Skip to content

40. vidradhinidānam

Adhikarana vidradhisamprāptiḥ (1-3) · Śloka 3

atha vidradhinidānam | tvagraktamāṁsamēdāṁsi sandūṣyāsthisamāśritāḥ | dōṣāḥ śōthaṁ śanairghōraṁ janayantyucchritā bhr̥śam ||1|| mahāmūlaṁ rujāvantaṁ vr̥ttaṁ vā'pyathavā''yatam | sa vidradhiriti khyātō vijñēyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ ||2|| pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca kṣatēnāpyasr̥jā tathā | ṣaṇṇāmapi hi tēṣāṁ tu lakṣaṇaṁ sampravakṣyatē ||3|| (su. ni. a. 9) |

View original

अथ विद्रधिनिदानम् | त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् | स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३|| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śōthatvasāmānyāt vidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagraktamāṁsamēdāṁsītyādi| ghōramityanyēbhyō'pi śōthasamutthānēbhyō granthyādibhya āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhr̥śamiti atyarthaṁ vr̥ddhāḥ| asthisamāśritā ityanēna sthānasaṁśrayō'bhihitaḥ| ucchritā bhr̥śamityanēna prakōpa āviṣkr̥taḥ, ētēnaivāntarīyakatayā cayaprasarāvapyākṣiptau mantavyau| mahāmūlamasthyādisamāśrayaṇādgambhīramūlam| rujāvantamiti utpattāvēva rujāprakarṣavantam, atiśāyanē matup| vr̥ttamityādi vr̥ttaṁ vartulam| āyataṁ dīrgham| vr̥ttāyatābhyāṁ granthyādivilakṣaṇatā| vidradhiriti khyāta iti, itiśabdēna nirupādhisaṅkētamātrā vidradhisañjñēti darśayati| carakē tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyatē|” (ca. sū. a. 17) iti||1-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śōthasāmānyādvidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagityādi| ghōramanyēbhyaḥ śōthasamutthānēbhyō granthyādibhyaḥ āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhr̥śamiti atyarthaṁ vr̥ddhāḥ, asthisamāśritā iti sthānasaṁśrayō'rthō'bhihitaḥ| ucchritā bhr̥śamityanēna prakōpa āviṣkr̥taḥ| mahāmūlam asthyādisamāśrayaṇād gambhīramūlam| rujāvantamutpattāvēva rujāprakarṣavantam| vr̥ttaṁ vartulaṁ, āyataṁ dīrghaṁ vr̥ttatvāyatatvābhyāṁ granthyādivilakṣaṇatā kathitā, vidradhiriti khyāta iti| itiśabdēna nirupādhisaṅkētamātrā vidradhiriti sañjñēti darśayati, carakē tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sarvaiḥ śīghravidāhitvādvidradhīti nirūpyatē|” iti| sa ṣaṭprakāraḥ; tribhirdōṣaistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, kṣatēnaikaḥ, asr̥jā'pyēka iti ṣaṭ| ṣaṇṇāmapi lakṣaṇaṁ kathyatē||1-3||

Adhikarana vātajavidradhilakṣaṇam (4) · Śloka 4

kr̥ṣṇō'ruṇō vā viṣamō bhr̥śamatyarthavēdanaḥ | citrōtthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||4|| (su. ni. a. 9) |

View original

कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः | चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||४|| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikamāha– kr̥ṣṇa ityādi| viṣamō bhr̥śamiti kadācidalpaḥ, kadācinmahān| citrōtthānaprapāka iti| citrau nānāvidhau vāyōrviṣamakriyatvāt udgamaprapākau yasya sa tathā||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikavidradhilakṣaṇamāha– kr̥ṣṇa ityādi| viṣamō bhr̥śamiti kadācidalpaḥ, kadācinmahān, bhr̥śamatiśayēna| citrōtthānaprapāka iti citrau nānāvidhau vāyōrviṣamakriyatvādudgamaprapākau yasya sa tathā||4||

Adhikarana pittajavidradhilakṣaṇam (5) · Śloka 5

pakvōdumbarasaṅkāśaḥ śyāvō vā jvaradāhavān | kṣiprōtthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||5||

View original

पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् | क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikamāha– pakvētyādi| jvaradāhāvutthānakāla ēva, pākakālē tu prakarṣavantau tāviti viśēṣaḥ||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– pakvētyādi| pakvōdumbarasadr̥śaḥ, śyāvaḥ śyāmavarṇaḥ, jvaradāhau utthānakāla ēva syātāṁ, pākakālē tu tāvēva prakarṣavantau, kṣipramutthānaprapākau yasya sa tathā||5||

Adhikarana kaphajavidradhilakṣaṇam (6) · Śloka 6

śarāvasadr̥śaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhō'lpavēdanaḥ | cirōtthānaprapākaśca vidradhiḥ kaphasambhavaḥ ||6|| (su. ni. a. 9) |

View original

शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः | चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः कफसम्भवः ||६|| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaphajamāha– śarāvētyādi| śarāvasadr̥śa iti mahattvasūcanaparam||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślēṣmajamāha– śarāvētyādi| śarāvasadr̥śa iti mahattvasūcanaparam| ciramutthānaprapākau yasya sa tathā||6||

Adhikarana dōṣaviśēṣēṇa vidradhīnāmāsrāvabhēdaḥ (7) · Śloka 7

tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smr̥tāḥ |7|

View original

तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pākānantaraṁ sambhūtāsrāvaliṅgamāha– tanupītasitāścaiṣāmityādi| kramaśa iti yathākramaṁ; tēna vātēna tanuḥ, pittēna pītaḥ, kaphēna sitaḥ; tanusrāvē vātānurūpō varṇō jñēyaḥ|7|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tēṣāṁ dōṣabhēdēna srāvānāha– tanvityādi| kramaśa iti kramēṇa; vātēna tanuḥ, pittēna pītaḥ, ślēṣmaṇā sitaḥ, tanusrāvē vātānurūpō varṇō jñēyaḥ|7|–

Adhikarana sannipātajavidradhilakṣaṇam (7) · Śloka 7

nānāvarṇarujāsrāvō ghāṭālō viṣamō mahān ||7|| viṣamaṁ pacyatē cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | (su. ni. a. 9) |

View original

नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||७|| विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः | (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sannipātajamāha– nānētyādi| nānāvarṇarujāsrāva iti nānāśabdō varṇādibhiḥ pratyēkamabhisambadhyatē; nānā bahuvidhā varṇāḥ kr̥ṣṇapītaśuklavarṇāḥ, rujāḥ tōdadāhakaṇḍvādikāḥ, tanupītasitā āsrāvāśca yasya sa tathā| anyatra śōthē pākakālē nānārujā, atra tu sarvadā| ghāṭāla iti ghāṭā asyāsti sa ghāṭāla iti matvarthīyō lac, atyucchritāgratvēna ghāṭāla iva| viṣamō'sādhyatvāt| viṣamaṁ pacyatē iti cirāciragambhīrōttānōrdhvānūrdhvabhēdēna viṣamaṁ yathā bhavati tathā pacyata iti; viṣamam asamam| nanu, viṣamapākitvaṁ vātikē vidradhāvuktaṁ, tathā'nupakrāntē ca śōthē; yathā– “yō'bhyutthitō'lpō yadi vā mahān syāt kriyāṁ vinā pākamupaiti śōthaḥ| viśālamūlō viṣamō vidagdhaḥ sa kr̥cchratāṁ yātyavagāḍhadōṣaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| ataḥ saṁśayē kathaṁ mithō bhēdapratītiḥ? ucyatē– vātikē apratīkārēṇaiva viṣamapākitvam, pratīkārēṇaiva bhēditam| iha punaḥ pratīkārē'pi vaiṣamyaṁ; vātikē tu pākamātravaiṣamyaṁ, na tu gāmbhīryādinā; atō vātikaḥ sādhyaḥ||7||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sānnipātikamāha– nānētyādi| nānā bahuvidhāḥ kr̥ṣṇapītaśuklā varṇāḥ, tōdadāhakaṇḍvādirujāḥ, tanupītasitāḥ srāvā yasya sa tathā| anyatra śōthē pākakālē nānārujāḥ, atra tu sarvadā| ghāṭāla iti ghāṭā asyāstīti ghāṭālaḥ, matvarthīyō lac, atyucchritākr̥titvēna ghāṭāla iva| viṣamō'sādhyatvāt| viṣamaṁ pacyata iti cirāciragambhīrōttānōrdhvānūrdhvabhēdēna viṣamaṁ yathā bhavati tathā pacyatē||7||

Adhikarana āgantuvidradhēḥ samprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (8-9) · Śloka 10

taistairbhāvairabhihatē kṣatē vā'pathyakāriṇaḥ ||8|| kṣatōṣmā vāyuvisr̥taḥ saraktaṁ pittamīrayēt | jvarastr̥ṣṇā ca dāhaśca jāyatē tasya dēhinaḥ ||9|| āganturvidradhirhyēṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |10| (su. ni. a. 9) |

View original

तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यकारिणः ||८|| क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् | ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||९|| आगन्तुर्विद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः |१०| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

abhighātajasyāgantōḥ samprāptimāha– taistairityādi| taistairiti kāṣṭhalōṣṭapāṣāṇādibhiḥ| abhihata iti asrutaraktasya mathitapiccitādērupalakṣaṇaṁ, kṣata iti srutaraktasya chinnabhinnādēḥ; dvayōrabhihatayōrapathyakāriṇa iti viśēṣaṇam| kṣatōṣmēti kṣataśabdasya hiṁsāmātraparigrahāt kṣatābhihatayōrapyūṣmā kṣatōṣmaśabdēnōcyatē| vāyuvisr̥ta iti kṣatē raktakṣayāt abhihatē abhighātādēva vātakōpaḥ, kupitēna vātēna hētubhūtēna visr̥taḥ prasr̥tō vāyuvisr̥taḥ| yadyapyayaṁ vātapittaraktajastathā'pi prāgabhighātasambhavatvēnāgantuḥ, vātapittaraktajānāṁ janakatvēnaiva vilakṣaṇā'sya samprāptiḥ| pittavidradhilakṣaṇa iti atrōktajvarādivyatiriktasaṁsthānavarṇavēdanādipittavidradhiliṅgayukta ityarthaḥ||8-9||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

abhighātajasyāgantōrvidradhēḥ samprāptimāha– taistairityādi| kāṣṭhalaguḍapāṣāṇādibhiḥ, abhihita iti asrutaraktasya mathitapiccitādērupalakṣaṇam| dvayōrabhihatakṣatayōrapathyakāriṇa iti yōjyam| kṣatōṣmētyādi kṣatasya hiṁsātvamātraparigrahāt kṣatābhihatayōrapyūṣmā kṣatōṣmaśabdēnōcyatē| vāyuvisr̥ta ityādi| vātēna vistāritaḥ kṣatēna raktakṣayāt, abhihatē abhighātādēva vātakōpaḥ, kupitēna ca vātēna hētubhūtēna visr̥taḥ prasr̥taḥ raktaṁ pittaṁ īrayēt kōpayēt| yadyapyayaṁ vātapittaraktajastathā'pi prāgabhighātasambhavatvēnāgantuḥ| pittavidradhilakṣaṇa iti atra jvaradāhavyatiriktasaṁsthānavarṇavēdanādipittalakṣaṇa ityarthaḥ||8-9||

Adhikarana raktajavidradhilakṣaṇam (10) · Śloka 11

kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ śyāvastīvradāharujākaraḥ ||10|| pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyatē |11| (su. ni. a. 9) |

View original

कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाकरः ||१०|| पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |११| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktajamāha– kr̥ṣṇētyādi| pittavidradhiliṅgātidēśēna labdhāvapi dāhajvarau tīvratāviśēṣārthamuktau| śyāva iti pittavidradhiliṅgātidēśēna prasaktasya pakvōdumbarasaṅkāśasyāpavādaḥ| bhōjaprabhr̥tayastu dhāturaktajaṁ vidradhiṁ parityajya makkallasañjñayā''rtavalakṣaṇaraktajaṁ paṭhanti| tēṣāṁ matē ārtavajēna saha ṣaḍvidradhayaḥ, suśrutē tu dhāturaktajō'pi tathā makkallasañjñakō'pi vidradhiḥ sāmānyēna raktaja ēvēti ṣaḍvidradhaya iti bōddhavyam||10||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktajavidradhimāha– kr̥ṣṇētyādi| kr̥ṣṇaḥ kr̥ṣṇavarṇaḥ, sphōṭāvr̥taḥ piḍakāyuktaḥ, śyāvaḥ śyāvavarṇaḥ; anyē ‘kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ’ iti paṭhanti, tatra kr̥ṣṇaiḥ sphōṭairāvr̥taḥ pittavidradhilakṣaṇanirdēśēna yadyapi dāhajvarau labdhau, tathā'pyatrātidāhajvarakhyāpanārthamuktam| bhōjaprabhr̥tayastu dhāturaktajaṁ vidradhiṁ parityajya makkallasañjñamārtavalakṣaṇaraktajaṁ paṭhanti| tēṣāṁ matē ārtavajēna saha ṣaḍ vidradhayaḥ, suśrutē tu dhāturaktajō'pi tathā makkallajō'pi vidradhiḥ sāmānyēna raktaja ēvēti ṣaḍ vidradhaya iti bōddhavyam||10||–

Adhikarana ābhyantaravidradhilakṣaṇam, ābhyantaravidradhēradhiṣṭhānaviśēṣēṇa viśēṣaliṅgāni ca (11-16) · Śloka 16

pr̥thak sambhūya vā dōṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||11|| valmīkavat samunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gudē bastimukhē nābhyāṁ kukṣau vaṅkṣaṇayōstathā ||12|| vr̥kkayōḥ plīhni yakr̥ti hr̥di vā klōmni vā'pyatha | tēṣāmuktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||13|| adhiṣṭhānaviśēṣēṇa liṅgaṁ śr̥ṇu viśēṣataḥ | gudē vātanirōdhaśca bastau kr̥cchrālpamūtratā ||14|| nābhyāṁ hikkā tathā''ṭōpaḥ kukṣau mārutakōpanam | kaṭīpr̥ṣṭhagrahastīvrō vaṅkṣaṇōtthē tu vidradhau ||15|| vr̥kkayōḥ pārśvasaṅkōcaḥ plīhnyucchvāsāvarōdhanam | sarvāṅgapragrahastīvrō hr̥di kāsaśca jāyatē | śvāsō yakr̥ti hikkā ca klōmni pēpīyatē payaḥ ||16|| (su. ni. a. 9) |

View original

पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||११|| वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् | गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१२|| वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाऽप्यथ | तेषामुक्तानि लिङ्गानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१३|| अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः | गुदे वातनिरोधश्च बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ||१४|| नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् | कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ ||१५|| वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् | सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते | श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ||१६|| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

adhiṣṭhānaviśēṣēṇa liṅgaviśēṣaṁ sādhyatāmasādhyatāṁ ca pratipādayitumābhyantaravidradhimāha– pr̥thagityādi| iyamadhikavidhānārthamuktā'pi samprāptirvidradhēḥ punarucyatē| ābhyantarasya raktajasya tathā''gantōśca vidradhērdōṣēṇa vyapadēśādiyamēva tatrāpi samprāptirjñēyēti kaścit| bāhyāgantuvadābhyantarāgantusamprāptirityarthaḥ| kṣatajasyābhyantarābhāvānna nirdiṣṭaḥ kṣataja iti tu jējjaṭaḥ| gulmarūpiṇamiti gulmavat saṁhatam| ētadābhyantaravidradhīnāṁ sāmānyarūpaṁ; viśēṣalakṣaṇaṁ tu bāhyavidradhilakṣaṇairēva jñēyam| valmīkavat samunnaddhaṁ samantādunnatam; ētadapi pacyamānāvasthāyāṁ sarvēṣāṁ samānam| bastimukha iti bastimukha ēva, vidradhyādhārabhūtamāṁsādisambhavāt; na bastau, tasya tanutvāt| āṭōpō rujāpūrvakakṣōbhaḥ| mārutakōpanamiti mārgāvarōdhādvāyōḥ kōpaḥ| vr̥kkayōriti vr̥kkamagramāṁsam| sarvāṅgapragrahaḥ pratyaṅgavyathā, sarvasirādhiṣṭhānatvāt hr̥dayasya| klōmnīti klōma vr̥kkādūrdhvaṁ pipāsāsthānam| pēpīyatē payaḥ iti punaḥ punarjalaṁ pātumicchatītyarthaḥ||11-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

adhiṣṭhānaviśēṣēṇa liṅgaviśēṣaṁ sādhyāsādhyatāṁ ca jñāpayitumantaravidradhīnāha– pr̥thagityādi| dōṣā vātādayaḥ, pr̥thag bhinnāḥ, sambhūya militvā vā, antarmadhyē, gulmarūpiṇaṁ gulmavatsaṁhataṁ, valmīkavatsamunnataṁ, valmīkaṁ bhūmau kr̥miviśēṣaiḥ kr̥taṁ, tadvatsamantāt unnatam| sthānasaṁśrayamāha– guda ityādi| bastimukha iti bastimukhāśritamāṁsādau; na ca bastau, tanutvāt| kukṣau pārśvayōradhōbhāgē, vaṅkṣaṇayōḥ ūrumēḍhrasandhyōḥ| vr̥kkau māṁsapiṇḍadvayam, ēkō vāmapārśvē sthitaḥ, dvitīyō dakṣiṇapārśvē sthitaḥ, plīhā udarasya vāmapārśvē sthitaḥ, yakr̥t kālakhaṇḍaṁ dakṣiṇapārśvasthaṁ, hr̥dayaṁ kamalamukulākāramadhōmukhaṁ, klōma kālakhaṇḍādhastāt sthitaṁ dakṣiṇapārśvasthaṁ tilakaṁ prasiddham| tēṣāmābhyantarāṇāṁ vidradhīnāṁ liṅgāni bāhyavidradhīnāṁ liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇairuktāni| pratyēkaṁ sthānasaṁśrayatvēna rūpamāha– guda ityādi| gudēnārtē vidradhau vātanirōdhō bhavati, tathā bastau kr̥cchramūtratā alpamūtratā ca| tābhyāṁ hikkā tathā āṭōpō rujāpūrvakaḥ kṣōbhaḥ, kukṣau mārutakōpanamiti mārgarōdhāt vāyōḥ prakōpaḥ, vaṅkṣaṇōtthē vidradhau tīvraḥ kaṭīpr̥ṣṭhagrahō bhavati vr̥kkayōrityādi| vr̥kkamagramāṁsaṁ, pārśvasaṅkōcaḥ pārśvōtpāṭanamiva, plīhni ucchvāsāvarōdhanaṁ bhavati| tathā hr̥dīti hr̥dayōtthē vidradhau sarvāṅgapragrahādaya upadravā bhavantītyarthaḥ| tīvrō duḥsahaḥ, sarvēṣāmaṅgānāṁ prakarṣēṇa grahaṇamiva sarvāṅgapragrahaḥ pratyaṅgavyathā, sarvādhiṣṭhānatvāt hr̥dayasya, yakr̥ti jātē vidradhau śvāsastathā hikkā ca bhavati| klōmnītyādi| vr̥kkādūrdhvaṁ pipāsāsthānaṁ klōma, pēpīyatē paya iti punaḥpunarjalaṁ pātumicchati||11-16||

Adhikarana vidradhīnāṁ srāvanirgamamārgaḥ (17) · Śloka 17

nābhēruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitarē tvadhaḥ |17| (su. ni. a. 9) |

View original

नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः |१७| (सु. नि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

srāvanirgamamārgamāha– nābhērityādi| uparijā vr̥kkaplīhādijāḥ| yānti sravanti| nābhijastūbhayamārgasrāvī, ūrdhvādhaḥsrāvaśca tathāgatitvāt vātasya| yadāha hārītaḥ– “ūrdhvaṁ prabhinnēṣu mukhānnarāṇāṁ pravartatē'sr̥ksahitō'pi pūyaḥ| adhaḥprabhinnēṣu ca pāyumārgāt, dvābhyāṁ pravr̥ttistviha nābhijēṣu||” iti| itara iti nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ|17|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

srāvanirgamamāha– nābhērityādi| uparijātāḥ vr̥kkaplīhādijāḥ pakvāḥ santa ūrdhvaṁ yānti sravanti, nābhijastūbhayamārgasrāvī, ūrdhvādhaḥsrāvaśca tathā gatitvādvātasya| tathā ca hārītaḥ– “ūrdhvaṁ prabhinnēṣu mukhānnarāṇāṁ pravartatē'sr̥ksahitaśca pūyaḥ| adhaḥprabhinnēṣu tu pāyumārgād dvābhyāṁ pravr̥ttistviha nābhijēṣu||” iti| itarē nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ sravanti|17|–

Adhikarana vidradhēḥ sādhyāsādhyavicāraḥ (17-20) · Śloka 20

adhaḥsrutēṣu jīvēttu srutēṣūrdhvaṁ na jīvati ||17|| hr̥nnābhibastivarjyā yē tēṣu bhinnēṣu bāhyataḥ | jīvēt kadācit puruṣō nētarēṣu kadācana ||18|| (su. ni. a. 9) | sādhyā vidradhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ | āmapakvavidagdhatvaṁ tēṣāṁ śōthavadādiśēt ||19|| (vā. ni. a. 11) | ādhmātaṁ baddhaniṣyandaṁ chardihikkātr̥ṣānvitam | rujāśvāsasamāyuktaṁ vidradhirnāśayēnnaram ||20|| (su. sū. a. 33) |

View original

अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||१७|| हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः | जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||१८|| (सु. नि. अ. ९) | साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः | आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ||१९|| (वा. नि. अ. ११) | आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् | रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२०|| (सु. सू. अ. ३३) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sādhyatvādikamāha– adha ityādi| adhaḥsrutēṣviti svayamēva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravanti tadā jīvati| srutēṣūrdhvaṁ na jīvatīti ūrdhvaṁ pūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam| hr̥nnābhibastivarjyā iti plīhaklōmādijāḥ| bhinnēṣu bāhyata iti vaidyavyāpārēṇa bhinnēṣu; anyē marmādyāśayajēṣu svayamēva bhinnēṣviti vyācakṣatē, antarbhinnēṣvapyadhaḥsrāviṣu jīvanōktēḥ| nētarēṣviti hr̥nnābhibastijēṣu bhinnēṣu tēṣāṁ marmatvād bāhyā ābhyantarā vā varjyāḥ| kadācanēti pākē apākē vā| tathā ca bhōjaḥ– “asādhyō marmajō jñēyaḥ pakvō'pakvaśca vidradhiḥ| sannipātōtthitō'pyēvaṁ pakva ēva tu bastijaḥ|| tvagjō nābhēradhō yaśca sādhyō marmasamīpajaḥ| apakvaścaiva pakvaśca sādhyō nōpari nābhijaḥ||” iti| atra marmajaśabdēna hr̥dayanābhijāvucyētē| baddhaniṣyandamiti baddhamūtram| ētadbastijē prāyaḥ||17-20||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

srāvaviṣayasādhyāsādhyatvamāha– svayamēva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravantīti tadā jīvati, srutēṣūrdhvamityādi, ūrdhvasrutēṣu na jīvati| ūrdhvapūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam|| hr̥dityādi| bhinnēṣu bāhyata iti vaidyavyāpārēṇa bhinnēṣu kadāciddaivavaśāt puruṣō jīvēt| anyē marmādyāśayajēṣu svayamēva bhinnēṣviti vyācakṣatē| antarbhinnēṣvapyadhaḥsrāviṣu jīvanōktēḥ| nētarēṣviti hr̥nnābhibastijēṣu bhinnēṣu, tēṣāṁ marmatvāt bāhyā ābhyantarā vā varjyāḥ| kadācanēti pākē apākē ca| tathāca bhōjaḥ– “asādhyō marmajō jñēyaḥ pakvō'pakvaśca vidradhiḥ| sannipātōtthitō'pyēvaṁ pakva ēva tu bastijaḥ|| tvagjō nābhēradhō yaśca sādhyō marmasamīpajaḥ| apakvaścaiva pakvaśca sādhyō nōparinābhijaḥ||” iti| atra marmaśabdēna hr̥dayanābhijāvucyētē| sādhyāsādhyatvamāha– pañca iti| vātikapaittikaślaiṣmikāganturaktajā iti| ayaṁ bāhyēṣu viṣayaḥ tridōṣajastvasādhyaḥ| tēṣāṁ viṣayamāha– āmēti| tēṣāṁ vidradhīnāmābhyantarēṣvasādhyatvamāha– ādhmātamityādi| baddhaniṣpandaṁ baddhamūtram, ētadbastijē prāyaḥ| śēṣaṁ sugamam| atra kēcit tantrāntarōktaṁ stanavidradhilakṣaṇaṁ paṭhanti, tadyathā– “ēvamēva stanasirā vikr̥tāḥ prāpya yōṣitām| sūtānāṁ garbhiṇīnāṁ ca sambhavēcchvayathurghanaḥ|| stanē sadugdhē cāptāsr̥gbāhyavidradhilakṣaṇaḥ| nāḍīnāṁ sūkṣmarandhratvātsa kanyānāṁ na jāyatē||17-20||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 40

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē vidradhinidānaṁ samāptam ||40||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विद्रधिनिदानं समाप्तम् ||४०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ vidradhinidānaṁ samāptam||40||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ vidradhinidānam||40||