శృణు విశేషతః |
గుదే వాతనిరోధశ్చ బస్తౌ కృచ్ఛ్రాల్పమూత్రతా ||14||
నాభ్యాం హిక్కా తథాऽऽటోపః కుక్షౌ మారుతకోపనం |
కటీపృష్ఠగ్రహస్తీవ్రో వంక్షణోత్థే తు విద్రధౌ ||15||
వృక్కయోః పార్శ్వసంకోచః ప్లీహ్న్యుచ్ఛ్వాసావరోధనం |
సర్వాంగప్రగ్రహస్తీవ్రో హృది కాసశ్చ జాయతే |
శ్వాసో యకృతి హిక్కా చ క్లోమ్ని పేపీయతే పయః ||16||
(సు. ని. అ. 9) |
View original
पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||११||
वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् |
गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१२||
वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाऽप्यथ |
तेषामुक्तानि लिङ्गानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१३||
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः |
गुदे वातनिरोधश्च बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ||१४||
नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् |
कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ ||१५||
वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् |
सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते |
श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ||१६||
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధిష్ఠానవిశేషేణ లింగవిశేషం సాధ్యతామసాధ్యతాం చ ప్రతిపాదయితుమాభ్యంతరవిద్రధిమాహ– పృథగిత్యాది| ఇయమధికవిధానార్థముక్తాऽపి సంప్రాప్తిర్విద్రధేః పునరుచ్యతే| ఆభ్యంతరస్య రక్తజస్య తథాऽऽగంతోశ్చ విద్రధేర్దోషేణ వ్యపదేశాదియమేవ తత్రాపి సంప్రాప్తిర్జ్ఞేయేతి కశ్చిత్| బాహ్యాగంతువదాభ్యంతరాగంతుసంప్రాప్తిరిత్యర్థః| క్షతజస్యాభ్యంతరాభావాన్న నిర్దిష్టః క్షతజ ఇతి తు జేజ్జటః| గుల్మరూపిణమితి గుల్మవత్ సంహతం| ఏతదాభ్యంతరవిద్రధీనాం సామాన్యరూపం; విశేషలక్షణం తు బాహ్యవిద్రధిలక్షణైరేవ జ్ఞేయం| వల్మీకవత్ సమున్నద్ధం సమంతాదున్నతం; ఏతదపి పచ్యమానావస్థాయాం సర్వేషాం సమానం| బస్తిముఖ ఇతి బస్తిముఖ ఏవ, విద్రధ్యాధారభూతమాంసాదిసంభవాత్; న బస్తౌ, తస్య తనుత్వాత్| ఆటోపో రుజాపూర్వకక్షోభః| మారుతకోపనమితి మార్గావరోధాద్వాయోః కోపః| వృక్కయోరితి వృక్కమగ్రమాంసం| సర్వాంగప్రగ్రహః ప్రత్యంగవ్యథా, సర్వసిరాధిష్ఠానత్వాత్ హృదయస్య| క్లోమ్నీతి క్లోమ వృక్కాదూర్ధ్వం పిపాసాస్థానం| పేపీయతే పయః ఇతి పునః పునర్జలం పాతుమిచ్ఛతీత్యర్థః||11-16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అధిష్ఠానవిశేషేణ లింగవిశేషం సాధ్యాసాధ్యతాం చ జ్ఞాపయితుమంతరవిద్రధీనాహ– పృథగిత్యాది| దోషా వాతాదయః, పృథగ్ భిన్నాః, సంభూయ మిలిత్వా వా, అంతర్మధ్యే, గుల్మరూపిణం గుల్మవత్సంహతం, వల్మీకవత్సమున్నతం, వల్మీకం భూమౌ కృమివిశేషైః కృతం, తద్వత్సమంతాత్ ఉన్నతం| స్థానసంశ్రయమాహ– గుద ఇత్యాది| బస్తిముఖ ఇతి బస్తిముఖాశ్రితమాంసాదౌ; న చ బస్తౌ, తనుత్వాత్| కుక్షౌ పార్శ్వయోరధోభాగే, వంక్షణయోః ఊరుమేఢ్రసంధ్యోః| వృక్కౌ మాంసపిండద్వయం, ఏకో వామపార్శ్వే స్థితః, ద్వితీయో దక్షిణపార్శ్వే స్థితః, ప్లీహా ఉదరస్య వామపార్శ్వే స్థితః, యకృత్ కాలఖండం దక్షిణపార్శ్వస్థం, హృదయం కమలముకులాకారమధోముఖం, క్లోమ కాలఖండాధస్తాత్ స్థితం దక్షిణపార్శ్వస్థం తిలకం ప్రసిద్ధం| తేషామాభ్యంతరాణాం విద్రధీనాం లింగాని బాహ్యవిద్రధీనాం లింగాని బాహ్యవిద్రధిలక్షణైరుక్తాని| ప్రత్యేకం స్థానసంశ్రయత్వేన రూపమాహ– గుద ఇత్యాది| గుదేనార్తే విద్రధౌ వాతనిరోధో భవతి, తథా బస్తౌ కృచ్ఛ్రమూత్రతా అల్పమూత్రతా చ| తాభ్యాం హిక్కా తథా ఆటోపో రుజాపూర్వకః క్షోభః, కుక్షౌ మారుతకోపనమితి మార్గరోధాత్ వాయోః ప్రకోపః, వంక్షణోత్థే విద్రధౌ తీవ్రః కటీపృష్ఠగ్రహో భవతి వృక్కయోరిత్యాది| వృక్కమగ్రమాంసం, పార్శ్వసంకోచః పార్శ్వోత్పాటనమివ, ప్లీహ్ని ఉచ్ఛ్వాసావరోధనం భవతి| తథా హృదీతి హృదయోత్థే విద్రధౌ సర్వాంగప్రగ్రహాదయ ఉపద్రవా భవంతీత్యర్థః| తీవ్రో దుఃసహః, సర్వేషామంగానాం ప్రకర్షేణ గ్రహణమివ సర్వాంగప్రగ్రహః ప్రత్యంగవ్యథా, సర్వాధిష్ఠానత్వాత్ హృదయస్య, యకృతి జాతే విద్రధౌ శ్వాసస్తథా హిక్కా చ భవతి| క్లోమ్నీత్యాది| వృక్కాదూర్ధ్వం పిపాసాస్థానం క్లోమ, పేపీయతే పయ ఇతి పునఃపునర్జలం పాతుమిచ్ఛతి||11-16||
Adhikarana విద్రధీనాం స్రావనిర్గమమార్గః (౧౭) · Śloka ౧౭
నాభేరుపరిజాః పక్వా యాంత్యూర్ధ్వమితరే త్వధః |17|
(సు. ని. అ. 9) |
View original
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः |१७|
(सु. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్రావనిర్గమమార్గమాహ– నాభేరిత్యాది| ఉపరిజా వృక్కప్లీహాదిజాః| యాంతి స్రవంతి| నాభిజస్తూభయమార్గస్రావీ, ఊర్ధ్వాధఃస్రావశ్చ తథాగతిత్వాత్ వాతస్య| యదాహ హారీతః– “ఊర్ధ్వం ప్రభిన్నేషు ముఖాన్నరాణాం ప్రవర్తతేऽసృక్సహితోऽపి పూయః| అధఃప్రభిన్నేషు చ పాయుమార్గాత్, ద్వాభ్యాం ప్రవృత్తిస్త్విహ నాభిజేషు||” ఇతి| ఇతర ఇతి నాభిబస్తివంక్షణజాః|17|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్రావనిర్గమమాహ– నాభేరిత్యాది| ఉపరిజాతాః వృక్కప్లీహాదిజాః పక్వాః సంత ఊర్ధ్వం యాంతి స్రవంతి, నాభిజస్తూభయమార్గస్రావీ, ఊర్ధ్వాధఃస్రావశ్చ తథా గతిత్వాద్వాతస్య| తథా చ హారీతః– “ఊర్ధ్వం ప్రభిన్నేషు ముఖాన్నరాణాం ప్రవర్తతేऽసృక్సహితశ్చ పూయః| అధఃప్రభిన్నేషు తు పాయుమార్గాద్ ద్వాభ్యాం ప్రవృత్తిస్త్విహ నాభిజేషు||” ఇతి| ఇతరే నాభిబస్తివంక్షణజాః స్రవంతి|17|–
Adhikarana విద్రధేః సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౧౭-౨౦) · Śloka ౨౦
అధఃస్రుతేషు జీవేత్తు స్రుతేషూర్ధ్వం న జీవతి ||17||
హృన్నాభిబస్తివర్జ్యా యే తేషు భిన్నేషు బాహ్యతః |
జీవేత్ కదాచిత్ పురుషో నేతరేషు కదాచన ||18||
(సు. ని. అ. 9) |
సాధ్యా విద్రధయః పంచ వివర్జ్యః సాన్నిపాతికః |
ఆమపక్వవిదగ్ధత్వం తేషాం శోథవదాదిశేత్ ||19||
(వా. ని. అ. 11) |
ఆధ్మాతం బద్ధనిష్యందం ఛర్దిహిక్కాతృషాన్వితం |
రుజాశ్వాససమాయుక్తం విద్రధిర్నాశయేన్నరం ||20||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||१७||
हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः |
जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||१८||
(सु. नि. अ. ९) |
साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः |
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ||१९||
(वा. नि. अ. ११) |
आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् |
रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాధ్యత్వాదికమాహ– అధ ఇత్యాది| అధఃస్రుతేష్వితి స్వయమేవ యదా నాభ్యాదిజా భిన్నా అధః స్రవంతి తదా జీవతి| స్రుతేషూర్ధ్వం న జీవతీతి ఊర్ధ్వం పూయస్యాసమ్యఙ్నిర్గమాన్న జీవనం| హృన్నాభిబస్తివర్జ్యా ఇతి ప్లీహక్లోమాదిజాః| భిన్నేషు బాహ్యత ఇతి వైద్యవ్యాపారేణ భిన్నేషు; అన్యే మర్మాద్యాశయజేషు స్వయమేవ భిన్నేష్వితి వ్యాచక్షతే, అంతర్భిన్నేష్వప్యధఃస్రావిషు జీవనోక్తేః| నేతరేష్వితి హృన్నాభిబస్తిజేషు భిన్నేషు తేషాం మర్మత్వాద్ బాహ్యా ఆభ్యంతరా వా వర్జ్యాః| కదాచనేతి పాకే అపాకే వా| తథా చ భోజః– “అసాధ్యో మర్మజో జ్ఞేయః పక్వోऽపక్వశ్చ విద్రధిః| సన్నిపాతోత్థితోऽప్యేవం పక్వ ఏవ తు బస్తిజః|| త్వగ్జో నాభేరధో యశ్చ సాధ్యో మర్మసమీపజః| అపక్వశ్చైవ పక్వశ్చ సాధ్యో నోపరి నాభిజః||” ఇతి| అత్ర మర్మజశబ్దేన హృదయనాభిజావుచ్యేతే| బద్ధనిష్యందమితి బద్ధమూత్రం| ఏతద్బస్తిజే ప్రాయః||17-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్రావవిషయసాధ్యాసాధ్యత్వమాహ– స్వయమేవ యదా నాభ్యాదిజా భిన్నా అధః స్రవంతీతి తదా జీవతి, స్రుతేషూర్ధ్వమిత్యాది, ఊర్ధ్వస్రుతేషు న జీవతి| ఊర్ధ్వపూయస్యాసమ్యఙ్నిర్గమాన్న జీవనం|| హృదిత్యాది| భిన్నేషు బాహ్యత ఇతి వైద్యవ్యాపారేణ భిన్నేషు కదాచిద్దైవవశాత్ పురుషో జీవేత్| అన్యే మర్మాద్యాశయజేషు స్వయమేవ భిన్నేష్వితి వ్యాచక్షతే| అంతర్భిన్నేష్వప్యధఃస్రావిషు జీవనోక్తేః| నేతరేష్వితి హృన్నాభిబస్తిజేషు భిన్నేషు, తేషాం మర్మత్వాత్ బాహ్యా ఆభ్యంతరా వా వర్జ్యాః| కదాచనేతి పాకే అపాకే చ| తథాచ భోజః– “అసాధ్యో మర్మజో జ్ఞేయః పక్వోऽపక్వశ్చ విద్రధిః| సన్నిపాతోత్థితోऽప్యేవం పక్వ ఏవ తు బస్తిజః|| త్వగ్జో నాభేరధో యశ్చ సాధ్యో మర్మసమీపజః| అపక్వశ్చైవ పక్వశ్చ సాధ్యో నోపరినాభిజః||” ఇతి| అత్ర మర్మశబ్దేన హృదయనాభిజావుచ్యేతే| సాధ్యాసాధ్యత్వమాహ– పంచ ఇతి| వాతికపైత్తికశ్లైష్మికాగంతురక్తజా ఇతి| అయం బాహ్యేషు విషయః త్రిదోషజస్త్వసాధ్యః| తేషాం విషయమాహ– ఆమేతి| తేషాం విద్రధీనామాభ్యంతరేష్వసాధ్యత్వమాహ– ఆధ్మాతమిత్యాది| బద్ధనిష్పందం బద్ధమూత్రం, ఏతద్బస్తిజే ప్రాయః| శేషం సుగమం| అత్ర కేచిత్ తంత్రాంతరోక్తం స్తనవిద్రధిలక్షణం పఠంతి, తద్యథా– “ఏవమేవ స్తనసిరా వికృతాః ప్రాప్య యోషితాం| సూతానాం గర్భిణీనాం చ సంభవేచ్ఛ్వయథుర్ఘనః|| స్తనే సదుగ్ధే చాప్తాసృగ్బాహ్యవిద్రధిలక్షణః| నాడీనాం సూక్ష్మరంధ్రత్వాత్స కన్యానాం న జాయతే||17-20||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪౦
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే విద్రధినిదానం సమాప్తం ||40||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विद्रधिनिदानं समाप्तम् ||४०||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం విద్రధినిదానం సమాప్తం||40||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం విద్రధినిదానం||40||