Adhikarana ഊരുസ്തമ്ഭസ്യ നിദാനസമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൧-൫) · Śloka ൫
അഥോരുസ്തമ്ഭനിദാനമ് | ശീതോഷ്ണദ്രവസംശുഷ്കഗുരുസ്നിഗ്ധൈര്നിഷേവിതൈഃ | ജീര്ണാജീര്ണേ തഥാऽऽയാസസങ്ക്ഷോഭസ്വപ്നജാഗരൈഃ ||൧|| സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനഃ സാമമത്യര്ഥസഞ്ചിതമ് | അഭിഭൂയേതരം ദോഷമൂരൂ ചേത് പ്രതിപദ്യതേ ||൨|| സക്ഥ്യസ്ഥിനീ പ്രപൂര്യാന്തഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്തിമിതേന ച | തദാ സ്തഭ്നാതി തേനോരൂ സ്തബ്ധൌ ശീതാവചേതനൌ ||൩|| പരകീയാവിവ ഗുരൂ സ്യാതാമതിഭൃശവ്യഥൌ | ധ്യാനാങ്ഗമര്ദസ്തൈമിത്യതന്ദ്രാച്ഛര്ദ്യരുചിജ്വരൈഃ ||൪|| സംയുക്തൌ പാദസദനകൃച്ഛ്രോദ്ധരണസുപ്തിഭിഃ | തമൂരുസ്തമ്ഭമിത്യാഹുരാഢ്യവാതമഥാപരേ ||൫|| (വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् | शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः | जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१|| सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् | अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२|| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च | तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ | ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४|| संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः | तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५|| (वा. नि. अ. १५) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതവ്യാധിവിശേഷത്വാദൂരുസ്തമ്ഭമാഹ– ശീതോഷ്ണേത്യാദി| ശീതോഷ്ണഗ്രഹണമനുക്തപരസ്പരവിരോധിദ്വന്ദ്വോപലക്ഷണാര്ഥം, തേന ഗുരുസ്നിഗ്ധാഭ്യാം ലഘുരൂക്ഷയോര്ഗ്രഹണം ബോധ്യമിതി ജേജ്ജടഃ| സംശുഷ്കം കഠിനം, ദ്രവവിരോധിത്വാത്| ജീര്ണാജീര്ണേ ഇതി പ്രഭൂതം ജീര്ണം, സ്തോകമജീര്ണമിത്യാഹുഃ, തസ്മിന്; ‘ഭോജനേ’ ഇതി ശേഷഃ| അത ഏവ ദൃഢബലേന– ‘ജീര്ണാജീര്ണേ സമശ്നതഃ|’ (ച. ചി. അ. ൨൭) ഇതി പഠിതമ്| ഏതേ ച യഥാസമ്ഭവം ശ്ലേഷ്മാദീനാം ഹേതവഃ| സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനഃ ഇതി സശ്ലേഷ്മമേദശ്ചാസൌ പവനശ്ചേതി സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനഃ ഇതി വിഗ്രഹഃ| ഇതരം ദോഷം പിത്തമ്| അസ്യാം സമ്പ്രാപ്തൌ വാതസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തമ്, അത ഏവ സുശ്രുതേന മഹാവാതവ്യാധാവയം രോഗഃ പഠിതഃ| ചരകേ തു കഫസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തമ്| യദാഹ– “ഊരൂ ശ്ലേഷ്മാ സമേദസ്കോ വാതപിത്തേऽഭിഭൂയ തു|” (ച. ചി. അ. ൨൭) ഇത്യാദി| തത്ര ചരകേ ആവരകസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രാക്ചികിത്സ്യത്വേന പ്രാധാന്യമ്, ആരമ്ഭകത്വേന തു സുശ്രുതേ പവനസ്യേതി ന വിരോധഃ| പരകീയാവിവേത്യനേന ഉത്ക്ഷേപണഗമനാദിഷ്വപ്രഭുത്വം ദര്ശയതി| ധ്യാനാദിഭിര്ജ്വരാന്തൈരുപലക്ഷിതഃ ‘പുരുഷ’ ഇതി ശേഷഃ||൧-൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതവ്യാധിവിശേഷത്വാദൂരുസ്തമ്ഭനിദാനാരമ്ഭഃ| തസ്യ നിദാനപൂര്വാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ശീതേത്യാദി| ശീതോഷ്ണാദിഗ്രഹണമനുക്തപരസ്പരവിരോധിദ്വന്ദ്വദോഷോപലക്ഷണാര്ഥം, തേന ഗുരുസ്നിഗ്ധാഭ്യാം ലഘുരൂക്ഷയോര്ഗ്രഹണം ബോദ്ധവ്യമിതി ജേജ്ജടഃ| സംശുഷ്കം കഠിനം, ദ്രവവിരോധിത്വാത്| ജീര്ണാജീര്ണേ ഇതി പ്രഭൂതം ജീര്ണം, സ്തോകമജീര്ണമിത്യാഹുഃ, തസ്മിന്; ‘ഭോജനേ’ ഇതി ശേഷഃ| അത ഏവ ദൃഢബലേന ‘ജീര്ണാജീര്ണേ സമശ്നതഃ’ ഇതി പഠിതമ്| ആയാസോ വ്യായാമഃ| സ്വപ്നം ദിവാ, ജാഗരണം നിശി| സശ്ലേഷ്മമേദഃപവന ഇതി സശ്ലേഷ്മമേദശ്ചാസൌ പവനശ്ച സശ്ലേഷ്മമേദഃ പവനഃ| അത്യര്ഥസഞ്ചിതമിതരം ദോഷം പിത്തമ്| അസ്യാം സമ്പ്രാപ്തൌ വാതസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തമ്, അത ഏവ സുശ്രുതേ മഹാവാതവ്യാധാവയം പഠിതഃ; ചരകേ തു കഫപ്രാധാന്യമ്| തത്ര ചരകേ ആവരകസ്യ കഫസ്യ പ്രാക്ചികിത്സ്യത്വേന പ്രാധാന്യമ്| ആരമ്ഭകത്വേന തു സുശ്രുതേ പവനസ്യേതി ന വിരോധഃ| സ്തിമിതേന മന്ദേന, സ്തഭ്നാതി സ്തമ്ഭയതി, അചേതനൌ സ്പര്ശജ്ഞാനരഹിതൌ| പരകീയാവിവേത്യനേന ഉത്ക്ഷേപണഗമനാദിഷ്വപ്രഭുത്വം ദര്ശയതി| ധ്യാനാദിഭിഃ ജ്വരാന്തൈരുപലക്ഷിതഃ, ‘പുരുഷ’ ഇതി ശേഷഃ| ഊരുസ്തമ്ഭമപരേ ആഢ്യവാതമാഹുഃ||൧-൫||