೪೦. ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಥತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ಘೋರಮಿತ್ಯನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಶೋಥಸಮುತ್ಥಾನೇಭ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಭ್ಯ ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ದಾರುಣಮ್| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ವೃದ್ಧಾಃ| ಅಸ್ಥಿಸಮಾಶ್ರಿತಾ ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯೋಽಭಿಹಿತಃ| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೋಪ ಆವಿಷ್ಕೃತಃ, ಏತೇನೈವಾನ್ತರೀಯಕತಯಾ ಚಯಪ್ರಸರಾವಪ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತೌ ಮನ್ತವ್ಯೌ| ಮಹಾಮೂಲಮಸ್ಥ್ಯಾದಿಸಮಾಶ್ರಯಣಾದ್ಗಮ್ಭೀರಮೂಲಮ್| ರುಜಾವನ್ತಮಿತಿ ಉತ್ಪತ್ತಾವೇವ ರುಜಾಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತಮ್, ಅತಿಶಾಯನೇ ಮತುಪ್| ವೃತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಮ್| ಆಯತಂ ದೀರ್ಘಮ್| ವೃತ್ತಾಯತಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿವಿಲಕ್ಷಣತಾ| ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತ ಇತಿ, ಇತಿಶಬ್ದೇನ ನಿರುಪಾಧಿಸಙ್ಕೇತಮಾತ್ರಾ ವಿದ್ರಧಿಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಚರಕೇ ತು ವಿದಾಹಪ್ರಕರ್ಷಾದ್ವಿದ್ರಧಿಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ||೧-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶೋಥಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಘೋರಮನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಶೋಥಸಮುತ್ಥಾನೇಭ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಭ್ಯಃ ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ದಾರುಣಮ್| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ವೃದ್ಧಾಃ, ಅಸ್ಥಿಸಮಾಶ್ರಿತಾ ಇತಿ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯೋಽರ್ಥೋಽಭಿಹಿತಃ| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೋಪ ಆವಿಷ್ಕೃತಃ| ಮಹಾಮೂಲಮ್ ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿಸಮಾಶ್ರಯಣಾದ್ ಗಮ್ಭೀರಮೂಲಮ್| ರುಜಾವನ್ತಮುತ್ಪತ್ತಾವೇವ ರುಜಾಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತಮ್| ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಂ, ಆಯತಂ ದೀರ್ಘಂ ವೃತ್ತತ್ವಾಯತತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿವಿಲಕ್ಷಣತಾ ಕಥಿತಾ, ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತ ಇತಿ| ಇತಿಶಬ್ದೇನ ನಿರುಪಾಧಿಸಙ್ಕೇತಮಾತ್ರಾ ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಚರಕೇ ತು ವಿದಾಹಪ್ರಕರ್ಷಾದ್ವಿದ್ರಧಿಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸರ್ವೈಃ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತಿ ನಿರೂಪ್ಯತೇ|” ಇತಿ| ಸ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಃ; ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಕ್ಷತೇನೈಕಃ, ಅಸೃಜಾಽಪ್ಯೇಕ ಇತಿ ಷಟ್| ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಥ್ಯತೇ||೧-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೋ ಭೃಶಮಿತಿ ಕದಾಚಿದಲ್ಪಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹಾನ್| ಚಿತ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕ ಇತಿ| ಚಿತ್ರೌ ನಾನಾವಿಧೌ ವಾಯೋರ್ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ಉದ್ಗಮಪ್ರಪಾಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೋ ಭೃಶಮಿತಿ ಕದಾಚಿದಲ್ಪಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹಾನ್, ಭೃಶಮತಿಶಯೇನ| ಚಿತ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕ ಇತಿ ಚಿತ್ರೌ ನಾನಾವಿಧೌ ವಾಯೋರ್ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದುದ್ಗಮಪ್ರಪಾಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರದಾಹಾವುತ್ಥಾನಕಾಲ ಏವ, ಪಾಕಕಾಲೇ ತು ಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತೌ ತಾವಿತಿ ವಿಶೇಷಃ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸದೃಶಃ, ಶ್ಯಾವಃ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣಃ, ಜ್ವರದಾಹೌ ಉತ್ಥಾನಕಾಲ ಏವ ಸ್ಯಾತಾಂ, ಪಾಕಕಾಲೇ ತು ತಾವೇವ ಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತೌ, ಕ್ಷಿಪ್ರಮುತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜಮಾಹ– ಶರಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಶರಾವಸದೃಶ ಇತಿ ಮಹತ್ತ್ವಸೂಚನಪರಮ್||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಮಾಹ– ಶರಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಶರಾವಸದೃಶ ಇತಿ ಮಹತ್ತ್ವಸೂಚನಪರಮ್| ಚಿರಮುತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾಕಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಭೂತಾಸ್ರಾವಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತನುಪೀತಸಿತಾಶ್ಚೈಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಮಶ ಇತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ; ತೇನ ವಾತೇನ ತನುಃ, ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಃ, ಕಫೇನ ಸಿತಃ; ತನುಸ್ರಾವೇ ವಾತಾನುರೂಪೋ ವರ್ಣೋ ಜ್ಞೇಯಃ|೭|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೇಷಾಂ ದೋಷಭೇದೇನ ಸ್ರಾವಾನಾಹ– ತನ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಮಶ ಇತಿ ಕ್ರಮೇಣ; ವಾತೇನ ತನುಃ, ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಿತಃ, ತನುಸ್ರಾವೇ ವಾತಾನುರೂಪೋ ವರ್ಣೋ ಜ್ಞೇಯಃ|೭|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ನಾನಾಶಬ್ದೋ ವರ್ಣಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ನಾನಾ ಬಹುವಿಧಾ ವರ್ಣಾಃ ಕೃಷ್ಣಪೀತಶುಕ್ಲವರ್ಣಾಃ, ರುಜಾಃ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕಾಃ, ತನುಪೀತಸಿತಾ ಆಸ್ರಾವಾಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯತ್ರ ಶೋಥೇ ಪಾಕಕಾಲೇ ನಾನಾರುಜಾ, ಅತ್ರ ತು ಸರ್ವದಾ| ಘಾಟಾಲ ಇತಿ ಘಾಟಾ ಅಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಸ ಘಾಟಾಲ ಇತಿ ಮತ್ವರ್ಥೀಯೋ ಲಚ್, ಅತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಾಗ್ರತ್ವೇನ ಘಾಟಾಲ ಇವ| ವಿಷಮೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ವಿಷಮಂ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಚಿರಾಚಿರಗಮ್ಭೀರೋತ್ತಾನೋರ್ಧ್ವಾನೂರ್ಧ್ವಭೇದೇನ ವಿಷಮಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ; ವಿಷಮಮ್ ಅಸಮಮ್| ನನು, ವಿಷಮಪಾಕಿತ್ವಂ ವಾತಿಕೇ ವಿದ್ರಧಾವುಕ್ತಂ, ತಥಾಽನುಪಕ್ರಾನ್ತೇ ಚ ಶೋಥೇ; ಯಥಾ– “ಯೋಽಭ್ಯುತ್ಥಿತೋಽಲ್ಪೋ ಯದಿ ವಾ ಮಹಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ ಪಾಕಮುಪೈತಿ ಶೋಥಃ| ವಿಶಾಲಮೂಲೋ ವಿಷಮೋ ವಿದಗ್ಧಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರತಾಂ ಯಾತ್ಯವಗಾಢದೋಷಃ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅತಃ ಸಂಶಯೇ ಕಥಂ ಮಿಥೋ ಭೇದಪ್ರತೀತಿಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾತಿಕೇ ಅಪ್ರತೀಕಾರೇಣೈವ ವಿಷಮಪಾಕಿತ್ವಮ್, ಪ್ರತೀಕಾರೇಣೈವ ಭೇದಿತಮ್| ಇಹ ಪುನಃ ಪ್ರತೀಕಾರೇಽಪಿ ವೈಷಮ್ಯಂ; ವಾತಿಕೇ ತು ಪಾಕಮಾತ್ರವೈಷಮ್ಯಂ, ನ ತು ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಾದಿನಾ; ಅತೋ ವಾತಿಕಃ ಸಾಧ್ಯಃ||೭||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾ ಬಹುವಿಧಾಃ ಕೃಷ್ಣಪೀತಶುಕ್ಲಾ ವರ್ಣಾಃ, ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿರುಜಾಃ, ತನುಪೀತಸಿತಾಃ ಸ್ರಾವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯತ್ರ ಶೋಥೇ ಪಾಕಕಾಲೇ ನಾನಾರುಜಾಃ, ಅತ್ರ ತು ಸರ್ವದಾ| ಘಾಟಾಲ ಇತಿ ಘಾಟಾ ಅಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಘಾಟಾಲಃ, ಮತ್ವರ್ಥೀಯೋ ಲಚ್, ಅತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಾಕೃತಿತ್ವೇನ ಘಾಟಾಲ ಇವ| ವಿಷಮೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ವಿಷಮಂ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಚಿರಾಚಿರಗಮ್ಭೀರೋತ್ತಾನೋರ್ಧ್ವಾನೂರ್ಧ್ವಭೇದೇನ ವಿಷಮಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಪಚ್ಯತೇ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಭಿಘಾತಜಸ್ಯಾಗನ್ತೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಕಾಷ್ಠಲೋಷ್ಟಪಾಷಾಣಾದಿಭಿಃ| ಅಭಿಹತ ಇತಿ ಅಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಮಥಿತಪಿಚ್ಚಿತಾದೇರುಪಲಕ್ಷಣಂ, ಕ್ಷತ ಇತಿ ಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಾದೇಃ; ದ್ವಯೋರಭಿಹತಯೋರಪಥ್ಯಕಾರಿಣ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಕ್ಷತೋಷ್ಮೇತಿ ಕ್ಷತಶಬ್ದಸ್ಯ ಹಿಂಸಾಮಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಾತ್ ಕ್ಷತಾಭಿಹತಯೋರಪ್ಯೂಷ್ಮಾ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ವಾಯುವಿಸೃತ ಇತಿ ಕ್ಷತೇ ರಕ್ತಕ್ಷಯಾತ್ ಅಭಿಹತೇ ಅಭಿಘಾತಾದೇವ ವಾತಕೋಪಃ, ಕುಪಿತೇನ ವಾತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಿಸೃತಃ ಪ್ರಸೃತೋ ವಾಯುವಿಸೃತಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಜಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಗಭಿಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವೇನಾಗನ್ತುಃ, ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಜಾನಾಂ ಜನಕತ್ವೇನೈವ ವಿಲಕ್ಷಣಾಽಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಅತ್ರೋಕ್ತಜ್ವರಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣವೇದನಾದಿಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಭಿಘಾತಜಸ್ಯಾಗನ್ತೋರ್ವಿದ್ರಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಷ್ಠಲಗುಡಪಾಷಾಣಾದಿಭಿಃ, ಅಭಿಹಿತ ಇತಿ ಅಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಮಥಿತಪಿಚ್ಚಿತಾದೇರುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ದ್ವಯೋರಭಿಹತಕ್ಷತಯೋರಪಥ್ಯಕಾರಿಣ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ಷತೋಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷತಸ್ಯ ಹಿಂಸಾತ್ವಮಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಾತ್ ಕ್ಷತಾಭಿಹತಯೋರಪ್ಯೂಷ್ಮಾ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ವಾಯುವಿಸೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇನ ವಿಸ್ತಾರಿತಃ ಕ್ಷತೇನ ರಕ್ತಕ್ಷಯಾತ್, ಅಭಿಹತೇ ಅಭಿಘಾತಾದೇವ ವಾತಕೋಪಃ, ಕುಪಿತೇನ ಚ ವಾತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಿಸೃತಃ ಪ್ರಸೃತಃ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಈರಯೇತ್ ಕೋಪಯೇತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಜಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಗಭಿಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವೇನಾಗನ್ತುಃ| ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಅತ್ರ ಜ್ವರದಾಹವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣವೇದನಾದಿಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನ ಲಬ್ಧಾವಪಿ ದಾಹಜ್ವರೌ ತೀವ್ರತಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತೌ| ಶ್ಯಾವ ಇತಿ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನ ಪ್ರಸಕ್ತಸ್ಯ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಸ್ಯಾಪವಾದಃ| ಭೋಜಪ್ರಭೃತಯಸ್ತು ಧಾತುರಕ್ತಜಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಯಾಽಽರ್ತವಲಕ್ಷಣರಕ್ತಜಂ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಆರ್ತವಜೇನ ಸಹ ಷಡ್ವಿದ್ರಧಯಃ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಧಾತುರಕ್ತಜೋಽಪಿ ತಥಾ ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಕೋಽಪಿ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರಕ್ತಜ ಏವೇತಿ ಷಡ್ವಿದ್ರಧಯ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಃ, ಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಪಿಡಕಾಯುಕ್ತಃ, ಶ್ಯಾವಃ ಶ್ಯಾವವರ್ಣಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರಾವೃತಃ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣನಿರ್ದೇಶೇನ ಯದ್ಯಪಿ ದಾಹಜ್ವರೌ ಲಬ್ಧೌ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರಾತಿದಾಹಜ್ವರಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಭೋಜಪ್ರಭೃತಯಸ್ತು ಧಾತುರಕ್ತಜಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಮಾರ್ತವಲಕ್ಷಣರಕ್ತಜಂ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಆರ್ತವಜೇನ ಸಹ ಷಡ್ ವಿದ್ರಧಯಃ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಧಾತುರಕ್ತಜೋಽಪಿ ತಥಾ ಮಕ್ಕಲ್ಲಜೋಽಪಿ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರಕ್ತಜ ಏವೇತಿ ಷಡ್ ವಿದ್ರಧಯ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷೇಣ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಂ ಸಾಧ್ಯತಾಮಸಾಧ್ಯತಾಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಭ್ಯನ್ತರವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಇಯಮಧಿಕವಿಧಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವಿದ್ರಧೇಃ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ಯ ರಕ್ತಜಸ್ಯ ತಥಾಽಽಗನ್ತೋಶ್ಚ ವಿದ್ರಧೇರ್ದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಾದಿಯಮೇವ ತತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜ್ಞೇಯೇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್| ಬಾಹ್ಯಾಗನ್ತುವದಾಭ್ಯನ್ತರಾಗನ್ತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷತಜಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಭಾವಾನ್ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಕ್ಷತಜ ಇತಿ ತು ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಮಿತಿ ಗುಲ್ಮವತ್ ಸಂಹತಮ್| ಏತದಾಭ್ಯನ್ತರವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಂ; ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ತು ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಲ್ಮೀಕವತ್ ಸಮುನ್ನದ್ಧಂ ಸಮನ್ತಾದುನ್ನತಮ್; ಏತದಪಿ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಾನಮ್| ಬಸ್ತಿಮುಖ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಮುಖ ಏವ, ವಿದ್ರಧ್ಯಾಧಾರಭೂತಮಾಂಸಾದಿಸಮ್ಭವಾತ್; ನ ಬಸ್ತೌ, ತಸ್ಯ ತನುತ್ವಾತ್| ಆಟೋಪೋ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಕ್ಷೋಭಃ| ಮಾರುತಕೋಪನಮಿತಿ ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಾದ್ವಾಯೋಃ ಕೋಪಃ| ವೃಕ್ಕಯೋರಿತಿ ವೃಕ್ಕಮಗ್ರಮಾಂಸಮ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವ್ಯಥಾ, ಸರ್ವಸಿರಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್ ಹೃದಯಸ್ಯ| ಕ್ಲೋಮ್ನೀತಿ ಕ್ಲೋಮ ವೃಕ್ಕಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಮ್| ಪೇಪೀಯತೇ ಪಯಃ ಇತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ಜಲಂ ಪಾತುಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷೇಣ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾಂ ಚ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಮನ್ತರವಿದ್ರಧೀನಾಹ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ಪೃಥಗ್ ಭಿನ್ನಾಃ, ಸಮ್ಭೂಯ ಮಿಲಿತ್ವಾ ವಾ, ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ, ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಂ ಗುಲ್ಮವತ್ಸಂಹತಂ, ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುನ್ನತಂ, ವಲ್ಮೀಕಂ ಭೂಮೌ ಕೃಮಿವಿಶೇಷೈಃ ಕೃತಂ, ತದ್ವತ್ಸಮನ್ತಾತ್ ಉನ್ನತಮ್| ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಮಾಹ– ಗುದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಮುಖ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಮುಖಾಶ್ರಿತಮಾಂಸಾದೌ; ನ ಚ ಬಸ್ತೌ, ತನುತ್ವಾತ್| ಕುಕ್ಷೌ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಧೋಭಾಗೇ, ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಃ ಊರುಮೇಢ್ರಸನ್ಧ್ಯೋಃ| ವೃಕ್ಕೌ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡದ್ವಯಮ್, ಏಕೋ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸ್ಥಿತಃ, ದ್ವಿತೀಯೋ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಪ್ಲೀಹಾ ಉದರಸ್ಯ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಯಕೃತ್ ಕಾಲಖಣ್ಡಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ, ಹೃದಯಂ ಕಮಲಮುಕುಲಾಕಾರಮಧೋಮುಖಂ, ಕ್ಲೋಮ ಕಾಲಖಣ್ಡಾಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ಥಿತಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ ತಿಲಕಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ತೇಷಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೈರುಕ್ತಾನಿ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯತ್ವೇನ ರೂಪಮಾಹ– ಗುದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುದೇನಾರ್ತೇ ವಿದ್ರಧೌ ವಾತನಿರೋಧೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಬಸ್ತೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರತಾ ಅಲ್ಪಮೂತ್ರತಾ ಚ| ತಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾ ತಥಾ ಆಟೋಪೋ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭಃ, ಕುಕ್ಷೌ ಮಾರುತಕೋಪನಮಿತಿ ಮಾರ್ಗರೋಧಾತ್ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಕೋಪಃ, ವಙ್ಕ್ಷಣೋತ್ಥೇ ವಿದ್ರಧೌ ತೀವ್ರಃ ಕಟೀಪೃಷ್ಠಗ್ರಹೋ ಭವತಿ ವೃಕ್ಕಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವೃಕ್ಕಮಗ್ರಮಾಂಸಂ, ಪಾರ್ಶ್ವಸಙ್ಕೋಚಃ ಪಾರ್ಶ್ವೋತ್ಪಾಟನಮಿವ, ಪ್ಲೀಹ್ನಿ ಉಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧನಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಹೃದೀತಿ ಹೃದಯೋತ್ಥೇ ವಿದ್ರಧೌ ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಾದಯ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೀವ್ರೋ ದುಃಸಹಃ, ಸರ್ವೇಷಾಮಙ್ಗಾನಾಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗ್ರಹಣಮಿವ ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವ್ಯಥಾ, ಸರ್ವಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್ ಹೃದಯಸ್ಯ, ಯಕೃತಿ ಜಾತೇ ವಿದ್ರಧೌ ಶ್ವಾಸಸ್ತಥಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಭವತಿ| ಕ್ಲೋಮ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ವೃಕ್ಕಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಂ ಕ್ಲೋಮ, ಪೇಪೀಯತೇ ಪಯ ಇತಿ ಪುನಃಪುನರ್ಜಲಂ ಪಾತುಮಿಚ್ಛತಿ||೧೧-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ರಾವನಿರ್ಗಮಮಾರ್ಗಮಾಹ– ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪರಿಜಾ ವೃಕ್ಕಪ್ಲೀಹಾದಿಜಾಃ| ಯಾನ್ತಿ ಸ್ರವನ್ತಿ| ನಾಭಿಜಸ್ತೂಭಯಮಾರ್ಗಸ್ರಾವೀ, ಊರ್ಧ್ವಾಧಃಸ್ರಾವಶ್ಚ ತಥಾಗತಿತ್ವಾತ್ ವಾತಸ್ಯ| ಯದಾಹ ಹಾರೀತಃ– “ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಭಿನ್ನೇಷು ಮುಖಾನ್ನರಾಣಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇಽಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽಪಿ ಪೂಯಃ| ಅಧಃಪ್ರಭಿನ್ನೇಷು ಚ ಪಾಯುಮಾರ್ಗಾತ್, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವಿಹ ನಾಭಿಜೇಷು||” ಇತಿ| ಇತರ ಇತಿ ನಾಭಿಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣಜಾಃ|೧೭|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ರಾವನಿರ್ಗಮಮಾಹ– ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪರಿಜಾತಾಃ ವೃಕ್ಕಪ್ಲೀಹಾದಿಜಾಃ ಪಕ್ವಾಃ ಸನ್ತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸ್ರವನ್ತಿ, ನಾಭಿಜಸ್ತೂಭಯಮಾರ್ಗಸ್ರಾವೀ, ಊರ್ಧ್ವಾಧಃಸ್ರಾವಶ್ಚ ತಥಾ ಗತಿತ್ವಾದ್ವಾತಸ್ಯ| ತಥಾ ಚ ಹಾರೀತಃ– “ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಭಿನ್ನೇಷು ಮುಖಾನ್ನರಾಣಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇಽಸೃಕ್ಸಹಿತಶ್ಚ ಪೂಯಃ| ಅಧಃಪ್ರಭಿನ್ನೇಷು ತು ಪಾಯುಮಾರ್ಗಾದ್ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವಿಹ ನಾಭಿಜೇಷು||” ಇತಿ| ಇತರೇ ನಾಭಿಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣಜಾಃ ಸ್ರವನ್ತಿ|೧೭|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಅಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಃಸ್ರುತೇಷ್ವಿತಿ ಸ್ವಯಮೇವ ಯದಾ ನಾಭ್ಯಾದಿಜಾ ಭಿನ್ನಾ ಅಧಃ ಸ್ರವನ್ತಿ ತದಾ ಜೀವತಿ| ಸ್ರುತೇಷೂರ್ಧ್ವಂ ನ ಜೀವತೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪೂಯಸ್ಯಾಸಮ್ಯಙ್ನಿರ್ಗಮಾನ್ನ ಜೀವನಮ್| ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿವರ್ಜ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ಲೀಹಕ್ಲೋಮಾದಿಜಾಃ| ಭಿನ್ನೇಷು ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ ವೈದ್ಯವ್ಯಾಪಾರೇಣ ಭಿನ್ನೇಷು; ಅನ್ಯೇ ಮರ್ಮಾದ್ಯಾಶಯಜೇಷು ಸ್ವಯಮೇವ ಭಿನ್ನೇಷ್ವಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಅನ್ತರ್ಭಿನ್ನೇಷ್ವಪ್ಯಧಃಸ್ರಾವಿಷು ಜೀವನೋಕ್ತೇಃ| ನೇತರೇಷ್ವಿತಿ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜೇಷು ಭಿನ್ನೇಷು ತೇಷಾಂ ಮರ್ಮತ್ವಾದ್ ಬಾಹ್ಯಾ ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ವಾ ವರ್ಜ್ಯಾಃ| ಕದಾಚನೇತಿ ಪಾಕೇ ಅಪಾಕೇ ವಾ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಅಸಾಧ್ಯೋ ಮರ್ಮಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪಕ್ವೋಽಪಕ್ವಶ್ಚ ವಿದ್ರಧಿಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೋಽಪ್ಯೇವಂ ಪಕ್ವ ಏವ ತು ಬಸ್ತಿಜಃ|| ತ್ವಗ್ಜೋ ನಾಭೇರಧೋ ಯಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ಮರ್ಮಸಮೀಪಜಃ| ಅಪಕ್ವಶ್ಚೈವ ಪಕ್ವಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ನೋಪರಿ ನಾಭಿಜಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮರ್ಮಜಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯನಾಭಿಜಾವುಚ್ಯೇತೇ| ಬದ್ಧನಿಷ್ಯನ್ದಮಿತಿ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಮ್| ಏತದ್ಬಸ್ತಿಜೇ ಪ್ರಾಯಃ||೧೭-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ರಾವವಿಷಯಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸ್ವಯಮೇವ ಯದಾ ನಾಭ್ಯಾದಿಜಾ ಭಿನ್ನಾ ಅಧಃ ಸ್ರವನ್ತೀತಿ ತದಾ ಜೀವತಿ, ಸ್ರುತೇಷೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ, ಊರ್ಧ್ವಸ್ರುತೇಷು ನ ಜೀವತಿ| ಊರ್ಧ್ವಪೂಯಸ್ಯಾಸಮ್ಯಙ್ನಿರ್ಗಮಾನ್ನ ಜೀವನಮ್|| ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಭಿನ್ನೇಷು ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ ವೈದ್ಯವ್ಯಾಪಾರೇಣ ಭಿನ್ನೇಷು ಕದಾಚಿದ್ದೈವವಶಾತ್ ಪುರುಷೋ ಜೀವೇತ್| ಅನ್ಯೇ ಮರ್ಮಾದ್ಯಾಶಯಜೇಷು ಸ್ವಯಮೇವ ಭಿನ್ನೇಷ್ವಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಅನ್ತರ್ಭಿನ್ನೇಷ್ವಪ್ಯಧಃಸ್ರಾವಿಷು ಜೀವನೋಕ್ತೇಃ| ನೇತರೇಷ್ವಿತಿ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜೇಷು ಭಿನ್ನೇಷು, ತೇಷಾಂ ಮರ್ಮತ್ವಾತ್ ಬಾಹ್ಯಾ ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ವಾ ವರ್ಜ್ಯಾಃ| ಕದಾಚನೇತಿ ಪಾಕೇ ಅಪಾಕೇ ಚ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಅಸಾಧ್ಯೋ ಮರ್ಮಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪಕ್ವೋಽಪಕ್ವಶ್ಚ ವಿದ್ರಧಿಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೋಽಪ್ಯೇವಂ ಪಕ್ವ ಏವ ತು ಬಸ್ತಿಜಃ|| ತ್ವಗ್ಜೋ ನಾಭೇರಧೋ ಯಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ಮರ್ಮಸಮೀಪಜಃ| ಅಪಕ್ವಶ್ಚೈವ ಪಕ್ವಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ನೋಪರಿನಾಭಿಜಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯನಾಭಿಜಾವುಚ್ಯೇತೇ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಪಞ್ಚ ಇತಿ| ವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಗನ್ತುರಕ್ತಜಾ ಇತಿ| ಅಯಂ ಬಾಹ್ಯೇಷು ವಿಷಯಃ ತ್ರಿದೋಷಜಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ| ತೇಷಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ– ಆಮೇತಿ| ತೇಷಾಂ ವಿದ್ರಧೀನಾಮಾಭ್ಯನ್ತರೇಷ್ವಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧನಿಷ್ಪನ್ದಂ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಮ್, ಏತದ್ಬಸ್ತಿಜೇ ಪ್ರಾಯಃ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಂ ಸ್ತನವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ, ತದ್ಯಥಾ– “ಏವಮೇವ ಸ್ತನಸಿರಾ ವಿಕೃತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಷಿತಾಮ್| ಸೂತಾನಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ಚ ಸಮ್ಭವೇಚ್ಛ್ವಯಥುರ್ಘನಃ|| ಸ್ತನೇ ಸದುಗ್ಧೇ ಚಾಪ್ತಾಸೃಗ್ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಃ| ನಾಡೀನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮರನ್ಧ್ರತ್ವಾತ್ಸ ಕನ್ಯಾನಾಂ ನ ಜಾಯತೇ||೧೭-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್||೪೦||