൨൦. ഉന്മാദനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മദാത്യയേ ‘ഉന്മാദമിവ ചാപരമ്’ ഇത്യനേന ഉന്മാദസങ്കീര്തനമുന്മാദസാദൃശ്യം ചോക്തം, തഥാ മദാത്യയേऽപി ദാഹോ ഭവതീതി സ്വല്പവക്തവ്യതയാ ദാഹമഭിധായോന്മാദാരമ്ഭഃ, തസ്യ നിരുക്തിമാഹ– മദയന്തീത്യാദി| മദയന്തി മനോവിഭ്രമം കുര്വന്തി, ഉന്മാര്ഗമാഗതാ വിമാര്ഗമാഗതാ മനോവഹാധമനീരനുപ്രാപ്താഃ| ഉദ്ഗതാ വൃദ്ധാഃ, അഥവാ ഊര്ധ്വം ഹൃദയം ഗതാഃ, ഏതേനോത്പൂര്വേണൈവ ദോഷാണാം വൃദ്ധത്വം വിമാര്ഗഗത്വം ച ദര്ശിതമ്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മദാത്യയേ ‘ഉന്മാദമിവ ചാപരമ്’ ഇത്യനേനോന്മാദസങ്കീര്തനമുന്മാദസാദൃശ്യം ചോക്തം, തഥാ മദാത്യയേ ദാഹോ ഭവതീതി തുല്യലക്ഷണതയാ ദാഹമഭിധായോന്മാദാരമ്ഭഃ, തസ്യ നിരുക്തിമാഹ– മദയന്തീത്യാദി| യസ്മാദ്ദോഷാ മദയന്തി മനോവിഭ്രമം കുര്വന്തി, അതോऽയം മാനസോ വ്യാധിരുന്മാദ ഇതി കീര്ത്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കീദൃശാഃ? ഉദ്ഗതാ വൃദ്ധാഃ, അഥവാ ഊര്ധ്വം ഹൃദയം ഗതാഃ, ഉന്മാര്ഗമാഗതാ വിമാര്ഗഗാഃ, മനോവഹധമനീരനുപ്രാപ്താഃ, തേന തതഃ പൂര്വേണൈവ ദോഷാണാം വൃദ്ധത്വം വിമാര്ഗഗത്വം ച ദര്ശിതമ്||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പ്രകാരഭേദമാഹ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| മാനസേന ച ദുഃഖേനേതി ശോകാദിനാ| സ ചേതി ഷഡ്വിധോऽപി| അത്രാപ്രവൃദ്ധപദമുപാദായാപി തരുണപദപ്രയോഗം കുര്വതാ സുശ്രുതേന സ്വതന്ത്രോऽപി ദോഷജനിതോ മദോ ഭവതീതി ദര്ശിതമ്| അത ഏവ ചരകേ വിധിശോണിതീയാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൨൪) ഉന്മാദാത് പൃഥഗേവ പഠിതഃ സനിദാനചികിത്സിത ഇതി||൨-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ സങ്ഖ്യാമാഹ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| വാതേന പിത്തേന ശ്ലേഷ്മണാ സര്വശ ഇതി സന്നിപാതേന, അത്യര്ഥമൂര്ഛിതൈഃ അതിപ്രവൃദ്ധൈഃ, മാനസേന തു ദുഃഖേനേതി ശോകാദിനാ, വിഷാത് ഷഷ്ഠോ ഭവതി| സ ചാപ്രവൃദ്ധ ഇതി സ ച വികാരഃ, യാവത് പ്രവൃദ്ധോ വൃദ്ധിം ഗതോ ന ഭവതി, യാവച്ച തരുണസ്താവന്മദ ഇതി സഞ്ജ്ഞാം ബിഭര്തി, മദ ഇതി കഥ്യത ഇത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതേ സ്വതന്ത്രോऽപി ദോഷജനിതോ മദോ ഭവതീതി വ്യാഖ്യാതമ്| അത ഏവ ചരകേ വിധിശോണിതീയാധ്യായേ ഉന്മാദാത്പൃഥഗേവ പഠിതഃ സ നിദാനചികിത്സിത ഇതി||൨-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാമാന്യഹേതുമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| ദുഷ്ടം ഗരസഹിതമന്നാദി| പ്രധര്ഷണം ‘ധൃഷ’ പ്രധര്ഷണേ, ഇത്യസ്മാത് പ്രധര്ഷണമഭിഭവഃ| ഭയഹര്ഷപൂര്വോ മനോऽഭിഘാത ഇതി ഭയഹര്ഷാഭ്യാം മനസോऽഭിഭവഃ; ഭയഹര്ഷപൂര്വ ഇതി ഭയം ഹര്ഷോ ദ്വൌ വാ പൂര്വം യസ്യ സ തഥാ; പൂര്വശബ്ദോऽത്ര കാരണവാചീ, ചകാരോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന കാമക്രോധലോഭാദയോऽപി കാരണമിതി ജേജ്ജടഃ; അന്യേ ത്വാഹുഃ– ക്രോധാദിഭിരപി ഭയഹര്ഷപൂര്വക ഏവ ഭവതീതി തേന തൌ നിര്ദിഷ്ടൌ| വിഷമാശ്ച ചേഷ്ടാ ഇതി വിഷമാങ്ഗന്യാസബലവദ്വിഗ്രഹാദയ ഉന്മാദഹേതവ ഇതി യോജ്യമ്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ സാമാന്യഹേതുമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| ദുഷ്ടം ഗരദുഷ്ടമന്നാദി, അശുചി ഭോജനം ചാണ്ഡാലാദിസ്പൃഷ്ടം, പ്രധര്ഷണം നിന്ദാദ്യഭിഭവനം, മനോഭിഘാത ഇതി ഭയഹര്ഷാഭ്യാം മനോഭിഭവഃ, ഭയഹര്ഷപൂര്വ ഇതി ഭയഹര്ഷൌ പൂര്വൌ യസ്വ സ തഥാ| പൂര്വശബ്ദോऽത്ര കാരണവാചീ, ചകാരോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന കാമക്രോധലോഭാദയോऽപി കാരണമിതി ജേജ്ജടഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ക്രോധാദിഭിരപി ഭയഹര്ഷപൂര്വക ഏവ ഭവതീതി, തേന തൌ നിര്ദിഷ്ടാവിതി| വിഷമാശ്ചേഷ്ടാ ഇതി വിഷമാങ്ഗന്യാസബലവദ്വിഗ്രഹാദയഃ, ഉന്മാദഹേതുരിതി യോജ്യമ്||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– തൈരിത്യാദി| തൈരുക്തഹേതുഭിഃ| അല്പസത്ത്വസ്യ അല്പസത്ത്വഗുണസ്യേതി ചക്രഃ; ജേജ്ജടസ്ത്വാഹ– സത്ത്വം മനഃ, തസ്യ ചാല്പത്വം രജസ്തമോഭ്യാമാവൃതത്വേനാല്പജ്ഞാനജനകത്വാത്| മലാ വാതാദയഃ| ബുദ്ധേര്നിവാസം ഹൃദയമിത്യനേന ഹൃദയസ്യാശ്രയസ്യ ദുഷ്ട്യാ തദാശ്രിതജ്ഞാനസ്യാപി ദുഷ്ടിര്ഭവതീതി ദര്ശയതി| സ്രോതാംസി മനോവഹാനീതി ഹൃദയാശ്രിതാ ദശ ധമന്യഃ; ഏതച്ച വിശേഷേണ ബോധ്യം, നിഖിലദേഹസ്രോതസാമേവ മനോऽധിഷ്ഠാനത്വേന ചരകേ ദര്ശിതത്വാത്| അധിഷ്ഠായ വ്യാപ്യേത്യര്ഥഃ||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– തൈരിത്യാദി| തൈരുക്തഹേതുഭിരല്പസത്ത്വസ്യ നരസ്യ മലാ വാതാദയഃ പ്രദുഷ്ടാഃ സന്തോ ബുദ്ധേര്നിവാസം ഹൃദയം പ്രദൂഷ്യ മനോവഹാനി സ്രോതാംസി അധിഷ്ഠായ വ്യാപ്യ ആശു ചേതഃ പ്രമോഹയന്തി| അല്പസത്ത്വസ്യാല്പസത്വഗുണസ്യേതി ചക്രഃ; ജേജ്ജടസ്ത്വാഹ– സത്ത്വം മനഃ, തസ്യ ചാല്പത്വം രജസ്തമോഭിഭൂതത്വേനാല്പജ്ഞാനജനകത്വാത്| ബുദ്ധേര്നിവാസം ഹൃദയമിത്യനേന ഹൃദയമാശ്രിതാ ധമന്യഃ, ഏതച്ച വിശേഷേണ ബോധ്യം, നിഖിലദേഹസ്രോതസാമേവ മനോധിഷ്ഠാനത്വേന ചരകേ ദര്ശിതത്വാത്| അധിഷ്ഠായ വ്യാപ്യ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാമാന്യരൂപമാഹ– ധീവിഭ്രമ ഇത്യാദി| ഏതത് സാമാന്യം പൂര്വരൂപമിതി ജേജ്ജടഃ, സാമാന്യരൂപമിതി ചക്രഃ| ധീവിഭ്രമോ ഭ്രാന്തജ്ഞാനത്വമ്| സത്ത്വപരിപ്ലവോ മനസശ്ചഞ്ചലത്വമ്| അധീരതാ കാതരത്വമ്| അബദ്ധവാക്ത്വമസമ്ബദ്ധവചനത്വമ്| ലിങ്ഗ്യതേऽനേനേതി ലിങ്ഗ, തേന പൂര്വരൂപം രൂപം ചേതി വ്യാഖ്യാതമ്||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ധീത്യാദി| ധീവിഭ്രമോ ഭ്രാന്തജ്ഞാനത്വം, സത്ത്വപരിപ്ലവോ മനസശ്ചഞ്ചലത്വമ്| അന്യേ സത്ത്വഗുണസ്യേതി| പര്യാകുലാ ദൃഷ്ടിരിതി ആകുലാബലോകനമ്| അധീരതാ കാതരത്വമ്| അബദ്ധവാക്ത്വം അസമ്ബദ്ധവചനത്വമ്| ഹൃദയം ശൂന്യമിത്യന്തം ധീവിഭ്രമത്വാദി സാമാന്യലക്ഷണമേവാഹ||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതജമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| വിരേകശബ്ദേനാത്ര വാന്തിരപ്യഭിധീയതേ, വിരേചയതി ദേഹാന്മലം പൃഥക്കരോതീതി വ്യുത്പത്ത്യാ| അസ്ഥാനഹാസേത്യാദി അസ്ഥാനേऽവിഷയേ ഹാസോऽസ്ഥാനഹാസഃ; ഏവമസ്ഥാനശബ്ദഃ സ്മിതാദിഷു പ്രയോജ്യഃ| സ്മിതമീഷദ്ധാസഃ| അങ്ഗവിക്ഷേപോ വിരുദ്ധചേഷ്ടാ| ജീര്ണേ ബലമിതി ജീര്ണേ ആഹാരേ വ്യാധേര്ബലം ഭവതി||൭-൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| ഏതദ്വാതികോന്മാദലക്ഷണമ്| രൂക്ഷാല്പശീതാന്നൈര്ഭോജ്യൈഃ| വിരേകശബ്ദേനാത്ര വാന്തിരപ്യഭിധീയതേ, വിരേചയതി ദേഹാന്മലം പൃഥക് കരോതീതി വ്യാഖ്യാനാത്| ധാതുക്ഷയോ രസാദിധാതുക്ഷയഃ| ഏതൈര്ദുഷ്ടോ വായുശ്ചിന്താശോകാദിദുഷ്ടം ഹൃദയം മനഃ പ്രവിശ്യ ബുദ്ധിം സ്മൃതിം ച ശീഘ്രമുപഹന്തി| അനുഭൂതാര്ഥസ്മരണം സ്മൃതിഃ| അസ്ഥാനഹാസ്യം അവിഷയേ ഹാസ്യമ്| ഏവമസ്ഥാനശബ്ദഃ സ്മിതാദിഷു യോജ്യഃ| സ്മിതമീഷദ്ധാസഃ, അങ്ഗവിക്ഷേപണം വിരുദ്ധചേഷ്ടാ, പാരുഷ്യം രൌക്ഷ്യം, കാര്ശ്യം കൃശതാ, അരുണവര്ണതാ ഈഷദ്രക്തവര്ണതാ, ജീര്ണേ ബലമിതി ജീര്ണേ ആഹാരേ വ്യാധേര്ബലം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൭-൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്തജമാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അശീതൈരിതി ഉഷ്ണൈഃ| ഉന്മാദമത്യുഗ്രമിതി അത്യുഗ്രം തീവ്രവേഗമ്, ‘ഉന്മാദയത്യുഗ്രമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഉഗ്രം യഥാ ഭവതി തഥാ ഉന്മാദം ജനയതി| അനാത്മകസ്യ അനാത്മവതഃ| പൂര്വവദിതി ചിന്താദിദുഷ്ടഹൃദയസ്യ ബുദ്ധ്യാദികമുപഹത്യേത്യാദിസമ്പ്രാപ്ത്യാ| കുര്യാദിതി വക്ഷ്യമാണം ലിങ്ഗമിതി ശേഷഃ| അത്ര പക്ഷേ കിം തല്ലിങ്ഗമിത്യാഹ– അമര്ഷേത്യാദി– അമര്ഷോऽസഹിഷ്ണുത്വം, ന തു രോഷഃ; തസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| സംരമ്ഭ ആരഭടീ; വിനഗ്നഭാവോ നഗ്നത്വമ്| സന്തര്ജനം പരിത്രാസനമ്, അതിദ്രവണം പലായനമ്, ഔഷ്ണ്യം ഗാത്രസ്യ; ‘ഔഷ്ഠ്യമ് ഇതി പാഠാന്തരേ വികൃതൌഷ്ഠത്വമ്| പ്രച്ഛായശീതാന്നജലാഭിലാഷ ഇതി ഛായായാം ശീതയോരന്നജലയോരഭിലാഷഃ||൯-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– അജീര്ണേത്യാദി| അജീര്ണാദിഭിശ്ചിതം സഞ്ചയതാം ഗതമ്| ഉദീര്ണവേഗം പിത്തം പൂര്വവത് ചിന്താദിദുഷ്ടഹൃദയസ്യ ബുദ്ധ്യാദികമുപഹന്തി| അജീര്ണമവിദഗ്ധമ്, അശീതൈഃ ഉഷ്ണൈഃ, ഉഗ്രം തീവ്രം യഥാ ഭവതി തഥാ ഉന്മാദം ജനയതി| അനാത്മകസ്യ അനാത്മവതഃ| അമര്ഷം അസഹിഷ്ണുത്വം, സംരമ്ഭ ആരഭടീ, ഹസ്തപാദാദിവിക്ഷേപണമിത്യന്യേ| വിനഗ്നഭാവോ വസ്ത്രാദിത്യാഗഃ| സന്തര്ജനം പരിത്രാസനം ഭര്ത്സനമപരസ്യേത്യര്ഥഃ| അഭിദ്രവണം പലായനമ്| ഔഷ്ണ്യം ഗാത്രസ്യ, ‘ഔഷ്ഠ്യമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര വികൃതൌഷ്ഠത്വമ്| ചോഷോ ദാഹവിശേഷഃ| പ്രച്ഛായേത്യാദി ഛായായാഃ ശീതയോശ്ചാന്നജലയോരഭിലാഷഃ| പീതാ ച ഭാഃ പീതവര്ണതാ||൯-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കഫജമാഹ– സമ്പൂരണൈരിത്യാദി| മന്ദവിചേഷ്ടിതസ്യ ആയാസശൂന്യസ്യ| സമ്പൂരണൈര്ഭോജനാദിഭിഃ, കഫോ ദുഷ്ട ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സോഷ്മാ സപിത്തഃ| കഫേനാപി ക്രിയമാണ ഉന്മാദോऽവശ്യം സപിത്തേന ക്രിയതേ വ്യാധിമഹിമ്നാ, യഥാ മൂര്ഛാ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– കേവലകഫേനാപി ക്രിയതേ, സോഷ്മപദേന തു ദ്വന്ദ്വജോऽപി ഭവതീതി സൂച്യതേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഊഷ്മശബ്ദേന ശക്തിരുച്യതേ, തേനോത്കൃഷ്ടശക്തികഃ കഫ ഇത്യര്ഥഃ| മര്മണീതി ഹൃദയേ| വികാരമുന്മാദമ്| വാഗിത്യാദി നാരീവിവിക്തപ്രിയതേതി നാരീപ്രിയതാ വിജനപ്രിയതാ ച| ബലം ച ഭുക്തേ ഇതി ‘വ്യാധേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| നഖാദീത്യാദിശബ്ദേന ത്വങ്മൂത്രനേത്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൧൧-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– സമ്പൂരണൈരിത്യാദി| മന്ദവിചേഷ്ടിതസ്യ ആയാസശൂന്യസ്യ; സമ്പൂരണൈരതിഭോജനാദിഭിഃ കഫോ ദുഷ്ട ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സോഷ്മാ സപിത്തഃ| കഫേനാപി ക്രിയമാണ ഉന്മാദോऽവശ്യം സപിത്തേന ക്രിയതേ വ്യാധിമഹിമ്നാ, യഥാ മൂര്ഛാ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– കേവലേനാപി കഫേന സ ക്രിയതേ, സോഷ്മപദേന തു ദ്വന്ദ്വജോऽപി ഭവതീതി സൂച്യതേ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– ഊഷ്മശബ്ദേന ശക്തിരുച്യതേ, തേനോത്കൃഷ്ടശക്തികഃ കഫ ഇത്യര്ഥഃ| മര്മണി ഹൃദയേ| ചിത്തം പ്രമോഹയന് ബുദ്ധിം സ്മൃതിം ചോപഹത്യ വികാരമുന്മാദമ്| വാക്ചേഷ്ടിതം മന്ദമ്| അല്പമ് അരോചകതാ| നാരീവിവിക്തപ്രിയതാ നാരീപ്രിയതാ, വിജനപ്രിയതാ ച| നിദ്രാബാഹുല്യം തഥാ ഛര്ദിഃ, ലാലാസ്രാവശ്ച ബലം ച ഭുങ്ക്തേ നാശയതി, ‘വ്യാധേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| നഖനേത്രാദീനാം ശൌക്ല്യമ്||൧൧-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– യ ഇത്യാദി| സര്വൈഃ സമസ്തൈരിതി സര്വൈരിതി കൃത്വാऽപി യത് സമസ്തൈരിതി കരോതി തേനൈവം ബോധയതി– വാതാദയോऽനേകൈഃ സ്വനിദാനൈഃ കുപിതാ ഉന്മാദം ജനയന്തി, നതു പ്രത്യേകമേകനിദാനകുപിതാഃ| വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിര്വിവര്ജ്യ ഇതി അയമഭിസന്ധിഃ– ത്രിദോഷജേ പ്രത്യേകം വാതാദിപ്രത്യനീകാ ക്രിയാ കാര്യാ, സാ ച പരസ്പരവിരോധിനീ, ത്രിദോഷഹരം ച കിഞ്ചിദേവ ദ്രവ്യമാമലക്യാദി, തത്തു നാത്ര യൌഗികം “ന ഹി സര്വാണി സര്വത്ര യൌഗികാനി ഭവന്തി” ഇതി വചനാത്| നനു, യദ്യേവം തദാ സര്വ ഏവ ഹി ത്രിദോഷജവികാരാ അസാധ്യാഃ ഭവേയുരിത്യത ഉക്തമ്– താദൃഗിതി| കോऽപ്യയം സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷോ രോഗവിശേഷോ വാ, യേനായം വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിര്ന തു സര്വ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ– സര്വൈഃ സമസ്തൈര്ഹേതുഭിര്യൈഃ കൃതഃ സ ഏവാസാധ്യഃ, ന ത്വല്പഹേതുകൃത ഇതി||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– യ ഇത്യാദി| സന്നിപാതഗ്രഹണേനൈവ സര്വാത്മകത്വം ലബ്ധം പുനഃ സര്വൈരിതി യദ്ഗ്രഹണം കൃതം തദ്രജസ്തമോഗ്രഹണാര്ഥം, തേന രജസ്തമോമിലിതൈരിത്യര്ഥഃ; തേന വാതാദയോ രജസ്തമോഭിഃ മനോദോഷൈര്മിലിതാഃ സമസ്തൈശ്ച നിദാനൈഃ കുപിതാ ഉന്മാദം ജനയന്തി| സര്വാണി രൂപാണി സര്വദോഷലക്ഷണാനി ബിഭര്തി| താദൃഗിതി താദൃശഃ| കോऽപ്യേഷ ത്രിദോഷസമ്പ്രാപ്തിവിശേഷോ രോഗവിശേഷോ വാ, യേനായം വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിര്വിവര്ജ്യഃ; വിരുദ്ധഭൈഷജ്യവിധിരിതി കോऽര്ഥഃ? ത്രിദോഷജേ പ്രത്യേകം വാതാദിപ്രത്യനീകാ ക്രിയാ കാര്യാ, സാ ച പരസ്പരവിരോധിനീ, ത്രിദോഷഹരം ച കിഞ്ചിദേവ ദ്രവ്യമാമലകാദി, തച്ച നാത്ര യൌഗികമിത്യര്ഥഃ||൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശോകാദിജമാഹ– ചോരൈരിത്യാദി| ക്ഷതേ ഉപഹതേ, പ്രിയയാ രിരംസോഃ കാമുകസ്യ അപ്രാപ്തയാ പ്രിയയാ ക്ഷതേ മനസീതി സമ്ബന്ധഃ| തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– ചിത്രമിത്യാദി| ചിത്രം വിവിധമ്| മനോऽനുഗതം ഗോപ്യമപി| വിസഞ്ജ്ഞോ വിപരീതജ്ഞാനഃ, അത ഏവ മൂഢഃ||൧൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മനോദുഃഖജമാഹ– ചൌരൈരിത്യാദി| നരേന്ദ്രപുരുഷൈഃ നൃപാധികാരിഭിഃ, അരിഭിഃ, അന്യൈരിതി സിംഹഗജാദിഭിഃ, വിത്രാസിതസ്യ ക്രോധശസ്ത്രാദിഭിഃ; ദ്രവ്യവിനാശാത് പുത്രാദിമരണാദ്വാ, തഥാ രിരംസോഃ കാമുകസ്യ പ്രിയായാ അപ്രാപ്ത്യാ, ഗാഢം ക്ഷതേ മനസീതി സമ്ബന്ധഃ| തസ്യ രൂപമാഹ– ചിത്രമിത്യാദിനാ| ചിത്രം വിവിധം മനോऽനുഗതം ഗോപ്യമപി ബ്രവീതി| വിസഞ്ജ്ഞോ വിപരീതജ്ഞാനഃ, അത ഏവ മൂഢഃ||൧൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിഷജമാഹ– രക്തേക്ഷണ ഇത്യാദി| ഹതബലേന്ദ്രിയഭാ ഇതി ഹതം ബലമിന്ദ്രിയാണി ഭാശ്ച യസ്യ സ തഥാ| ഭാ ദീപ്തിഃ||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രക്തേക്ഷണ ഇത്യാദി| ഹതം ബലമിന്ദ്രിയാണി ഭാഃ ശരീരദീപ്തിശ്ച യസ്യ സ തഥാ| ശ്യാവാനനഃ കൃഷ്ണമുഖഃ വിഷജനിതോന്മാദേന||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അവാഞ്ചീത്യാദി| അവാഞ്ചീ അധോമുഖഃ, ഉദഞ്ചീ ഊര്ധ്വമുഖഃ, അത ഏവാന്യേ ‘അവാങ്മുഖസ്തൂന്മുഖോ വാ’ ഇതി പഠന്തി| ജാഗരൂകോऽനിദ്രഃ||൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അവാഞ്ചീത്യാദി| അവാഞ്ചീ അവാങ്മുഖഃ, ഉദഞ്ചീ ഊര്ധ്വമുഖഃ| ‘അവാങ്മുഖസ്തൂന്മുഖോ വാ’ ഇതി കേചിത്പഠന്തി| ക്ഷീണം മാംസം ബലമോജശ്ച യസ്യ സ തഥാ| ജാഗരൂകഃ ഗതനിദ്രഃ||൧൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഭൌതികോന്മാദസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– അമര്ത്യവാഗിത്യാദി| അമര്ത്യാ അമനുഷ്യാ അനുചിതാ വാ വാഗാദയോ യസ്യ സ തഥാ| വിക്രമഃ പരാക്രമഃ, വീര്യം ശക്തിഃ, ചേഷ്ടാ ശാരീരികീ ക്രിയാ| ജ്ഞാനാദിവിജ്ഞാനബലാദിഭിരിതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ| ജ്ഞാനം തത്ത്വജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം ശില്പാദിജ്ഞാനം; കിംവാ ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം തദര്ഥനിശ്ചയഃ; ആദിശബ്ദേന സ്മൃത്യാദീനാം ഗ്രഹണം, തേഷാം ബലമ്| അനിയത ഇതി ന വാതജാദിവദാഹാരജീര്ണാദികാലവത് കാലനിയമഃ| നിയത ഇതി പാഠേ തു വക്ഷ്യമാണനിയതതിഥ്യാദീനാം ഗ്രഹണം “ദേവഗ്രഹാഃ പൌര്ണമാസ്യാം” ഇത്യാദി| ഭൂതശബ്ദേനാത്ര സര്വ ഏവ വക്ഷ്യമാണാ ദേവദയോऽഭിധീയന്തേ||൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഭൂതജമുന്മാദമാഹ– അമര്ത്യവാഗിത്യാദി| അമര്ത്യാനാമമനുഷ്യാണാമനുചിതാ വാഗാദയോ യസ്യ സ തഥാ| വിക്രമഃ പരാക്രമഃ, വീര്യം ശക്തിഃ, ചേഷ്ടാ ശരീരക്രിയാ| ജ്ഞാനാദിവിജ്ഞാനബലാദിഭിരിതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ| ജ്ഞാനം തത്വജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം ശില്പാദിജ്ഞാനം, കിംവാ ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം, വിജ്ഞാനം തദര്ഥനിശ്ചയഃ| ആദിശബ്ദേന സ്മൃത്യാദീനാം ഗ്രഹണം, തേഷാം ബലമ്| അനിയത ഇതി കദാചിന്മധ്യാഹ്നേ, കദാചിത്പ്രദോഷേ, ന തു വാതാദിജവദാഹാരജീര്ണാദികാലനിയമഃ, തം ഭൂതോത്ഥമുന്മാദം കഥയേത്| ‘നിയതാ’ ഇതി പാഠേ തു വക്ഷ്യമാണനിയതതിഥ്യാദീനാം ഗ്രഹണം, ദേവഗ്രഹാഃ പൌര്ണമാസ്യാമിത്യാദി| ഭൂതശബ്ദേനാത്ര സര്വേ വക്ഷ്യമാണാ ദേവാദയോऽഭിധീയന്തേ||൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദേവജുഷ്ടമാഹ– സന്തുഷ്ട ഇത്യാദി| അതിദിവ്യമാല്യഗന്ധ ഇതി അതിമാത്രോ ദിവ്യമാല്യസ്യേവ ഗന്ധോ യസ്യ സ തഥാ| നിസ്തന്ദ്രീഃ അനിദ്രഃ| അവിതഥം സത്യമ്| വിദേഹേऽപി “നിഃസ്വപ്നം സത്യസംസ്കൃതഭാഷിണമ്” ഇതി പഠിതമ്| ബ്രഹ്മണ്യോ ബ്രാഹ്മണാനുരക്തഃ| ദേവജുഷ്ടോ ദേവഗ്രഹപീഡിതഃ| ദേവഗ്രഹണേന ഗണമാതൃകാദയോऽപി ഗ്രാഹ്യാഃ| വിദേഹേऽപി പഠ്യതേ “ക്രോധനഃ സ്രസ്തസര്വാങ്ഗോ ലാലാഫേനാവിലാനനഃ| നിദ്രാലുഃ കമ്പനോ മൂകോ ഗണമാതൃഭിരര്ദിതഃ||” ഇതി||൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദേവജുഷ്ടമാഹ– സന്തുഷ്ട ഇത്യാദി| സന്തുഷ്ടഃ സന്തോഷവാന്| ശുചിഃ സ്നാനാചമനാദിനാ| അതിമാത്രം ദിവ്യമാല്യസ്യേവ ഗന്ധോ യസ്യ സ തഥാ| നിസ്തന്ദ്രീഃ നിദ്രാരഹിതഃ, അവിതഥം സത്യം സംസ്കൃതം ച പ്രഭാഷത ഇതി| വിദേഹേऽപ്യുക്തമ്– “നിഃസ്വപ്നം സത്യസംസ്കൃതഭാഷണമ്” ഇതി| തേജസ്വീ തേജോയുക്തഃ, സ്ഥിരനയനഃ നിമേഷരഹിതഃ, വരദാതാ യതഃ ബ്രഹ്മണ്യഃ ബ്രാഹ്മണാനുരക്തഃ| ദേവഭൂതജുഷ്ടഃ ദേവഗ്രഹപീഡിതഃ| ദേവഗ്രഹണേന ഗണമാതൃകാദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ| യദുക്തം വിദേഹേ– “ക്രോധനഃ സ്തബ്ധസര്വാങ്ഗോ ലാലാഫേനാവിലാനനഃ| നിദ്രാലുഃ കമ്പനോ മൂകോ ഗണമാതൃഭിരര്ദിതഃ” ഇതി||൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദേവശത്രുജുഷ്ടമാഹ– സംസ്വേദീത്യാദി||൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസുരജുഷ്ടമാഹ– സംസ്വേദീത്യാദി| യഃ സംസ്വേദീ സ്വേദവാന്, ബ്രാഹ്മണഗുരുദേവാനാം നിന്ദകഃ, ജിഹ്മാക്ഷഃ കുടിലദൃഷ്ടിഃ, വിമാര്ഗദൃഷ്ടിഃ, ശ്രുതിധര്മനിന്ദകഃ; അന്നം ശാലിമാംസാദി, പാനം ക്ഷീരമദ്യാദി, തൈഃ സന്തുഷ്ടോ ന ഭവതി| ദുഷ്ടാത്മാ പാപബുദ്ധിഃ| ഏവംവിധോ ദേവശത്രുജുഷ്ടോ ഭവതി||൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗന്ധര്വാവിഷ്ടമാഹ– ഹൃഷ്ടേത്യാദി| പുലിനം തോയോജ്ഝിതം തടമ്, അന്തരം മധ്യം വിശേഷോ വാ| സ്വാചാരോऽനിന്ദിതാചാരഃ| പ്രിയേത്യാദി പ്രിയാണി പരി സര്വതോ ഗീതഗന്ധമാല്യാനി യസ്യ സ തഥാ| നൃത്യന്നിത്യാദി ചാരു (യഥാ ഭവതി തഥാ) നൃത്യന്നല്പശബ്ദം യഥാ ഭവതി തഥാ പ്രഹസതീതി യോജ്യമ്||൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗന്ധര്വാവിഷ്ടമാഹ– ഹൃഷ്ടാത്മേത്യാദി| ഹൃഷ്ടാത്മാ ചിന്താദിരഹിതഃ സന്തുഷ്ടാത്മാ| പുലിനം നദ്യാദിതടം, വനമുദ്യാനം, തയോരന്തരം മധ്യം, തദ്വിശേഷാത് സേവത ഇതി| സ്വാചാരഃ അനിന്ദിതാചാരഃ| പ്രിയാണി പരി സമന്തതോഭാവേന ഗീതഗന്ധമാല്യാനി യസ്യ സ തഥാ| നൃത്യന്നിത്യാദി ചാരു യഥാ ഭവതി തഥാ നൃത്യന്; അല്പശബ്ദോ യഥാ ഭവതി തഥാ പ്രഹസന്നിതി യോജ്യമ്||൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

യക്ഷാവിഷ്ടമാഹ– താമ്രാക്ഷ ഇത്യാദി| പ്രിയേത്യാദി പ്രിയം ശോഭനം, തനു സൂക്ഷ്മം രക്തം ച വസ്ത്രം ധര്തും ശീലം യസ്യ സ തഥാ||൨൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

യക്ഷജുഷ്ടമാഹ– താമ്രാക്ഷ ഇത്യാദി| താമ്രാക്ഷോ രക്തനേത്രഃ| പ്രിയം ശോഭനം തനു സൂക്ഷ്മം രക്തവസ്ത്രം ധര്തും ശീലം യസ്യ സ തഥാ| ഗമ്ഭീരഃ അനാകുലിതാന്തഃകരണഃ, ദ്രുതഗതിഃ ഉത്താലഗതിഃ; അല്പവാക് അല്പഭാഷീ, സഹിഷ്ണുഃ സഹനശീലഃ| കസ്മൈ കിം ദദാമീത്യേവം വദതി||൨൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിതൃജുഷ്ടമാഹ– പ്രേതാനാമിത്യാദി| പ്രേതാനാം മൃതപിതൃൗണാം, സമ്ബന്ധമാത്രവിവക്ഷയാ ന ചതുര്ഥീ| ദിശതി ദദാതി| സംസ്തരേഷു കുശപത്രാദിരചിതാസ്തരണേഷു| അപസവ്യവസ്ത്രോ വാമോത്തരീയഃ| മാംസേപ്സുരിത്യാദി| ഏതദഭിധാനപ്രയോജനം യസ്മിന് യസ്യേച്ഛാ ഭവതി തസ്യ തേനൈവ ബലിര്ദാതവ്യഃ; ഏവമന്യത്രാപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തദ്ഭക്തഃ പിതൃഭക്തഃ||൨൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിതൃഗ്രഹജുഷ്ടമാഹ– പ്രേതാനാമിത്യാദി| പ്രേതാനാം പിതൃൗണാം, സമ്ബന്ധമാത്രസ്യ വിവക്ഷിതത്വാന്ന ചതുര്ഥീ| ദിശതി ദദാതി, സംസ്തരേഷു കുശപത്രാദിരചിതസംസ്തരണേഷു, പിണ്ഡാന് അന്നമയാന്, ശാന്താത്മാ ശാന്തസ്വഭാവഃ, ജലമപി ചേതി ന പരം ദര്ഭസംസ്തരേഷു പിണ്ഡാന് അപസവ്യവസ്ത്രോ വാമോത്തരീയോ ദദാതി കിന്തു ജലമപി ചേത്യര്ഥഃ| ‘അപസവ്യഹസ്തഃ’ ഇതി പാഠേ ദക്ഷിണഹസ്തഃ| മാംസേപ്സുരിത്യാദി ഏതദഭിധാനപ്രയോജനം യസ്യ യത്രേച്ഛാ ഭവതി തസ്യ തേനൈവ ബലിര്ദാതവ്യഃ| ഏവമന്യത്രാപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| പായസഃ ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ, അഭികാമോऽഭിലാഷുകഃ| തദ്ഭക്തഃ പിതൃഭക്തഃ; തദ്ഭക്തഃ തിലാദിഭോജന ഇതി ഡല്ഹണഃ||൨൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നാഗാവിഷ്ടമാഹ– യസ്ത്വിത്യാദി| പ്രസരതി സര്പവദിതി ഉരസാ ഗച്ഛതി| സൃക്കണ്യൌ ഓഷ്ഠപ്രാന്തൌ| സൃക്കണീശബ്ദ ഈകാരാന്തോऽപ്യസ്തീത്യുന്നേയമ്||൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്പഗ്രഹജുഷ്ടമാഹ– യ ഇത്യാദി| ഉര്വ്യാം ഭൂമൌ സര്പവദുരസാ ഗച്ഛതി, സൃക്കണ്യൌ ഓഷ്ഠപ്രാന്തൌ ജിഹ്വയാ വിലിഹതി| ക്രോധാലുഃ കോപനഃ, ഗുഡാദിപ്രിയഃ, ഭുജങ്ഗമഗ്രഹേണ ജുഷ്ടോ ജ്ഞേയഃ||൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രാക്ഷസാവിഷ്ടമാഹ– മാംസേത്യാദി| നിശാവിഹാരീ നിശായാമേവ ഭ്രമണശീലഃ| രാക്ഷസശബ്ദേന ബ്രഹ്മരാക്ഷസാദയോऽപി ഗ്രാഹ്യാഃ| തഥാ രാക്ഷസാനന്തരം വിദേഹോऽപി പഠതി– “ദേവവിപ്രഗുരുദ്വേഷീ വേദവേദാങ്ഗനിന്ദകഃ| ആത്മപീഡാകരോ ഹാസീ ബ്രഹ്മരാക്ഷസസേവിതഃ||” ഇതി||൨൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രാക്ഷസജുഷ്ടമാഹ– മാംസേത്യാദി| വിവിധസുരാവികാരാഃ പൈഷ്ടീപ്രഭൃതയഃ, ഭൃശമതിശയേന ലജ്ജാരഹിതഃ, അതിനിഷ്ഠുരഃ ദയാരഹിതഃ, വിപുലബലഃ അന്നാദ്വിനാऽപി പ്രഭൂതബലഃ, നിശാവിഹാരീ നിശായാമേവ ഭ്രമണശീലഃ, ശൌചദ്വിട് അശുചിഃ| രാക്ഷസഗ്രഹണേന ബ്രഹ്മരാക്ഷസാദയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ| യതോ രാക്ഷസാനന്തരം വിദേഹേ പഠ്യതേ– “ദേവവിപ്രഗുരുദ്വേഷീ വേദവേദാങ്ഗനിന്ദകഃ| ആത്മപീഡാകരോ ഹാസീ ബ്രഹ്മരാക്ഷസസേവിതഃ” ഇതി||൨൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിശാചാവിഷ്ടമാഹ– ഉദ്ധസ്ത ഇത്യാദി| ഉദ്ധസ്ത ഊര്ധ്വബാഹുഃ; ‘ഉദ്വസ്ത്ര’ ഇതി പാഠാന്തരം ന്യായ്യം, വിദേഹേऽപി ദിഗമ്ബരപാഠാത്; ഉദ്വസ്ത്രോ നഗ്നഃ| പരുഷോ രൂക്ഷഃ| ലോലഃ സര്വസ്മിന്നന്നേ പാനേ ച സതൃഷ്ണഃ| ‘ലോലുഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| വ്യാചേഷ്ടന്നിതി വിരുദ്ധമാചേഷ്ടന്||൨൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിശാചജുഷ്ടമാഹ– ഉദ്ധസ്ത ഇത്യാദി| ഉദ്ധസ്ത ഊര്ധ്വബാഹുഃ| ‘ഉദ്വസ്ത്രഃ’ ഇതി പാഠേ ഉദ്വസ്ത്രോ നഗ്നഃ, വിദേഹേऽപി ദിഗമ്ബര ഇതി പാഠാത്| കൃശോ നിര്മാംസഃ, പരുഷോ രൂക്ഷഃ, വിരുദ്ധലാപീ വിരുദ്ധഭാഷീ| ‘അചിരപ്രലാപീ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| ദുര്ഗന്ധഃ, അതിലോലഃ സര്വസ്മിന്നന്നപാനേ സതൃഷ്ണഃ, അതിചപല ഇത്യന്യേ; ‘അതിലോലുഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ അശനലോലുപ ഇത്യര്ഥഃ| ബഹ്വാശീ പ്രചുരഭോക്താ| വിജനം നിര്ജനസ്ഥാനം, ഹിമാമ്ബു ശീതാമ്ബു, തയോഃ സേവീ, രാത്രേഃ സേവീ രാത്രിവിചാരീത്യര്ഥഃ| ‘വിജനവനാന്തരോപസേവീ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| വ്യാചേഷ്ടന് വിവിധം ചേഷ്ടന്; ‘വ്യാചേഷ്ടമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിരുദ്ധചേഷ്ടം യഥാ ഭവതി തഥാ ഭ്രമതി||൨൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്രിവിധം ഹി ഹിംസാക്രീഡാപൂജാര്ഥം ഗ്രഹാ ഗൃഹ്ണന്തി| യദുക്തമ്– “അശുചിം ഭിന്നമര്യാദം ക്ഷതം വാ യദി വാऽക്ഷതമ്| ഹിംസ്യുര്ഹിംസാവിഹാരാര്ഥം സത്കാരാര്ഥമഥാപി ച||” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) ഇതി| തത്ര ഹിംസാര്ഥം ഗൃഹീതോऽസാധ്യോ ഭവതി, തസ്യ ശ്ലോകാര്ധദ്വയേന ലക്ഷണമാഹ– സ്ഥൂലാക്ഷ ഇത്യാദി| സ്ഥൂലാക്ഷോ വികൃതനേത്ര ഇതി ജേജ്ജടഃ| ദ്രുതമടനോ ദ്രുതഗതിഃ, അത ഏവ ‘ത്വരിതഗതിഃ’ ഇതി ജേജ്ജടേന പഠിതമ്| യശ്ചേത്യാദി| പര്വതാദിപതിതഃ സന് യോ ഗൃഹ്യതേ സോऽപ്യസാധ്യഃ, നഗോ വൃക്ഷഃ| സര്വ ഏവോന്മാദീ ത്രയോദശേऽബ്ദേ ദേവതാദിഗൃഹീതോऽപ്യസാധ്യഃ| വിദേഹേऽധികമപ്യസാധ്യലക്ഷണം പഠ്യതേ– “മേഢ്രപ്രവൃത്തഃ ക്ഷതജഃ സാസ്രാക്ഷഃ സ്രുതനാസികഃ| രൂക്ഷജിഹ്വഃ പൂതിഗര്ഭോ ഹതവാഗതിദുര്ബലഃ||” ഇത്യാദി||൨൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിവിധം ഹി ഹിംസാക്രീഡാപൂജാര്ഥം ഗ്രഹാ ഗൃഹ്ണന്തി| യദുക്തമ്– “അശുചിം ഭിന്നമര്യാദം ക്ഷതം വാ യദി വാऽക്ഷതമ്| ഹിംസ്യുര്ഹിംസാവിഹാരാര്ഥം സത്കാരാര്ഥമഥാപി ച” ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ ഭിന്നമര്യാദം ശ്രുതിസ്മൃത്യുദിതകര്മണോऽന്യത്ര കര്മണി പ്രവൃത്തം അഭക്ഷ്യാഗമ്യാഹിംസാദിപ്രവൃത്തത്വാത്| ക്ഷതം സവ്രണം, മാംസശോണിതപ്രിയത്വാത്| അക്ഷതമപി ശൌചാദിരഹിതമ്| അത്ര വിഹാരശബ്ദേന രതിരഭിധീയതേ| സത്കാരഃ പൂജാ| തത്ര ഹിംസാര്ഥം ഗൃഹീതോऽസാധ്യോ ഭവതി| തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– സ്ഥൂലാക്ഷ ഇത്യാദി| സ്ഥൂലാക്ഷോ വിവൃതനേത്രഃ, വിദ്രുതഗതിഃ, യശ്ചാതികമ്പതേ സോऽസാധ്യഃ| യശ്ചൈതേഭ്യഃ പതിതഃ സ്യാത് സോऽപ്യസാധ്യഃ| അദ്രിഃ പര്വതഃ, ദ്വിരദോ ഗജഃ, നഗോ വൃക്ഷഃ| ആദിഗ്രഹണാത് തടപ്രാസാദാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ സര്വത്രോന്മാദാദിതി ശേഷഃ| ഏതേഭ്യഃ പതിതഃ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ത്രയോദശേ വര്ഷേ ദേവാദിഗൃഹീതോऽപ്യസാധ്യഃ| വിദേഹേऽധികമപ്യസാധ്യലക്ഷണം പഠിതം യഥാ– “മേഢ്രപ്രവൃത്തഃ ക്ഷതജഃ സാസ്രാക്ഷഃ സ്രുതനാസികഃ| രൂക്ഷജിഹ്വഃ പൂതിഗര്ഭോ ഹതവാഗതിദുര്ബലഃ” ഇത്യാദി||൨൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദേവാദീനാം ഗ്രഹണകാലമാഹ– ദേവഗ്രഹാഃ ഇത്യാദി| പൌര്ണമാസ്യാം പൂര്ണിമായാമ്| കൃഷ്ണക്ഷയേऽമാവാസ്യായാമ്| പ്രായോഗ്രഹണാദന്യത്രാപി| തിഥ്യഭിധാനപ്രയോജനം ലക്ഷണാര്ഥം, തത്തിഥൌ ബലിദാനാര്ഥം ച||൨൭-൨൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീം ദേവഗ്രഹാണാം ഗ്രഹണകാലമാഹ– ദേവഗ്രഹാ ഇത്യാദി| ദേവഗ്രഹാഃ പൌര്ണമാസ്യാം പൂര്ണിമായാം വിശന്തി അനുപ്രവേശം കുര്വന്തി| അസുരാ അസുരഗ്രഹാഃ| സന്ധ്യയോരപീത്യപിശബ്ദഃ പാദപൂരണേ; അന്യേ അപിശബ്ദാത് പൌര്ണമാസ്യാമപി ഗൃഹ്ണന്തീതി വര്ണയന്തി| പ്രായശോऽഷ്ടമ്യാമിതി പ്രായഃശബ്ദാത് സന്ധ്യയോരപി ഗന്ധര്വാ വിശന്തീതി ലഭ്യതേ| പിത്ര്യാഃ പിതൃഗ്രഹാഃ| കൃഷ്ണക്ഷയേ കൃഷ്ണപക്ഷക്ഷയേ, അമാവാസ്യായാമിത്യര്ഥഃ| പ്രായോഗ്രഹണാദന്യത്രാപി| പഞ്ചമ്യാമപീത്യപിശബ്ദാത് കൃഷ്ണക്ഷയേऽപി| ഉരഗാ നാഗഗ്രഹാഃ| തിഥ്യഭിധാനപ്രയോജനം ലക്ഷണാര്ഥം, തേഷാം തിഥൌ ബലിദാനാര്ഥം ച| തഥാ ചോക്തമ്– “ഗ്രഹാ ഗൃഹ്ണന്തി യേ യേഷു തേഷാം തേഷു വിശേഷതഃ| ദിനേഷു ബലിഹോമാദീന് പ്രയുഞ്ജീത ചികിത്സകഃ||” ഇതി||൨൭-൨൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നനു, യദി ഗ്രഹാവിഷ്ടാനാം പുംസാമുന്മാദഃ സ്യാത്, തദാ വിശന്തോ ഗ്രഹാഃ കുതോ ന ലക്ഷ്യന്തേ? ഇത്യത ആഹ– ദര്പണാദീനിത്യാദി| അസ്മദാദിദര്ശനായോഗ്യത്വാന്ന ദൃശ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ആദിശബ്ദേന പ്രകാരവാചിനാം ജലതൈലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഛായാ പ്രതികൃതിഃ| ശീതോഷ്ണമിതി കര്തൃപദം, പ്രാണിന ഇതി കര്മപദമ്| സ്വമണിമിതി സൂര്യകാന്തമ്| ദേഹധൃക് ആത്മാ, മന ഇതി ജേജ്ജടഃ| അനേകദൃഷ്ടാന്തപ്രയോജനം ജേജ്ജടലിഖിതം തച്ചാത്രാനുപയുക്തത്വേന വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| ദേവശബ്ദേന ചാത്ര ദേവസ്യാനുചരാ ദേവസധര്മാണോ ഗൃഹ്യന്തേ, ദേവാനാം മനുഷ്യശരീരേണാശുചിനാ സമ്ബന്ധാഭാവാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ന തേ മനുഷ്യൈഃ സഹ സംവിശന്തി ന തേ മനുഷ്യാന് ക്വചിദാവിശന്തി| യേ ത്വാവിശന്തീതി വദന്തി മോഹാത്തേ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാദപേതാഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൦) ഇതി||൨൯-൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നനു, യദി ഗ്രഹാവിഷ്ടാനാം പുംസാമുന്മാദഃ സ്യാത്, തദാ വിശന്തോ ഗ്രഹാഃ കുതോ ന ലക്ഷ്യന്തേ? ഇത്യത ആഹ– ദര്പണാദീനിത്യാദി| അസ്മദാദിദര്ശനായോഗ്യത്വാന്ന ദൃശ്യന്തേ| ആദിശബ്ദേന പ്രകാരവാചിനാ ജലതൈലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഛായാ പ്രതികൃതിഃ| ശീതോഷ്ണമിതി കര്തൃപദം, പ്രാണിന ഇതി കര്മപദമ്| സ്വമണിമിതി സൂര്യകാന്തമ്| ദേഹധൃക് അത്മാ, മന ഇതി ജേജ്ജടഃ| അനേകദൃഷ്ടാന്തപ്രയോജനം ജേജ്ജടേന നിശ്ചിതം, തച്ചാത്രാനുപയുക്തത്വേന ലിഖിതം വിസ്തരഭയാച്ച| നനു ഭൂതൈഃ ശരീരേऽനുപ്രവേശഃ ക്രിയതേ ന തു ശരീരിണി, തത്കഥം ശരീരിണ ഇത്യഭിധാനം ന വിരുധ്യതേ? ഉച്യതേ– ശരീരിശബ്ദേനാത്ര ശരീരമഭിപ്രേതം, സ്ഥാനിനി സ്ഥാനോപചാരാത്; യഥാ– മഞ്ചാഃ ക്രോശന്തീതി| യഥാ ഛായാശീതോഷ്ണാദയോ ദര്പണപ്രാണിപ്രഭൃതീന് വിശന്തോ ന ദൃശ്യന്തേ തദ്വദ്ഗ്രഹാ ഇത്യര്ഥഃ| ദേവാദിശബ്ദേനാത്ര ദേവസ്യാനുചരാ ദേവസധര്മാണോ ഗൃഹ്യന്തേ, ദേവാദീനാം മനുഷ്യശരീരേണാശുചിനാ സമ്ബന്ധാഭാവാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ന തേ മനുഷ്യൈഃ സഹ” ഇത്യാദി||൨൯-൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീം ഗ്രഹാണാം തീവ്രതപാദി യമാദിയുക്താം പ്രഭാവവത്താം സുശ്രുതോക്തേന ശ്ലോകത്രയേണ ദര്ശയിതുമാഹ– തപാംസീത്യാദി| തപസ്താപനലക്ഷണമുപവാസാദി, വ്രതാനി ശാസ്ത്രോദിതവിധിനാ ഭോജനാദിനിയമനാനി, കര്മ കായവാങ്മനസാം സുചരിതമ്| ഗുണാസ്തഥാഷ്ടാവിതി അണിമാ ൧, മഹിമാ ൨, ലഘിമാ ൩, പ്രാകാമ്യം ൪, പ്രാകാശ്യമ് ൫, ഈശിത്വം ൬, വശിത്വം ൭, യത്ര കാമാവസായിത്വം ൮, ചേതി| അന്യേ തു– “ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനമര്ഥാനാം ശബ്ദനക്രിയാ| ദൃഷ്ടിഃ ശ്രോത്രം സ്മൃതിഃ കാന്തിരിഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമ്||” ഇത്യഷ്ടവിധമൈശ്വര്യമാഹുഃ| തേഷു ഗ്രഹേഷു ഏതേ ഗുണാ നിത്യാഃ, ന കാദാചിത്കാഃ, വ്യസ്താ ദ്വിത്രിചത്വാര ഇത്യാദി; സമസ്താഃ സര്വേ; യോ യസ്യ പ്രഭാവ ഇതി യഥാപ്രഭാവം; തത്ര വ്യസ്താ ഗുണാ അസുരാദിഗ്രഹാണാം, സമസ്താ ദേവഗ്രഹാണാമ്| അഥ തേ നിയമാദിയുക്താശ്ചേത് കഥമശുചിം ദേഹമാവിശന്തി, ന കഥഞ്ചന, അത ഏവാഹ– നേത്യാദി| തേ ദേവാദയോ മനുഷ്യൈഃ സഹ ന വിശന്തി ന ഏകീഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ന വാ മനുഷ്യാന് മാനുഷദേഹാന്, ക്വചിദപ്യനുപ്രവിശന്തീത്യര്ഥഃ| യേ പുനര്വൈദ്യാ ‘ആവിശന്തി’ ഇതി മോഹാദജ്ഞാനാത് പ്രവദന്തി, തേ വൈദ്യാ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാത്തജ്ജ്ഞാനാദപോഹ്യാ അപസാരണീയാസ്ത്യാജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| കേ തര്ഹി ഗൃഹ്ണന്തീത്യാഹ– തേഷാമിതി തേഷാം ദേവാദീനാം പരിചാരകാഃ പ്രേഷ്യാഃ, കര്മകരാ ഇത്യര്ഥഃ| കോട്യഃ ശതലക്ഷപ്രമാണാഃ, അയുതം ദശസഹസ്രമ്, ഏതേന കോടിഘ്നം ശതലക്ഷപ്രമാണഗുണിതം യത് സഹസ്രം താദൃശൈഃ ദശഭിഃ സഹസ്രൈരത്രായുതം ബോദ്ധവ്യം; തേഷാം പദ്മം, പദ്മം ചതുര്ദശബിന്ദുകം, തദേവ സങ്ഖ്യാ യേഷാം തേ തഥാ| സുഭീമാ അത്യര്ഥം ഭയാനകാഃ| നിശാവിഹാരാ രാത്രൌ ഭ്രമണശീലാഃ||൩൧-൩൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുന്മാദനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാമുന്മാദനിദാനമ്||൨൦||