௪௦. வித்ரதிநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶோதத்வஸாமாந்யாத் வித்ரதிநிதாநம்| தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– த்வக்ரக்தமாஂஸமேதாஂஸீத்யாதி| கோரமித்யந்யேப்யோऽபி ஶோதஸமுத்தாநேப்யோ க்ரந்த்யாதிப்ய ஆஶுகாரித்வாத்தாருணம்| உச்ச்ரிதா பஶமிதி அத்யர்தஂ வத்தாஃ| அஸ்திஸமாஶ்ரிதா இத்யநேந ஸ்தாநஸஂஶ்ரயோऽபிஹிதஃ| உச்ச்ரிதா பஶமித்யநேந ப்ரகோப ஆவிஷ்கதஃ, ஏதேநைவாந்தரீயகதயா சயப்ரஸராவப்யாக்ஷிப்தௌ மந்தவ்யௌ| மஹாமூலமஸ்த்யாதிஸமாஶ்ரயணாத்கம்பீரமூலம்| ருஜாவந்தமிதி உத்பத்தாவேவ ருஜாப்ரகர்ஷவந்தம், அதிஶாயநே மதுப்| வத்தமித்யாதி வத்தஂ வர்துலம்| ஆயதஂ தீர்கம்| வத்தாயதாப்யாஂ க்ரந்த்யாதிவிலக்ஷணதா| வித்ரதிரிதி க்யாத இதி, இதிஶப்தேந நிருபாதிஸங்கேதமாத்ரா வித்ரதிஸஞ்ஜ்ஞேதி தர்ஶயதி| சரகே து விதாஹப்ரகர்ஷாத்வித்ரதிஸஞ்ஜ்ஞா| யதுக்தம்– “ஸ வை ஶீக்ரவிதாஹித்வாத்வித்ரதீத்யபிதீயதே|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி||௧-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶோதஸாமாந்யாத்வித்ரதிநிதாநம்| தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– த்வகித்யாதி| கோரமந்யேப்யஃ ஶோதஸமுத்தாநேப்யோ க்ரந்த்யாதிப்யஃ ஆஶுகாரித்வாத்தாருணம்| உச்ச்ரிதா பஶமிதி அத்யர்தஂ வத்தாஃ, அஸ்திஸமாஶ்ரிதா இதி ஸ்தாநஸஂஶ்ரயோऽர்தோऽபிஹிதஃ| உச்ச்ரிதா பஶமித்யநேந ப்ரகோப ஆவிஷ்கதஃ| மஹாமூலம் அஸ்த்யாதிஸமாஶ்ரயணாத் கம்பீரமூலம்| ருஜாவந்தமுத்பத்தாவேவ ருஜாப்ரகர்ஷவந்தம்| வத்தஂ வர்துலஂ, ஆயதஂ தீர்கஂ வத்தத்வாயதத்வாப்யாஂ க்ரந்த்யாதிவிலக்ஷணதா கதிதா, வித்ரதிரிதி க்யாத இதி| இதிஶப்தேந நிருபாதிஸங்கேதமாத்ரா வித்ரதிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞேதி தர்ஶயதி, சரகே து விதாஹப்ரகர்ஷாத்வித்ரதிஸஞ்ஜ்ஞா| யதுக்தம்– “ஸர்வைஃ ஶீக்ரவிதாஹித்வாத்வித்ரதீதி நிரூப்யதே|” இதி| ஸ ஷட்ப்ரகாரஃ; த்ரிபிர்தோஷைஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேநைகஃ, க்ஷதேநைகஃ, அஸஜாऽப்யேக இதி ஷட்| ஷண்ணாமபி லக்ஷணஂ கத்யதே||௧-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகமாஹ– கஷ்ண இத்யாதி| விஷமோ பஶமிதி கதாசிதல்பஃ, கதாசிந்மஹாந்| சித்ரோத்தாநப்ரபாக இதி| சித்ரௌ நாநாவிதௌ வாயோர்விஷமக்ரியத்வாத் உத்கமப்ரபாகௌ யஸ்ய ஸ ததா||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகவித்ரதிலக்ஷணமாஹ– கஷ்ண இத்யாதி| விஷமோ பஶமிதி கதாசிதல்பஃ, கதாசிந்மஹாந், பஶமதிஶயேந| சித்ரோத்தாநப்ரபாக இதி சித்ரௌ நாநாவிதௌ வாயோர்விஷமக்ரியத்வாதுத்கமப்ரபாகௌ யஸ்ய ஸ ததா||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகமாஹ– பக்வேத்யாதி| ஜ்வரதாஹாவுத்தாநகால ஏவ, பாககாலே து ப்ரகர்ஷவந்தௌ தாவிதி விஶேஷஃ||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– பக்வேத்யாதி| பக்வோதும்பரஸதஶஃ, ஶ்யாவஃ ஶ்யாமவர்ணஃ, ஜ்வரதாஹௌ உத்தாநகால ஏவ ஸ்யாதாஂ, பாககாலே து தாவேவ ப்ரகர்ஷவந்தௌ, க்ஷிப்ரமுத்தாநப்ரபாகௌ யஸ்ய ஸ ததா||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபஜமாஹ– ஶராவேத்யாதி| ஶராவஸதஶ இதி மஹத்த்வஸூசநபரம்||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லேஷ்மஜமாஹ– ஶராவேத்யாதி| ஶராவஸதஶ இதி மஹத்த்வஸூசநபரம்| சிரமுத்தாநப்ரபாகௌ யஸ்ய ஸ ததா||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாகாநந்தரஂ ஸம்பூதாஸ்ராவலிங்கமாஹ– தநுபீதஸிதாஶ்சைஷாமித்யாதி| க்ரமஶ இதி யதாக்ரமஂ; தேந வாதேந தநுஃ, பித்தேந பீதஃ, கபேந ஸிதஃ; தநுஸ்ராவே வாதாநுரூபோ வர்ணோ ஜ்ஞேயஃ|௭|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தேஷாஂ தோஷபேதேந ஸ்ராவாநாஹ– தந்வித்யாதி| க்ரமஶ இதி க்ரமேண; வாதேந தநுஃ, பித்தேந பீதஃ, ஶ்லேஷ்மணா ஸிதஃ, தநுஸ்ராவே வாதாநுரூபோ வர்ணோ ஜ்ஞேயஃ|௭|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸந்நிபாதஜமாஹ– நாநேத்யாதி| நாநாவர்ணருஜாஸ்ராவ இதி நாநாஶப்தோ வர்ணாதிபிஃ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே; நாநா பஹுவிதா வர்ணாஃ கஷ்ணபீதஶுக்லவர்ணாஃ, ருஜாஃ தோததாஹகண்ட்வாதிகாஃ, தநுபீதஸிதா ஆஸ்ராவாஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா| அந்யத்ர ஶோதே பாககாலே நாநாருஜா, அத்ர து ஸர்வதா| காடால இதி காடா அஸ்யாஸ்தி ஸ காடால இதி மத்வர்தீயோ லச், அத்யுச்ச்ரிதாக்ரத்வேந காடால இவ| விஷமோऽஸாத்யத்வாத்| விஷமஂ பச்யதே இதி சிராசிரகம்பீரோத்தாநோர்த்வாநூர்த்வபேதேந விஷமஂ யதா பவதி ததா பச்யத இதி; விஷமம் அஸமம்| நநு, விஷமபாகித்வஂ வாதிகே வித்ரதாவுக்தஂ, ததாऽநுபக்ராந்தே ச ஶோதே; யதா– “யோऽப்யுத்திதோऽல்போ யதி வா மஹாந் ஸ்யாத் க்ரியாஂ விநா பாகமுபைதி ஶோதஃ| விஶாலமூலோ விஷமோ விதக்தஃ ஸ கச்ச்ரதாஂ யாத்யவகாடதோஷஃ||” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| அதஃ ஸஂஶயே கதஂ மிதோ பேதப்ரதீதிஃ? உச்யதே– வாதிகே அப்ரதீகாரேணைவ விஷமபாகித்வம், ப்ரதீகாரேணைவ பேதிதம்| இஹ புநஃ ப்ரதீகாரேऽபி வைஷம்யஂ; வாதிகே து பாகமாத்ரவைஷம்யஂ, ந து காம்பீர்யாதிநா; அதோ வாதிகஃ ஸாத்யஃ||௭||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாந்நிபாதிகமாஹ– நாநேத்யாதி| நாநா பஹுவிதாஃ கஷ்ணபீதஶுக்லா வர்ணாஃ, தோததாஹகண்ட்வாதிருஜாஃ, தநுபீதஸிதாஃ ஸ்ராவா யஸ்ய ஸ ததா| அந்யத்ர ஶோதே பாககாலே நாநாருஜாஃ, அத்ர து ஸர்வதா| காடால இதி காடா அஸ்யாஸ்தீதி காடாலஃ, மத்வர்தீயோ லச், அத்யுச்ச்ரிதாகதித்வேந காடால இவ| விஷமோऽஸாத்யத்வாத்| விஷமஂ பச்யத இதி சிராசிரகம்பீரோத்தாநோர்த்வாநூர்த்வபேதேந விஷமஂ யதா பவதி ததா பச்யதே||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அபிகாதஜஸ்யாகந்தோஃ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– தைஸ்தைரித்யாதி| தைஸ்தைரிதி காஷ்டலோஷ்டபாஷாணாதிபிஃ| அபிஹத இதி அஸ்ருதரக்தஸ்ய மதிதபிச்சிதாதேருபலக்ஷணஂ, க்ஷத இதி ஸ்ருதரக்தஸ்ய சிந்நபிந்நாதேஃ; த்வயோரபிஹதயோரபத்யகாரிண இதி விஶேஷணம்| க்ஷதோஷ்மேதி க்ஷதஶப்தஸ்ய ஹிஂஸாமாத்ரபரிக்ரஹாத் க்ஷதாபிஹதயோரப்யூஷ்மா க்ஷதோஷ்மஶப்தேநோச்யதே| வாயுவிஸத இதி க்ஷதே ரக்தக்ஷயாத் அபிஹதே அபிகாதாதேவ வாதகோபஃ, குபிதேந வாதேந ஹேதுபூதேந விஸதஃ ப்ரஸதோ வாயுவிஸதஃ| யத்யப்யயஂ வாதபித்தரக்தஜஸ்ததாऽபி ப்ராகபிகாதஸம்பவத்வேநாகந்துஃ, வாதபித்தரக்தஜாநாஂ ஜநகத்வேநைவ விலக்ஷணாऽஸ்ய ஸம்ப்ராப்திஃ| பித்தவித்ரதிலக்ஷண இதி அத்ரோக்தஜ்வராதிவ்யதிரிக்தஸஂஸ்தாநவர்ணவேதநாதிபித்தவித்ரதிலிங்கயுக்த இத்யர்தஃ||௮-௯||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அபிகாதஜஸ்யாகந்தோர்வித்ரதேஃ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– தைஸ்தைரித்யாதி| காஷ்டலகுடபாஷாணாதிபிஃ, அபிஹித இதி அஸ்ருதரக்தஸ்ய மதிதபிச்சிதாதேருபலக்ஷணம்| த்வயோரபிஹதக்ஷதயோரபத்யகாரிண இதி யோஜ்யம்| க்ஷதோஷ்மேத்யாதி க்ஷதஸ்ய ஹிஂஸாத்வமாத்ரபரிக்ரஹாத் க்ஷதாபிஹதயோரப்யூஷ்மா க்ஷதோஷ்மஶப்தேநோச்யதே| வாயுவிஸத இத்யாதி| வாதேந விஸ்தாரிதஃ க்ஷதேந ரக்தக்ஷயாத், அபிஹதே அபிகாதாதேவ வாதகோபஃ, குபிதேந ச வாதேந ஹேதுபூதேந விஸதஃ ப்ரஸதஃ ரக்தஂ பித்தஂ ஈரயேத் கோபயேத்| யத்யப்யயஂ வாதபித்தரக்தஜஸ்ததாऽபி ப்ராகபிகாதஸம்பவத்வேநாகந்துஃ| பித்தவித்ரதிலக்ஷண இதி அத்ர ஜ்வரதாஹவ்யதிரிக்தஸஂஸ்தாநவர்ணவேதநாதிபித்தலக்ஷண இத்யர்தஃ||௮-௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரக்தஜமாஹ– கஷ்ணேத்யாதி| பித்தவித்ரதிலிங்காதிதேஶேந லப்தாவபி தாஹஜ்வரௌ தீவ்ரதாவிஶேஷார்தமுக்தௌ| ஶ்யாவ இதி பித்தவித்ரதிலிங்காதிதேஶேந ப்ரஸக்தஸ்ய பக்வோதும்பரஸங்காஶஸ்யாபவாதஃ| போஜப்ரபதயஸ்து தாதுரக்தஜஂ வித்ரதிஂ பரித்யஜ்ய மக்கல்லஸஞ்ஜ்ஞயாऽऽர்தவலக்ஷணரக்தஜஂ படந்தி| தேஷாஂ மதே ஆர்தவஜேந ஸஹ ஷட்வித்ரதயஃ, ஸுஶ்ருதே து தாதுரக்தஜோऽபி ததா மக்கல்லஸஞ்ஜ்ஞகோऽபி வித்ரதிஃ ஸாமாந்யேந ரக்தஜ ஏவேதி ஷட்வித்ரதய இதி போத்தவ்யம்||௧௦||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தஜவித்ரதிமாஹ– கஷ்ணேத்யாதி| கஷ்ணஃ கஷ்ணவர்ணஃ, ஸ்போடாவதஃ பிடகாயுக்தஃ, ஶ்யாவஃ ஶ்யாவவர்ணஃ; அந்யே ‘கஷ்ணஸ்போடாவதஃ’ இதி படந்தி, தத்ர கஷ்ணைஃ ஸ்போடைராவதஃ பித்தவித்ரதிலக்ஷணநிர்தேஶேந யத்யபி தாஹஜ்வரௌ லப்தௌ, ததாऽப்யத்ராதிதாஹஜ்வரக்யாபநார்தமுக்தம்| போஜப்ரபதயஸ்து தாதுரக்தஜஂ வித்ரதிஂ பரித்யஜ்ய மக்கல்லஸஞ்ஜ்ஞமார்தவலக்ஷணரக்தஜஂ படந்தி| தேஷாஂ மதே ஆர்தவஜேந ஸஹ ஷட் வித்ரதயஃ, ஸுஶ்ருதே து தாதுரக்தஜோऽபி ததா மக்கல்லஜோऽபி வித்ரதிஃ ஸாமாந்யேந ரக்தஜ ஏவேதி ஷட் வித்ரதய இதி போத்தவ்யம்||௧௦||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அதிஷ்டாநவிஶேஷேண லிங்கவிஶேஷஂ ஸாத்யதாமஸாத்யதாஂ ச ப்ரதிபாதயிதுமாப்யந்தரவித்ரதிமாஹ– பதகித்யாதி| இயமதிகவிதாநார்தமுக்தாऽபி ஸம்ப்ராப்திர்வித்ரதேஃ புநருச்யதே| ஆப்யந்தரஸ்ய ரக்தஜஸ்ய ததாऽऽகந்தோஶ்ச வித்ரதேர்தோஷேண வ்யபதேஶாதியமேவ தத்ராபி ஸம்ப்ராப்திர்ஜ்ஞேயேதி கஶ்சித்| பாஹ்யாகந்துவதாப்யந்தராகந்துஸம்ப்ராப்திரித்யர்தஃ| க்ஷதஜஸ்யாப்யந்தராபாவாந்ந நிர்திஷ்டஃ க்ஷதஜ இதி து ஜேஜ்ஜடஃ| குல்மரூபிணமிதி குல்மவத் ஸஂஹதம்| ஏததாப்யந்தரவித்ரதீநாஂ ஸாமாந்யரூபஂ; விஶேஷலக்ஷணஂ து பாஹ்யவித்ரதிலக்ஷணைரேவ ஜ்ஞேயம்| வல்மீகவத் ஸமுந்நத்தஂ ஸமந்தாதுந்நதம்; ஏததபி பச்யமாநாவஸ்தாயாஂ ஸர்வேஷாஂ ஸமாநம்| பஸ்திமுக இதி பஸ்திமுக ஏவ, வித்ரத்யாதாரபூதமாஂஸாதிஸம்பவாத்; ந பஸ்தௌ, தஸ்ய தநுத்வாத்| ஆடோபோ ருஜாபூர்வகக்ஷோபஃ| மாருதகோபநமிதி மார்காவரோதாத்வாயோஃ கோபஃ| வக்கயோரிதி வக்கமக்ரமாஂஸம்| ஸர்வாங்கப்ரக்ரஹஃ ப்ரத்யங்கவ்யதா, ஸர்வஸிராதிஷ்டாநத்வாத் ஹதயஸ்ய| க்லோம்நீதி க்லோம வக்காதூர்த்வஂ பிபாஸாஸ்தாநம்| பேபீயதே பயஃ இதி புநஃ புநர்ஜலஂ பாதுமிச்சதீத்யர்தஃ||௧௧-௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதிஷ்டாநவிஶேஷேண லிங்கவிஶேஷஂ ஸாத்யாஸாத்யதாஂ ச ஜ்ஞாபயிதுமந்தரவித்ரதீநாஹ– பதகித்யாதி| தோஷா வாதாதயஃ, பதக் பிந்நாஃ, ஸம்பூய மிலித்வா வா, அந்தர்மத்யே, குல்மரூபிணஂ குல்மவத்ஸஂஹதஂ, வல்மீகவத்ஸமுந்நதஂ, வல்மீகஂ பூமௌ கமிவிஶேஷைஃ கதஂ, தத்வத்ஸமந்தாத் உந்நதம்| ஸ்தாநஸஂஶ்ரயமாஹ– குத இத்யாதி| பஸ்திமுக இதி பஸ்திமுகாஶ்ரிதமாஂஸாதௌ; ந ச பஸ்தௌ, தநுத்வாத்| குக்ஷௌ பார்ஶ்வயோரதோபாகே, வங்க்ஷணயோஃ ஊருமேட்ரஸந்த்யோஃ| வக்கௌ மாஂஸபிண்டத்வயம், ஏகோ வாமபார்ஶ்வே ஸ்திதஃ, த்விதீயோ தக்ஷிணபார்ஶ்வே ஸ்திதஃ, ப்லீஹா உதரஸ்ய வாமபார்ஶ்வே ஸ்திதஃ, யகத் காலகண்டஂ தக்ஷிணபார்ஶ்வஸ்தஂ, ஹதயஂ கமலமுகுலாகாரமதோமுகஂ, க்லோம காலகண்டாதஸ்தாத் ஸ்திதஂ தக்ஷிணபார்ஶ்வஸ்தஂ திலகஂ ப்ரஸித்தம்| தேஷாமாப்யந்தராணாஂ வித்ரதீநாஂ லிங்காநி பாஹ்யவித்ரதீநாஂ லிங்காநி பாஹ்யவித்ரதிலக்ஷணைருக்தாநி| ப்ரத்யேகஂ ஸ்தாநஸஂஶ்ரயத்வேந ரூபமாஹ– குத இத்யாதி| குதேநார்தே வித்ரதௌ வாதநிரோதோ பவதி, ததா பஸ்தௌ கச்ச்ரமூத்ரதா அல்பமூத்ரதா ச| தாப்யாஂ ஹிக்கா ததா ஆடோபோ ருஜாபூர்வகஃ க்ஷோபஃ, குக்ஷௌ மாருதகோபநமிதி மார்கரோதாத் வாயோஃ ப்ரகோபஃ, வங்க்ஷணோத்தே வித்ரதௌ தீவ்ரஃ கடீபஷ்டக்ரஹோ பவதி வக்கயோரித்யாதி| வக்கமக்ரமாஂஸஂ, பார்ஶ்வஸங்கோசஃ பார்ஶ்வோத்பாடநமிவ, ப்லீஹ்நி உச்ச்வாஸாவரோதநஂ பவதி| ததா ஹதீதி ஹதயோத்தே வித்ரதௌ ஸர்வாங்கப்ரக்ரஹாதய உபத்ரவா பவந்தீத்யர்தஃ| தீவ்ரோ துஃஸஹஃ, ஸர்வேஷாமங்காநாஂ ப்ரகர்ஷேண க்ரஹணமிவ ஸர்வாங்கப்ரக்ரஹஃ ப்ரத்யங்கவ்யதா, ஸர்வாதிஷ்டாநத்வாத் ஹதயஸ்ய, யகதி ஜாதே வித்ரதௌ ஶ்வாஸஸ்ததா ஹிக்கா ச பவதி| க்லோம்நீத்யாதி| வக்காதூர்த்வஂ பிபாஸாஸ்தாநஂ க்லோம, பேபீயதே பய இதி புநஃபுநர்ஜலஂ பாதுமிச்சதி||௧௧-௧௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்ராவநிர்கமமார்கமாஹ– நாபேரித்யாதி| உபரிஜா வக்கப்லீஹாதிஜாஃ| யாந்தி ஸ்ரவந்தி| நாபிஜஸ்தூபயமார்கஸ்ராவீ, ஊர்த்வாதஃஸ்ராவஶ்ச ததாகதித்வாத் வாதஸ்ய| யதாஹ ஹாரீதஃ– “ஊர்த்வஂ ப்ரபிந்நேஷு முகாந்நராணாஂ ப்ரவர்ததேऽஸக்ஸஹிதோऽபி பூயஃ| அதஃப்ரபிந்நேஷு ச பாயுமார்காத், த்வாப்யாஂ ப்ரவத்திஸ்த்விஹ நாபிஜேஷு||” இதி| இதர இதி நாபிபஸ்திவங்க்ஷணஜாஃ|௧௭|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்ராவநிர்கமமாஹ– நாபேரித்யாதி| உபரிஜாதாஃ வக்கப்லீஹாதிஜாஃ பக்வாஃ ஸந்த ஊர்த்வஂ யாந்தி ஸ்ரவந்தி, நாபிஜஸ்தூபயமார்கஸ்ராவீ, ஊர்த்வாதஃஸ்ராவஶ்ச ததா கதித்வாத்வாதஸ்ய| ததா ச ஹாரீதஃ– “ஊர்த்வஂ ப்ரபிந்நேஷு முகாந்நராணாஂ ப்ரவர்ததேऽஸக்ஸஹிதஶ்ச பூயஃ| அதஃப்ரபிந்நேஷு து பாயுமார்காத் த்வாப்யாஂ ப்ரவத்திஸ்த்விஹ நாபிஜேஷு||” இதி| இதரே நாபிபஸ்திவங்க்ஷணஜாஃ ஸ்ரவந்தி|௧௭|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– அத இத்யாதி| அதஃஸ்ருதேஷ்விதி ஸ்வயமேவ யதா நாப்யாதிஜா பிந்நா அதஃ ஸ்ரவந்தி ததா ஜீவதி| ஸ்ருதேஷூர்த்வஂ ந ஜீவதீதி ஊர்த்வஂ பூயஸ்யாஸம்யங்நிர்கமாந்ந ஜீவநம்| ஹந்நாபிபஸ்திவர்ஜ்யா இதி ப்லீஹக்லோமாதிஜாஃ| பிந்நேஷு பாஹ்யத இதி வைத்யவ்யாபாரேண பிந்நேஷு; அந்யே மர்மாத்யாஶயஜேஷு ஸ்வயமேவ பிந்நேஷ்விதி வ்யாசக்ஷதே, அந்தர்பிந்நேஷ்வப்யதஃஸ்ராவிஷு ஜீவநோக்தேஃ| நேதரேஷ்விதி ஹந்நாபிபஸ்திஜேஷு பிந்நேஷு தேஷாஂ மர்மத்வாத் பாஹ்யா ஆப்யந்தரா வா வர்ஜ்யாஃ| கதாசநேதி பாகே அபாகே வா| ததா ச போஜஃ– “அஸாத்யோ மர்மஜோ ஜ்ஞேயஃ பக்வோऽபக்வஶ்ச வித்ரதிஃ| ஸந்நிபாதோத்திதோऽப்யேவஂ பக்வ ஏவ து பஸ்திஜஃ|| த்வக்ஜோ நாபேரதோ யஶ்ச ஸாத்யோ மர்மஸமீபஜஃ| அபக்வஶ்சைவ பக்வஶ்ச ஸாத்யோ நோபரி நாபிஜஃ||” இதி| அத்ர மர்மஜஶப்தேந ஹதயநாபிஜாவுச்யேதே| பத்தநிஷ்யந்தமிதி பத்தமூத்ரம்| ஏதத்பஸ்திஜே ப்ராயஃ||௧௭-௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்ராவவிஷயஸாத்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஸ்வயமேவ யதா நாப்யாதிஜா பிந்நா அதஃ ஸ்ரவந்தீதி ததா ஜீவதி, ஸ்ருதேஷூர்த்வமித்யாதி, ஊர்த்வஸ்ருதேஷு ந ஜீவதி| ஊர்த்வபூயஸ்யாஸம்யங்நிர்கமாந்ந ஜீவநம்|| ஹதித்யாதி| பிந்நேஷு பாஹ்யத இதி வைத்யவ்யாபாரேண பிந்நேஷு கதாசித்தைவவஶாத் புருஷோ ஜீவேத்| அந்யே மர்மாத்யாஶயஜேஷு ஸ்வயமேவ பிந்நேஷ்விதி வ்யாசக்ஷதே| அந்தர்பிந்நேஷ்வப்யதஃஸ்ராவிஷு ஜீவநோக்தேஃ| நேதரேஷ்விதி ஹந்நாபிபஸ்திஜேஷு பிந்நேஷு, தேஷாஂ மர்மத்வாத் பாஹ்யா ஆப்யந்தரா வா வர்ஜ்யாஃ| கதாசநேதி பாகே அபாகே ச| ததாச போஜஃ– “அஸாத்யோ மர்மஜோ ஜ்ஞேயஃ பக்வோऽபக்வஶ்ச வித்ரதிஃ| ஸந்நிபாதோத்திதோऽப்யேவஂ பக்வ ஏவ து பஸ்திஜஃ|| த்வக்ஜோ நாபேரதோ யஶ்ச ஸாத்யோ மர்மஸமீபஜஃ| அபக்வஶ்சைவ பக்வஶ்ச ஸாத்யோ நோபரிநாபிஜஃ||” இதி| அத்ர மர்மஶப்தேந ஹதயநாபிஜாவுச்யேதே| ஸாத்யாஸாத்யத்வமாஹ– பஞ்ச இதி| வாதிகபைத்திகஶ்லைஷ்மிகாகந்துரக்தஜா இதி| அயஂ பாஹ்யேஷு விஷயஃ த்ரிதோஷஜஸ்த்வஸாத்யஃ| தேஷாஂ விஷயமாஹ– ஆமேதி| தேஷாஂ வித்ரதீநாமாப்யந்தரேஷ்வஸாத்யத்வமாஹ– ஆத்மாதமித்யாதி| பத்தநிஷ்பந்தஂ பத்தமூத்ரம், ஏதத்பஸ்திஜே ப்ராயஃ| ஶேஷஂ ஸுகமம்| அத்ர கேசித் தந்த்ராந்தரோக்தஂ ஸ்தநவித்ரதிலக்ஷணஂ படந்தி, தத்யதா– “ஏவமேவ ஸ்தநஸிரா விகதாஃ ப்ராப்ய யோஷிதாம்| ஸூதாநாஂ கர்பிணீநாஂ ச ஸம்பவேச்ச்வயதுர்கநஃ|| ஸ்தநே ஸதுக்தே சாப்தாஸக்பாஹ்யவித்ரதிலக்ஷணஃ| நாடீநாஂ ஸூக்ஷ்மரந்த்ரத்வாத்ஸ கந்யாநாஂ ந ஜாயதே||௧௭-௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ வித்ரதிநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௪௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ வித்ரதிநிதாநம்||௪௦||