Adhikarana ऊरुस्तम्भस्य निदानसम्प्राप्तिपूर्वकं लक्षणम् (१-५) · Śloka ५
अथोरुस्तम्भनिदानम् | शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः | जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१|| सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् | अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२|| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च | तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ | ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४|| संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः | तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५|| (वा. नि. अ. १५) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
वातव्याधिविशेषत्वादूरुस्तम्भमाह– शीतोष्णेत्यादि| शीतोष्णग्रहणमनुक्तपरस्परविरोधिद्वन्द्वोपलक्षणार्थं, तेन गुरुस्निग्धाभ्यां लघुरूक्षयोर्ग्रहणं बोध्यमिति जेज्जटः| संशुष्कं कठिनं, द्रवविरोधित्वात्| जीर्णाजीर्णे इति प्रभूतं जीर्णं, स्तोकमजीर्णमित्याहुः, तस्मिन्; ‘भोजने’ इति शेषः| अत एव दृढबलेन– ‘जीर्णाजीर्णे समश्नतः|’ (च. चि. अ. २७) इति पठितम्| एते च यथासम्भवं श्लेष्मादीनां हेतवः| सश्लेष्ममेदःपवनः इति सश्लेष्ममेदश्चासौ पवनश्चेति सश्लेष्ममेदःपवनः इति विग्रहः| इतरं दोषं पित्तम्| अस्यां सम्प्राप्तौ वातस्य प्राधान्यमुक्तम्, अत एव सुश्रुतेन महावातव्याधावयं रोगः पठितः| चरके तु कफस्य प्राधान्यमुक्तम्| यदाह– “ऊरू श्लेष्मा समेदस्को वातपित्तेऽभिभूय तु|” (च. चि. अ. २७) इत्यादि| तत्र चरके आवरकस्य श्लेष्मणः प्राक्चिकित्स्यत्वेन प्राधान्यम्, आरम्भकत्वेन तु सुश्रुते पवनस्येति न विरोधः| परकीयाविवेत्यनेन उत्क्षेपणगमनादिष्वप्रभुत्वं दर्शयति| ध्यानादिभिर्ज्वरान्तैरुपलक्षितः ‘पुरुष’ इति शेषः||१-५||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
वातव्याधिविशेषत्वादूरुस्तम्भनिदानारम्भः| तस्य निदानपूर्वां सम्प्राप्तिमाह– शीतेत्यादि| शीतोष्णादिग्रहणमनुक्तपरस्परविरोधिद्वन्द्वदोषोपलक्षणार्थं, तेन गुरुस्निग्धाभ्यां लघुरूक्षयोर्ग्रहणं बोद्धव्यमिति जेज्जटः| संशुष्कं कठिनं, द्रवविरोधित्वात्| जीर्णाजीर्णे इति प्रभूतं जीर्णं, स्तोकमजीर्णमित्याहुः, तस्मिन्; ‘भोजने’ इति शेषः| अत एव दृढबलेन ‘जीर्णाजीर्णे समश्नतः’ इति पठितम्| आयासो व्यायामः| स्वप्नं दिवा, जागरणं निशि| सश्लेष्ममेदःपवन इति सश्लेष्ममेदश्चासौ पवनश्च सश्लेष्ममेदः पवनः| अत्यर्थसञ्चितमितरं दोषं पित्तम्| अस्यां सम्प्राप्तौ वातस्य प्राधान्यमुक्तम्, अत एव सुश्रुते महावातव्याधावयं पठितः; चरके तु कफप्राधान्यम्| तत्र चरके आवरकस्य कफस्य प्राक्चिकित्स्यत्वेन प्राधान्यम्| आरम्भकत्वेन तु सुश्रुते पवनस्येति न विरोधः| स्तिमितेन मन्देन, स्तभ्नाति स्तम्भयति, अचेतनौ स्पर्शज्ञानरहितौ| परकीयाविवेत्यनेन उत्क्षेपणगमनादिष्वप्रभुत्वं दर्शयति| ध्यानादिभिः ज्वरान्तैरुपलक्षितः, ‘पुरुष’ इति शेषः| ऊरुस्तम्भमपरे आढ्यवातमाहुः||१-५||