Skip to content

23. vātaraktanidānam

Adhikarana vātaraktanidānam (1-3) · Śloka 3

atha vātaraktanidānam | lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhōṣṇājīrṇabhōjanaḥ | klinnaśuṣkāmbujānūpamāṁsapiṇyākamūlakaiḥ ||1|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalēkṣubhiḥ | dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ ||2|| viruddhādhyaśanakrōdhadivāsvapnaprajāgaraiḥ | prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyāhāravihāriṇām | (ca. ci. a. 29) | sthūlānāṁ sukhināṁ cāpi kupyatē vātaśōṇitam ||3|| (su. ci. a. 1) |

View original

अथ वातरक्तनिदानम् | लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः | क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः | दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः | प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् | (च. चि. अ. २९) | स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३|| (सु. चि. अ. १) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātavyādhiviśēṣatvāttadanantaraṁ vātaraktamāha| nanu, suśrutē vātarōgādhyāyē ēva vātaraktaṁ paṭhitaṁ, tat kutō'tra saṅgrahē pr̥thak pāṭhaḥ? ucyatē– satyapi vātarōgatvē nidānavaiśiṣṭyāt viśiṣṭadōṣadūṣyakhyāpanārthaṁ hastādidēśa ēva samprāptikathanārthaṁ kriyāviśēṣakhyāpanārthaṁ ca pr̥thakkaraṇam| ata ēva carakē'pi vātavyādhyanantaraṁ pr̥thagvātaraktādhikāraḥ| nanu, ‘rujastīvrāḥ sasantāpā’ ityādinā raktagatasya vātasya lakṣaṇaṁ vātavyādhāvēvōktaṁ, tataśca vātaraktābhidhānaṁ punaruktaṁ syāt; naivaṁ, vātaraktaṁ hi duṣṭēna vātēna duṣṭēna raktēna ca viśiṣṭasamprāptikaṁ vikārāntaramēva| uktaṁ hi carakē– “vāyuḥ pravr̥ddhō vr̥ddhēna raktēnāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayēdraktaṁ tajjñēyaṁ vātaśōṇitam||” (ca. ci. a. 29) iti| raktagatavātē tu vāta ēva duṣṭō raktamaduṣṭamēva gacchatīti bhēdaḥ| lavaṇāmlētyādi, klinnaśuṣkaśabdau māṁsēna sambadhyētē| piṇyākastilakalkaḥ| niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṁ māṁsam| prāyaśa ityādi, sukumārā mr̥dudēhāvayavāḥ, “tēṣāmalpacēṣṭatvāllavaṇādibhiḥ raktaṁ kaṭutiktaprajāgarādibhiśca vātaḥ kupyati|” iti īśānaḥ||1-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātavyādhiviśēṣatvāttadanantaraṁ vātaraktamāha| nanu, suśrutē vātarōgādhyāyē ēva vātaraktaṁ paṭhitaṁ, tat kutō'tra saṅgrahē pr̥thak paṭhitam? ucyatē– satyapi vātarōgatvē nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanārthaṁ kriyāviśēṣajñāpanārthaṁ ca pr̥thakkaraṇam| ata ēva carakē'pi vātavyādhyanantaraṁ pr̥thagvātaraktādhyāya uktaḥ| tasya nidānamāha– lavaṇētyādi| lavaṇādibhirbhōjanaiḥ, tathā klinnaśuṣkāmbujādibhiḥ, tathā kulatthādibhiḥ, tathā dadhyādibhiḥ, tathā viruddhādibhiḥ, tathā prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ puṁsāṁ, tathā mithyāhāravihāriṇāṁ sthūlānāṁ ca sukhināṁ ca vātaraktaṁ prakupyati| klinnaśuṣkaśabdau māṁsēna sambadhyētē| piṇyākaḥ tilakalkaḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṁ māṁsaṁ, klinnaṁ śaṭitam, ambujā matsyādayaḥ, āranālādayaḥ kāñjikabhēdāḥ, surā piṣṭakr̥tā, āsavō madyaṁ, viruddhaṁ kṣīramatsyādi, adhyaśanaṁ bhuktōparibhōjanaṁ, sukumārā mr̥dudēhāvayavāḥ, sthūlā mēdasvinaḥ, sukhinaśca samyakpravr̥ttyādivarjitāḥ; tēṣāmalpacēṣṭatvāt lavaṇādibhiḥ raktaṁ, tiktakaṭukaṣāyādibhirvātaśca kupyatīti īśānaḥ||1-3||

Adhikarana vātaraktasamprāptiḥ (4) · Śloka 4

hastyaśvōṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṁ savidāhō'śanasya | kr̥tsnaṁ raktaṁ vidahatyāśu tacca srastaṁ duṣṭaṁ pādayōścīyatē tu | tat sampr̥ktaṁ vāyunā dūṣitēna tatprābalyāducyatē vātaraktam ||4|| (su. ni. a. 1) |

View original

हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतश्चाश्नतश्च विदाह्यन्नं सविदाहोऽशनस्य | कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च स्रस्तं दुष्टं पादयोश्चीयते तु | तत् सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् ||४|| (सु. नि. अ. १) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

samprāptimāha– hastyaśvētyādi| hastyādigamanaṁ vātavr̥ddhau viśēṣēṇa raktasya dravasyādhōgamanē'pi hētuḥ, vidāhyannaṁ ca śōṇitavr̥ddhau| hastyādigamanaṁ viśēṣēṇa, pādēnāpi gamanaṁ hēturēva| tat raktam| sampr̥ktaṁ vāyunā dūṣitēna svahētuvr̥ddhēna| tatprābalyāditi dvayōrduṣṭatvē'pivātasya prābalyāt dōṣatvēna prādhānyādvātaraktavyapadēśaḥ, natu raktavāta iti||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya samprāptimāha– hastītyādi| vidāhi virūḍhakādikam| aśnataḥ bhuktavataḥ, vidāhāt kr̥ṣṇaśarīragataraktamāśu vidahati, vidāhyannaṁ śōṇitavr̥ddhau hastyādigamanaṁ ca viṣamapādēnāpi gamanaṁ hētuḥ| tatsampr̥ktamiti tadraktapittaṁ saṁsr̥ṣṭaṁ vāyunā dūṣitēna svahētuvr̥ddhēna saha, tatprābalyādvātaraktamucyatē– tatprābalyāditi dvayōrduṣṭatvē'pi vātasya prābalyāddōṣatvēna prādhānyādvātaraktavyapadēśaḥ, natu raktavāta iti| tadvatpittamiti duṣṭaṁ pittamityarthaḥ| dūṣitēnāsr̥jāktamiti dūṣitēna raktēna miśraṁ tathā duṣṭaḥ ślēṣmā dūṣitēna raktēnāktō miśraḥ||4||

Adhikarana vātaraktapūrvarūpam (5-7) · Śloka 7

svēdō'tyarthaṁ na vā kārṣṇyaṁ sparśājñatvaṁ kṣatē'tiruk | sandhiśaithilyamālasyaṁ sadanaṁ piḍakōdgamaḥ ||5|| jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu | nistōdaḥ sphuraṇaṁ bhēdō gurutvaṁ suptirēva ca ||6|| kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakr̥t | vaivarṇyaṁ maṇḍalōtpattirvātāsr̥kpūrvalakṣaṇam ||7|| (ca. ci. a. 29) |

View original

स्वेदोऽत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक् | सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडकोद्गमः ||५|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु | निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च ||६|| कण्डूः सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत् | वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम् ||७|| (च. चि. अ. २९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– svēdētyādi| svēdō'tyarthaṁ na vēti gharmāgamanamatyarthaṁ bhavati sarvathā vā na bhavati, ētacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat| kṣatē'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṁ syāttadā'tiśayaṁ rujā syāt, taddēśasya duṣṭatvāt||5-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya pūrvarūpamāha– svēda ityādi| gharmāgamanamatyarthaṁ bhavati sarvathā vā na bhavati, ētacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat bōddhavyam| kārṣṇyamaṅgānām| kṣatē'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṁ bhēdaḥ syāt, tadā hyatiśayēna rujā bhavati, taddēśasya duṣṭatvāt| sadanamaṅgānām| piḍikāprādurbhāvō jānvādiṣu, nistōdaḥ pīḍāviśēṣaḥ, suptistvacaḥ, vaivarṇyaṁ vicchāyatā, ētatpūrvarūpaṁ vātaraktasya||5-7||

Adhikarana vātaraktasya dōṣāntarēṇa saṁsargē lakṣaṇāni (8-12) · Śloka 12

vātē'dhikē'dhikaṁ tatra śūlasphuraṇabhañjanam | śōthasya raukṣyaṁ kr̥ṣṇatvaṁ śyāvatā vr̥ddhihānayaḥ ||8|| dhamanyaṅgulisandhīnāṁ saṅkōcō'ṅgagrahō'tiruk | śītadvēṣānupaśayau stambhavēpathusuptayaḥ ||9|| raktē śōthō'tiruktōdastāmraścimicimāyatē | snigdharūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍūklēdasamanvitaḥ ||10|| pittē vidāhaḥ sammōhaḥ svēdō mūrchā madastr̥ṣā | sparśāsahatvaṁ rugrāgaḥ śōthaḥ pākō bhr̥śōṣmatā ||11|| kaphē staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ | kaṇḍūrmandā ca rugdvandvaṁ sarvaliṅgaṁ ca saṅkarāt ||12|| (vā. ni. a. 16) |

View original

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् | शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः ||८|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् | शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ||९|| रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते | स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः ||१०|| पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्छा मदस्तृषा | स्पर्शासहत्वं रुग्रागः शोथः पाको भृशोष्मता ||११|| कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः | कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वं सर्वलिङ्गं च सङ्करात् ||१२|| (वा. नि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātaraktasya dōṣāntarasaṁsargēṇa lakṣaṇānyāha– vātē'dhika ityādi| vr̥ddhihānaya iti vātaraktalakṣaṇānām| rakta ityādi| rakta ityatra ‘adhika’ ityanuvartanīyam, ēvaṁ vakṣyamāṇapittādiṣu| ētaccārambhakaraktādanyadraktāntaraṁ bōdhyaṁ, raktamapi raktāntaradūṣakaṁ bhavati| yaduktaṁ duṣṭaraktalakṣaṇē– “ pittavadraktēnātikr̥ṣṇaṁ ca|” (su. sū. a. 14) iti| śamaṁ naiti śāntiṁ na yāti| kapha ityādi| dvandvasarvaliṅgaṁ ca saṅkarāditi saṅkarāt dvidōṣatridōṣamēlakāt dvandvaliṅgaṁ sarvaliṅgaṁ ca kramādvātaraktaṁ bhavati||8-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

dōṣāntarasaṁsargē lakṣaṇamāha– vātē'dhika ityādi| tatra jānujaṅghādisthānēṣu śūlādikaṁ jñēyaṁ, tathā śōthasya raukṣyādikaṁ vr̥ddhihānayaśca vijñēyāḥ, dhamanyādīnāṁ saṅkōcaḥ| aṅgagrahaḥ śītadvēṣaḥ, anupaśayaḥ asātmyam; śītēna rōgavr̥ddhiḥ| raktādhikalakṣaṇamāha– rakta iti| rakta ityatrādhika ityanuvartanīyam, ēvaṁ vakṣyamāṇapittādiṣu| kaṇḍūklēdau śamaṁ na yātaḥ, klēdō dravatvam| ētaccārambhakaraktādraktāntaraṁ bōddhavyam| raktamapi raktāntaradūṣakaṁ bhavati, yaduktaṁ duṣṭaraktalakṣaṇē– “pittavat raktēnātikr̥ṣṇaṁ ca” iti| pittādhikamāha– pitta iti| bhr̥śōṣmatā santāpādhikyam| kaphādhikamāha– kapha iti| kaphādhikē staimityamārdratā, mandā adāruṇā, ruk pīḍā| dvandvajasānnipātikāvāha– dvandvamityādi| saṅkarāt dvidōṣamēlakāt tridōṣamēlakācca dvandvaliṅgaṁ sarvaliṅgaṁ ca bhavēt||8-12||

Adhikarana kruddhasya vātaraktasya sarvadēhavisarpitatvam (13) · Śloka 13

pādayōrmūlamāsthāya kadāciddhastayōrapi | ākhōrviṣamiva kruddhaṁ taddēhamupasarpati ||13|| (su. ni. a. 1) |

View original

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि | आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमुपसर्पति ||१३|| (सु. नि. अ. १) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pādayōrjātamapratikriyamāṇaṁ dēśāntaraṁ vyāpnōti, pādavaddhastayōrapi bhavatīti darśayannāha– pādayōrityādi| ākhōrviṣamityanēna mandavisarpaṇatāṁ darśitavān; ētadvātaraktaṁ carakēṇa dvividhamuktam| yadāha– “uttānamatha gambhīraṁ dvividhaṁ vātaśōṇitam| tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ gambhīraṁ tvantarāśrayam||” (ca. ci. a. 29) iti| suśrutēna tu kuṣṭhavadutpattau uttānasyōttarakālaṁ gambhīratvamuktamiti matabhēda ēva||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pādayōrjātamapratikriyamāṇaṁ pradēśāntaraṁ prāpnōti; pādabaddhastayōrapi bhavatīti darśayannāha– pādayōrityādi| kadāciditi apratikriyamāṇam| hastayōrapīti mūlamāsthāya| ākhōrviṣamivētyanēna mandavisarpitāṁ darśitavān| ētacca vātaraktaṁ carakēṇa dvividhamuktaṁ tadyathā– “uttānamatha gambhīraṁ dvividhaṁ vātaśōṇitam| tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ gambhīraṁ tvantarāśrayam||” iti||13||

Adhikarana vātaraktasya sādhyāsādhyavicāraḥ (14-18) · Śloka 18

ājānu sphuṭitaṁ yacca prabhinnaṁ prasrutaṁ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṁ prāṇamāṁsakṣayādibhiḥ ||14|| vātaraktamasādhyaṁ syādyāpyaṁ saṁvatsarōtthitam | (su. ni. a. 1) | asvapnārōcakaśvāsamāṁsakōthaśirōgrahāḥ ||15|| sammūrchāmadaruktr̥ṣṇājvaramōhapravēpakāḥ | hikkāpāṅgulyavīsarpapākatōdabhramaklamāḥ ||16|| aṅgulīvakratāsphōṭadāhamarmagrahārbudāḥ | ētairupadravairvarjyaṁ mōhēnaikēna vā'pi yat ||17|| akr̥tsnōpadravaṁ yāpyaṁ, sādhyaṁ syānnirupadravam | ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ, yāpyaṁ dvidōṣajam | tridōṣajamasādhyaṁ syādyasya ca syurupadravāḥ ||18|| (ca. ci. a. 29) |

View original

आजानु स्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् | उपद्रवैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ||१४|| वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् | (सु. नि. अ. १) | अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः ||१५|| सम्मूर्छामदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः | हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः ||१६|| अङ्गुलीवक्रतास्फोटदाहमर्मग्रहार्बुदाः | एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत् ||१७|| अकृत्स्नोपद्रवं याप्यं, साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् | एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम् | त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः ||१८|| (च. चि. अ. २९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyatvādikamāha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṁ gatamasādhyam| tathā sphuṭitādikaṁ sphuṭitaṁ dalitatvak, prabhinnaṁ vidīrṇatvak| upadravairityādau ādiśabdēna vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṁ grahaṇam| yāpyaṁ saṁvatsarōtthitamityanēna saṁvatsarādarvāk sādhyaṁ, yadi sphuṭitatvagādayō na bhavēyurityāhuḥ| asvapnētyādi| pāṅgulyaṁ paṅgutā| mōhēnaikēnēti vacanāt pūrvōktaiḥ samastairdvitryādibhiścēti jñāpayatīti||14-18||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ētasyaivāsādhyayāpyatvē āha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṁ gatamasādhyam| sphuṭitaṁ dalitatvak| prabhinnaṁ vidīrṇam| prasrutaṁ srāvayuktam| upadravairiti prāṇamāṁsakṣayādibhiḥ, ādigrahaṇēna ca vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṁ grahaṇam| yāpyaṁ saṁvatsarōtthitamityanēna saṁvatsarādarvāk sādhyaṁ, yadi sphuṭitatvādayō na bhavēyuḥ| upadravānāha– asvapnētyādi| māṁsakōthō māṁsagalanam| mūrchāyō mūrchā| amandaruk pīḍābāhulyam| mōha indriyārthānām| pāṅgulyaṁ paṅgutā| mōhēnaikēnēti vacanāt pūrvōktaiḥ samastaiścēti jñāpayati| punaśca sādhyāsādhyatvamāha– akr̥tsnētyādi| yasya ca sarvē upadravā bhavēyuḥ sō'pyasādhyaḥ| ‘akr̥tsnōpadravam’ ityādikaṁ mādhavēna na gr̥hītaṁ, pustakāntarēṣu dr̥ṣṭatvāllikhitamiti||14-18||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 23

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē vātaraktanidānaṁ samāptam ||23||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातरक्तनिदानं समाप्तम् ||२३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ vātaraktanidānaṁ samāptam||23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ vātaraktanidānam||23||