೨೦. ಉನ್ಮಾದನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮದಾತ್ಯಯೇ ‘ಉನ್ಮಾದಮಿವ ಚಾಪರಮ್’ ಇತ್ಯನೇನ ಉನ್ಮಾದಸಙ್ಕೀರ್ತನಮುನ್ಮಾದಸಾದೃಶ್ಯಂ ಚೋಕ್ತಂ, ತಥಾ ಮದಾತ್ಯಯೇಽಪಿ ದಾಹೋ ಭವತೀತಿ ಸ್ವಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತಯಾ ದಾಹಮಭಿಧಾಯೋನ್ಮಾದಾರಮ್ಭಃ, ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ಮದಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಮದಯನ್ತಿ ಮನೋವಿಭ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಉನ್ಮಾರ್ಗಮಾಗತಾ ವಿಮಾರ್ಗಮಾಗತಾ ಮನೋವಹಾಧಮನೀರನುಪ್ರಾಪ್ತಾಃ| ಉದ್ಗತಾ ವೃದ್ಧಾಃ, ಅಥವಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಗತಾಃ, ಏತೇನೋತ್ಪೂರ್ವೇಣೈವ ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧತ್ವಂ ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮದಾತ್ಯಯೇ ‘ಉನ್ಮಾದಮಿವ ಚಾಪರಮ್’ ಇತ್ಯನೇನೋನ್ಮಾದಸಙ್ಕೀರ್ತನಮುನ್ಮಾದಸಾದೃಶ್ಯಂ ಚೋಕ್ತಂ, ತಥಾ ಮದಾತ್ಯಯೇ ದಾಹೋ ಭವತೀತಿ ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣತಯಾ ದಾಹಮಭಿಧಾಯೋನ್ಮಾದಾರಮ್ಭಃ, ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ಮದಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾ ಮದಯನ್ತಿ ಮನೋವಿಭ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಅತೋಽಯಂ ಮಾನಸೋ ವ್ಯಾಧಿರುನ್ಮಾದ ಇತಿ ಕೀರ್ತ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೀದೃಶಾಃ? ಉದ್ಗತಾ ವೃದ್ಧಾಃ, ಅಥವಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಂ ಗತಾಃ, ಉನ್ಮಾರ್ಗಮಾಗತಾ ವಿಮಾರ್ಗಗಾಃ, ಮನೋವಹಧಮನೀರನುಪ್ರಾಪ್ತಾಃ, ತೇನ ತತಃ ಪೂರ್ವೇಣೈವ ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧತ್ವಂ ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಿತಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಕಾರಭೇದಮಾಹ– ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾನಸೇನ ಚ ದುಃಖೇನೇತಿ ಶೋಕಾದಿನಾ| ಸ ಚೇತಿ ಷಡ್ವಿಧೋಽಪಿ| ಅತ್ರಾಪ್ರವೃದ್ಧಪದಮುಪಾದಾಯಾಪಿ ತರುಣಪದಪ್ರಯೋಗಂ ಕುರ್ವತಾ ಸುಶ್ರುತೇನ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಪಿ ದೋಷಜನಿತೋ ಮದೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ವಿಧಿಶೋಣಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೪) ಉನ್ಮಾದಾತ್ ಪೃಥಗೇವ ಪಠಿತಃ ಸನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಇತಿ||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸರ್ವಶ ಇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ, ಅತ್ಯರ್ಥಮೂರ್ಛಿತೈಃ ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧೈಃ, ಮಾನಸೇನ ತು ದುಃಖೇನೇತಿ ಶೋಕಾದಿನಾ, ವಿಷಾತ್ ಷಷ್ಠೋ ಭವತಿ| ಸ ಚಾಪ್ರವೃದ್ಧ ಇತಿ ಸ ಚ ವಿಕಾರಃ, ಯಾವತ್ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತೋ ನ ಭವತಿ, ಯಾವಚ್ಚ ತರುಣಸ್ತಾವನ್ಮದ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಬಿಭರ್ತಿ, ಮದ ಇತಿ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಪಿ ದೋಷಜನಿತೋ ಮದೋ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ವಿಧಿಶೋಣಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಉನ್ಮಾದಾತ್ಪೃಥಗೇವ ಪಠಿತಃ ಸ ನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಇತಿ||೨-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟಂ ಗರಸಹಿತಮನ್ನಾದಿ| ಪ್ರಧರ್ಷಣಂ ‘ಧೃಷ’ ಪ್ರಧರ್ಷಣೇ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಧರ್ಷಣಮಭಿಭವಃ| ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವೋ ಮನೋಽಭಿಘಾತ ಇತಿ ಭಯಹರ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಮನಸೋಽಭಿಭವಃ; ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವ ಇತಿ ಭಯಂ ಹರ್ಷೋ ದ್ವೌ ವಾ ಪೂರ್ವಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಪೂರ್ವಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಕಾರಣವಾಚೀ, ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಾದಯೋಽಪಿ ಕಾರಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರಪಿ ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವಕ ಏವ ಭವತೀತಿ ತೇನ ತೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ| ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಇತಿ ವಿಷಮಾಙ್ಗನ್ಯಾಸಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಯ ಉನ್ಮಾದಹೇತವ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟಂ ಗರದುಷ್ಟಮನ್ನಾದಿ, ಅಶುಚಿ ಭೋಜನಂ ಚಾಣ್ಡಾಲಾದಿಸ್ಪೃಷ್ಟಂ, ಪ್ರಧರ್ಷಣಂ ನಿನ್ದಾದ್ಯಭಿಭವನಂ, ಮನೋಭಿಘಾತ ಇತಿ ಭಯಹರ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಮನೋಭಿಭವಃ, ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವ ಇತಿ ಭಯಹರ್ಷೌ ಪೂರ್ವೌ ಯಸ್ವ ಸ ತಥಾ| ಪೂರ್ವಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಕಾರಣವಾಚೀ, ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಾದಯೋಽಪಿ ಕಾರಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರಪಿ ಭಯಹರ್ಷಪೂರ್ವಕ ಏವ ಭವತೀತಿ, ತೇನ ತೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಿತಿ| ವಿಷಮಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ಇತಿ ವಿಷಮಾಙ್ಗನ್ಯಾಸಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಯಃ, ಉನ್ಮಾದಹೇತುರಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈರುಕ್ತಹೇತುಭಿಃ| ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಯೇತಿ ಚಕ್ರಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ತಸ್ಯ ಚಾಲ್ಪತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮಾವೃತತ್ವೇನಾಲ್ಪಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾತ್| ಮಲಾ ವಾತಾದಯಃ| ಬುದ್ಧೇರ್ನಿವಾಸಂ ಹೃದಯಮಿತ್ಯನೇನ ಹೃದಯಸ್ಯಾಶ್ರಯಸ್ಯ ದುಷ್ಟ್ಯಾ ತದಾಶ್ರಿತಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ದುಷ್ಟಿರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಮನೋವಹಾನೀತಿ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಾ ದಶ ಧಮನ್ಯಃ; ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಬೋಧ್ಯಂ, ನಿಖಿಲದೇಹಸ್ರೋತಸಾಮೇವ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಚರಕೇ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ವ್ಯಾಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈರುಕ್ತಹೇತುಭಿರಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಮಲಾ ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಸನ್ತೋ ಬುದ್ಧೇರ್ನಿವಾಸಂ ಹೃದಯಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಮನೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಆಶು ಚೇತಃ ಪ್ರಮೋಹಯನ್ತಿ| ಅಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯಾಲ್ಪಸತ್ವಗುಣಸ್ಯೇತಿ ಚಕ್ರಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ತಸ್ಯ ಚಾಲ್ಪತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮೋಭಿಭೂತತ್ವೇನಾಲ್ಪಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾತ್| ಬುದ್ಧೇರ್ನಿವಾಸಂ ಹೃದಯಮಿತ್ಯನೇನ ಹೃದಯಮಾಶ್ರಿತಾ ಧಮನ್ಯಃ, ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಬೋಧ್ಯಂ, ನಿಖಿಲದೇಹಸ್ರೋತಸಾಮೇವ ಮನೋಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಚರಕೇ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ವ್ಯಾಪ್ಯ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಾಹ– ಧೀವಿಭ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಿತಿ ಚಕ್ರಃ| ಧೀವಿಭ್ರಮೋ ಭ್ರಾನ್ತಜ್ಞಾನತ್ವಮ್| ಸತ್ತ್ವಪರಿಪ್ಲವೋ ಮನಸಶ್ಚಞ್ಚಲತ್ವಮ್| ಅಧೀರತಾ ಕಾತರತ್ವಮ್| ಅಬದ್ಧವಾಕ್ತ್ವಮಸಮ್ಬದ್ಧವಚನತ್ವಮ್| ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಲಿಙ್ಗ, ತೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ರೂಪಂ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಧೀವಿಭ್ರಮೋ ಭ್ರಾನ್ತಜ್ಞಾನತ್ವಂ, ಸತ್ತ್ವಪರಿಪ್ಲವೋ ಮನಸಶ್ಚಞ್ಚಲತ್ವಮ್| ಅನ್ಯೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಯೇತಿ| ಪರ್ಯಾಕುಲಾ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಆಕುಲಾಬಲೋಕನಮ್| ಅಧೀರತಾ ಕಾತರತ್ವಮ್| ಅಬದ್ಧವಾಕ್ತ್ವಂ ಅಸಮ್ಬದ್ಧವಚನತ್ವಮ್| ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯಮಿತ್ಯನ್ತಂ ಧೀವಿಭ್ರಮತ್ವಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇವಾಹ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಕಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಾನ್ತಿರಪ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ವಿರೇಚಯತಿ ದೇಹಾನ್ಮಲಂ ಪೃಥಕ್ಕರೋತೀತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ| ಅಸ್ಥಾನಹಾಸೇತ್ಯಾದಿ ಅಸ್ಥಾನೇಽವಿಷಯೇ ಹಾಸೋಽಸ್ಥಾನಹಾಸಃ; ಏವಮಸ್ಥಾನಶಬ್ದಃ ಸ್ಮಿತಾದಿಷು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ಸ್ಮಿತಮೀಷದ್ಧಾಸಃ| ಅಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪೋ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ| ಜೀರ್ಣೇ ಬಲಮಿತಿ ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರೇ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಲಂ ಭವತಿ||೭-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದ್ವಾತಿಕೋನ್ಮಾದಲಕ್ಷಣಮ್| ರೂಕ್ಷಾಲ್ಪಶೀತಾನ್ನೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಃ| ವಿರೇಕಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ವಾನ್ತಿರಪ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ವಿರೇಚಯತಿ ದೇಹಾನ್ಮಲಂ ಪೃಥಕ್ ಕರೋತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾತ್| ಧಾತುಕ್ಷಯೋ ರಸಾದಿಧಾತುಕ್ಷಯಃ| ಏತೈರ್ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುಶ್ಚಿನ್ತಾಶೋಕಾದಿದುಷ್ಟಂ ಹೃದಯಂ ಮನಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಚ ಶೀಘ್ರಮುಪಹನ್ತಿ| ಅನುಭೂತಾರ್ಥಸ್ಮರಣಂ ಸ್ಮೃತಿಃ| ಅಸ್ಥಾನಹಾಸ್ಯಂ ಅವಿಷಯೇ ಹಾಸ್ಯಮ್| ಏವಮಸ್ಥಾನಶಬ್ದಃ ಸ್ಮಿತಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಃ| ಸ್ಮಿತಮೀಷದ್ಧಾಸಃ, ಅಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ, ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕೃಶತಾ, ಅರುಣವರ್ಣತಾ ಈಷದ್ರಕ್ತವರ್ಣತಾ, ಜೀರ್ಣೇ ಬಲಮಿತಿ ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರೇ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಲಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೭-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶೀತೈರಿತಿ ಉಷ್ಣೈಃ| ಉನ್ಮಾದಮತ್ಯುಗ್ರಮಿತಿ ಅತ್ಯುಗ್ರಂ ತೀವ್ರವೇಗಮ್, ‘ಉನ್ಮಾದಯತ್ಯುಗ್ರಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಉಗ್ರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಉನ್ಮಾದಂ ಜನಯತಿ| ಅನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಅನಾತ್ಮವತಃ| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಚಿನ್ತಾದಿದುಷ್ಟಹೃದಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಮುಪಹತ್ಯೇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ| ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಕಿಂ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾಹ– ಅಮರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ– ಅಮರ್ಷೋಽಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ, ನ ತು ರೋಷಃ; ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಸಂರಮ್ಭ ಆರಭಟೀ; ವಿನಗ್ನಭಾವೋ ನಗ್ನತ್ವಮ್| ಸನ್ತರ್ಜನಂ ಪರಿತ್ರಾಸನಮ್, ಅತಿದ್ರವಣಂ ಪಲಾಯನಮ್, ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಗಾತ್ರಸ್ಯ; ‘ಔಷ್ಠ್ಯಮ್ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಕೃತೌಷ್ಠತ್ವಮ್| ಪ್ರಚ್ಛಾಯಶೀತಾನ್ನಜಲಾಭಿಲಾಷ ಇತಿ ಛಾಯಾಯಾಂ ಶೀತಯೋರನ್ನಜಲಯೋರಭಿಲಾಷಃ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಾದಿಭಿಶ್ಚಿತಂ ಸಞ್ಚಯತಾಂ ಗತಮ್| ಉದೀರ್ಣವೇಗಂ ಪಿತ್ತಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಚಿನ್ತಾದಿದುಷ್ಟಹೃದಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಮುಪಹನ್ತಿ| ಅಜೀರ್ಣಮವಿದಗ್ಧಮ್, ಅಶೀತೈಃ ಉಷ್ಣೈಃ, ಉಗ್ರಂ ತೀವ್ರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಉನ್ಮಾದಂ ಜನಯತಿ| ಅನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಅನಾತ್ಮವತಃ| ಅಮರ್ಷಂ ಅಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ, ಸಂರಮ್ಭ ಆರಭಟೀ, ಹಸ್ತಪಾದಾದಿವಿಕ್ಷೇಪಣಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿನಗ್ನಭಾವೋ ವಸ್ತ್ರಾದಿತ್ಯಾಗಃ| ಸನ್ತರ್ಜನಂ ಪರಿತ್ರಾಸನಂ ಭರ್ತ್ಸನಮಪರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಿದ್ರವಣಂ ಪಲಾಯನಮ್| ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಗಾತ್ರಸ್ಯ, ‘ಔಷ್ಠ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ವಿಕೃತೌಷ್ಠತ್ವಮ್| ಚೋಷೋ ದಾಹವಿಶೇಷಃ| ಪ್ರಚ್ಛಾಯೇತ್ಯಾದಿ ಛಾಯಾಯಾಃ ಶೀತಯೋಶ್ಚಾನ್ನಜಲಯೋರಭಿಲಾಷಃ| ಪೀತಾ ಚ ಭಾಃ ಪೀತವರ್ಣತಾ||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜಮಾಹ– ಸಮ್ಪೂರಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದವಿಚೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ ಆಯಾಸಶೂನ್ಯಸ್ಯ| ಸಮ್ಪೂರಣೈರ್ಭೋಜನಾದಿಭಿಃ, ಕಫೋ ದುಷ್ಟ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸೋಷ್ಮಾ ಸಪಿತ್ತಃ| ಕಫೇನಾಪಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಉನ್ಮಾದೋಽವಶ್ಯಂ ಸಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ, ಯಥಾ ಮೂರ್ಛಾ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಕೇವಲಕಫೇನಾಪಿ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸೋಷ್ಮಪದೇನ ತು ದ್ವನ್ದ್ವಜೋಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಊಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಶಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತೇನೋತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಃ ಕಫ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮರ್ಮಣೀತಿ ಹೃದಯೇ| ವಿಕಾರಮುನ್ಮಾದಮ್| ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ ನಾರೀವಿವಿಕ್ತಪ್ರಿಯತೇತಿ ನಾರೀಪ್ರಿಯತಾ ವಿಜನಪ್ರಿಯತಾ ಚ| ಬಲಂ ಚ ಭುಕ್ತೇ ಇತಿ ‘ವ್ಯಾಧೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಖಾದೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನ ತ್ವಙ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೧-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸಮ್ಪೂರಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದವಿಚೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ ಆಯಾಸಶೂನ್ಯಸ್ಯ; ಸಮ್ಪೂರಣೈರತಿಭೋಜನಾದಿಭಿಃ ಕಫೋ ದುಷ್ಟ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸೋಷ್ಮಾ ಸಪಿತ್ತಃ| ಕಫೇನಾಪಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಉನ್ಮಾದೋಽವಶ್ಯಂ ಸಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ, ಯಥಾ ಮೂರ್ಛಾ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಕೇವಲೇನಾಪಿ ಕಫೇನ ಸ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸೋಷ್ಮಪದೇನ ತು ದ್ವನ್ದ್ವಜೋಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಊಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಶಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತೇನೋತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಃ ಕಫ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮರ್ಮಣಿ ಹೃದಯೇ| ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಮೋಹಯನ್ ಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಚೋಪಹತ್ಯ ವಿಕಾರಮುನ್ಮಾದಮ್| ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಿತಂ ಮನ್ದಮ್| ಅಲ್ಪಮ್ ಅರೋಚಕತಾ| ನಾರೀವಿವಿಕ್ತಪ್ರಿಯತಾ ನಾರೀಪ್ರಿಯತಾ, ವಿಜನಪ್ರಿಯತಾ ಚ| ನಿದ್ರಾಬಾಹುಲ್ಯಂ ತಥಾ ಛರ್ದಿಃ, ಲಾಲಾಸ್ರಾವಶ್ಚ ಬಲಂ ಚ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ನಾಶಯತಿ, ‘ವ್ಯಾಧೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಖನೇತ್ರಾದೀನಾಂ ಶೌಕ್ಲ್ಯಮ್||೧೧-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈಃ ಸಮಸ್ತೈರಿತಿ ಸರ್ವೈರಿತಿ ಕೃತ್ವಾಽಪಿ ಯತ್ ಸಮಸ್ತೈರಿತಿ ಕರೋತಿ ತೇನೈವಂ ಬೋಧಯತಿ– ವಾತಾದಯೋಽನೇಕೈಃ ಸ್ವನಿದಾನೈಃ ಕುಪಿತಾ ಉನ್ಮಾದಂ ಜನಯನ್ತಿ, ನತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕನಿದಾನಕುಪಿತಾಃ| ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರ್ವಿವರ್ಜ್ಯ ಇತಿ ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಾ, ಸಾ ಚ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿನೀ, ತ್ರಿದೋಷಹರಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದ್ರವ್ಯಮಾಮಲಕ್ಯಾದಿ, ತತ್ತು ನಾತ್ರ ಯೌಗಿಕಂ “ನ ಹಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವತ್ರ ಯೌಗಿಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ತ್ರಿದೋಷಜವಿಕಾರಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಭವೇಯುರಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್– ತಾದೃಗಿತಿ| ಕೋಽಪ್ಯಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷೋ ರೋಗವಿಶೇಷೋ ವಾ, ಯೇನಾಯಂ ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರ್ನ ತು ಸರ್ವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಸರ್ವೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ಹೇತುಭಿರ್ಯೈಃ ಕೃತಃ ಸ ಏವಾಸಾಧ್ಯಃ, ನ ತ್ವಲ್ಪಹೇತುಕೃತ ಇತಿ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಪಾತಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಲಬ್ಧಂ ಪುನಃ ಸರ್ವೈರಿತಿ ಯದ್ಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಂ ತದ್ರಜಸ್ತಮೋಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ರಜಸ್ತಮೋಮಿಲಿತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ ವಾತಾದಯೋ ರಜಸ್ತಮೋಭಿಃ ಮನೋದೋಷೈರ್ಮಿಲಿತಾಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ನಿದಾನೈಃ ಕುಪಿತಾ ಉನ್ಮಾದಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ಬಿಭರ್ತಿ| ತಾದೃಗಿತಿ ತಾದೃಶಃ| ಕೋಽಪ್ಯೇಷ ತ್ರಿದೋಷಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷೋ ರೋಗವಿಶೇಷೋ ವಾ, ಯೇನಾಯಂ ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರ್ವಿವರ್ಜ್ಯಃ; ವಿರುದ್ಧಭೈಷಜ್ಯವಿಧಿರಿತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಾ, ಸಾ ಚ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿನೀ, ತ್ರಿದೋಷಹರಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದ್ರವ್ಯಮಾಮಲಕಾದಿ, ತಚ್ಚ ನಾತ್ರ ಯೌಗಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಕಾದಿಜಮಾಹ– ಚೋರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತೇ ಉಪಹತೇ, ಪ್ರಿಯಯಾ ರಿರಂಸೋಃ ಕಾಮುಕಸ್ಯ ಅಪ್ರಾಪ್ತಯಾ ಪ್ರಿಯಯಾ ಕ್ಷತೇ ಮನಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಚಿತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ರಂ ವಿವಿಧಮ್| ಮನೋಽನುಗತಂ ಗೋಪ್ಯಮಪಿ| ವಿಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಃ, ಅತ ಏವ ಮೂಢಃ||೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮನೋದುಃಖಜಮಾಹ– ಚೌರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ನರೇನ್ದ್ರಪುರುಷೈಃ ನೃಪಾಧಿಕಾರಿಭಿಃ, ಅರಿಭಿಃ, ಅನ್ಯೈರಿತಿ ಸಿಂಹಗಜಾದಿಭಿಃ, ವಿತ್ರಾಸಿತಸ್ಯ ಕ್ರೋಧಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ; ದ್ರವ್ಯವಿನಾಶಾತ್ ಪುತ್ರಾದಿಮರಣಾದ್ವಾ, ತಥಾ ರಿರಂಸೋಃ ಕಾಮುಕಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಾಯಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ, ಗಾಢಂ ಕ್ಷತೇ ಮನಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಸ್ಯ ರೂಪಮಾಹ– ಚಿತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಚಿತ್ರಂ ವಿವಿಧಂ ಮನೋಽನುಗತಂ ಗೋಪ್ಯಮಪಿ ಬ್ರವೀತಿ| ವಿಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಃ, ಅತ ಏವ ಮೂಢಃ||೧೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಷಜಮಾಹ– ರಕ್ತೇಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹತಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಭಾ ಇತಿ ಹತಂ ಬಲಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭಾಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಭಾ ದೀಪ್ತಿಃ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತೇಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹತಂ ಬಲಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭಾಃ ಶರೀರದೀಪ್ತಿಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಶ್ಯಾವಾನನಃ ಕೃಷ್ಣಮುಖಃ ವಿಷಜನಿತೋನ್ಮಾದೇನ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅವಾಞ್ಚೀತ್ಯಾದಿ| ಅವಾಞ್ಚೀ ಅಧೋಮುಖಃ, ಉದಞ್ಚೀ ಊರ್ಧ್ವಮುಖಃ, ಅತ ಏವಾನ್ಯೇ ‘ಅವಾಙ್ಮುಖಸ್ತೂನ್ಮುಖೋ ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಜಾಗರೂಕೋಽನಿದ್ರಃ||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅವಾಞ್ಚೀತ್ಯಾದಿ| ಅವಾಞ್ಚೀ ಅವಾಙ್ಮುಖಃ, ಉದಞ್ಚೀ ಊರ್ಧ್ವಮುಖಃ| ‘ಅವಾಙ್ಮುಖಸ್ತೂನ್ಮುಖೋ ವಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ಕ್ಷೀಣಂ ಮಾಂಸಂ ಬಲಮೋಜಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಜಾಗರೂಕಃ ಗತನಿದ್ರಃ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಭೌತಿಕೋನ್ಮಾದಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಮರ್ತ್ಯವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮರ್ತ್ಯಾ ಅಮನುಷ್ಯಾ ಅನುಚಿತಾ ವಾ ವಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಚೇಷ್ಟಾ ಶಾರೀರಿಕೀ ಕ್ರಿಯಾ| ಜ್ಞಾನಾದಿವಿಜ್ಞಾನಬಲಾದಿಭಿರಿತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ| ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಿಲ್ಪಾದಿಜ್ಞಾನಂ; ಕಿಂವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ತದರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ; ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ಮೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ತೇಷಾಂ ಬಲಮ್| ಅನಿಯತ ಇತಿ ನ ವಾತಜಾದಿವದಾಹಾರಜೀರ್ಣಾದಿಕಾಲವತ್ ಕಾಲನಿಯಮಃ| ನಿಯತ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣನಿಯತತಿಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ “ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೂತಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸರ್ವ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ದೇವದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ||೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಭೂತಜಮುನ್ಮಾದಮಾಹ– ಅಮರ್ತ್ಯವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮರ್ತ್ಯಾನಾಮಮನುಷ್ಯಾಣಾಮನುಚಿತಾ ವಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಚೇಷ್ಟಾ ಶರೀರಕ್ರಿಯಾ| ಜ್ಞಾನಾದಿವಿಜ್ಞಾನಬಲಾದಿಭಿರಿತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ| ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ವಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಿಲ್ಪಾದಿಜ್ಞಾನಂ, ಕಿಂವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ತದರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ಮೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ತೇಷಾಂ ಬಲಮ್| ಅನಿಯತ ಇತಿ ಕದಾಚಿನ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ, ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರದೋಷೇ, ನ ತು ವಾತಾದಿಜವದಾಹಾರಜೀರ್ಣಾದಿಕಾಲನಿಯಮಃ, ತಂ ಭೂತೋತ್ಥಮುನ್ಮಾದಂ ಕಥಯೇತ್| ‘ನಿಯತಾ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣನಿಯತತಿಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭೂತಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸರ್ವೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ದೇವಾದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ||೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದೇವಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಸನ್ತುಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಗನ್ಧ ಇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರೋ ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನಿಸ್ತನ್ದ್ರೀಃ ಅನಿದ್ರಃ| ಅವಿತಥಂ ಸತ್ಯಮ್| ವಿದೇಹೇಽಪಿ “ನಿಃಸ್ವಪ್ನಂ ಸತ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷಿಣಮ್” ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನುರಕ್ತಃ| ದೇವಜುಷ್ಟೋ ದೇವಗ್ರಹಪೀಡಿತಃ| ದೇವಗ್ರಹಣೇನ ಗಣಮಾತೃಕಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ “ಕ್ರೋಧನಃ ಸ್ರಸ್ತಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ಲಾಲಾಫೇನಾವಿಲಾನನಃ| ನಿದ್ರಾಲುಃ ಕಮ್ಪನೋ ಮೂಕೋ ಗಣಮಾತೃಭಿರರ್ದಿತಃ||” ಇತಿ||೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದೇವಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಸನ್ತುಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತುಷ್ಟಃ ಸನ್ತೋಷವಾನ್| ಶುಚಿಃ ಸ್ನಾನಾಚಮನಾದಿನಾ| ಅತಿಮಾತ್ರಂ ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನಿಸ್ತನ್ದ್ರೀಃ ನಿದ್ರಾರಹಿತಃ, ಅವಿತಥಂ ಸತ್ಯಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಚ ಪ್ರಭಾಷತ ಇತಿ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ನಿಃಸ್ವಪ್ನಂ ಸತ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷಣಮ್” ಇತಿ| ತೇಜಸ್ವೀ ತೇಜೋಯುಕ್ತಃ, ಸ್ಥಿರನಯನಃ ನಿಮೇಷರಹಿತಃ, ವರದಾತಾ ಯತಃ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನುರಕ್ತಃ| ದೇವಭೂತಜುಷ್ಟಃ ದೇವಗ್ರಹಪೀಡಿತಃ| ದೇವಗ್ರಹಣೇನ ಗಣಮಾತೃಕಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಕ್ರೋಧನಃ ಸ್ತಬ್ಧಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ಲಾಲಾಫೇನಾವಿಲಾನನಃ| ನಿದ್ರಾಲುಃ ಕಮ್ಪನೋ ಮೂಕೋ ಗಣಮಾತೃಭಿರರ್ದಿತಃ” ಇತಿ||೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದೇವಶತ್ರುಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಸಂಸ್ವೇದೀತ್ಯಾದಿ||೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸುರಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಸಂಸ್ವೇದೀತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಸಂಸ್ವೇದೀ ಸ್ವೇದವಾನ್, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುದೇವಾನಾಂ ನಿನ್ದಕಃ, ಜಿಹ್ಮಾಕ್ಷಃ ಕುಟಿಲದೃಷ್ಟಿಃ, ವಿಮಾರ್ಗದೃಷ್ಟಿಃ, ಶ್ರುತಿಧರ್ಮನಿನ್ದಕಃ; ಅನ್ನಂ ಶಾಲಿಮಾಂಸಾದಿ, ಪಾನಂ ಕ್ಷೀರಮದ್ಯಾದಿ, ತೈಃ ಸನ್ತುಷ್ಟೋ ನ ಭವತಿ| ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಃ| ಏವಂವಿಧೋ ದೇವಶತ್ರುಜುಷ್ಟೋ ಭವತಿ||೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗನ್ಧರ್ವಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಹೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಲಿನಂ ತೋಯೋಜ್ಝಿತಂ ತಟಮ್, ಅನ್ತರಂ ಮಧ್ಯಂ ವಿಶೇಷೋ ವಾ| ಸ್ವಾಚಾರೋಽನಿನ್ದಿತಾಚಾರಃ| ಪ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಿ ಸರ್ವತೋ ಗೀತಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನೃತ್ಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಚಾರು (ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ) ನೃತ್ಯನ್ನಲ್ಪಶಬ್ದಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಪ್ರಹಸತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗನ್ಧರ್ವಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಹೃಷ್ಟಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಚಿನ್ತಾದಿರಹಿತಃ ಸನ್ತುಷ್ಟಾತ್ಮಾ| ಪುಲಿನಂ ನದ್ಯಾದಿತಟಂ, ವನಮುದ್ಯಾನಂ, ತಯೋರನ್ತರಂ ಮಧ್ಯಂ, ತದ್ವಿಶೇಷಾತ್ ಸೇವತ ಇತಿ| ಸ್ವಾಚಾರಃ ಅನಿನ್ದಿತಾಚಾರಃ| ಪ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋಭಾವೇನ ಗೀತಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನೃತ್ಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ ಚಾರು ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ನೃತ್ಯನ್; ಅಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಪ್ರಹಸನ್ನಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಯಕ್ಷಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ತಾಮ್ರಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಿಯಂ ಶೋಭನಂ, ತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ರಕ್ತಂ ಚ ವಸ್ತ್ರಂ ಧರ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯಕ್ಷಜುಷ್ಟಮಾಹ– ತಾಮ್ರಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಮ್ರಾಕ್ಷೋ ರಕ್ತನೇತ್ರಃ| ಪ್ರಿಯಂ ಶೋಭನಂ ತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ರಕ್ತವಸ್ತ್ರಂ ಧರ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಗಮ್ಭೀರಃ ಅನಾಕುಲಿತಾನ್ತಃಕರಣಃ, ದ್ರುತಗತಿಃ ಉತ್ತಾಲಗತಿಃ; ಅಲ್ಪವಾಕ್ ಅಲ್ಪಭಾಷೀ, ಸಹಿಷ್ಣುಃ ಸಹನಶೀಲಃ| ಕಸ್ಮೈ ಕಿಂ ದದಾಮೀತ್ಯೇವಂ ವದತಿ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತೃಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಪ್ರೇತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೇತಾನಾಂ ಮೃತಪಿತೄಣಾಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾತ್ರವಿವಕ್ಷಯಾ ನ ಚತುರ್ಥೀ| ದಿಶತಿ ದದಾತಿ| ಸಂಸ್ತರೇಷು ಕುಶಪತ್ರಾದಿರಚಿತಾಸ್ತರಣೇಷು| ಅಪಸವ್ಯವಸ್ತ್ರೋ ವಾಮೋತ್ತರೀಯಃ| ಮಾಂಸೇಪ್ಸುರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತದಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಯೇಚ್ಛಾ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ತೇನೈವ ಬಲಿರ್ದಾತವ್ಯಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತದ್ಭಕ್ತಃ ಪಿತೃಭಕ್ತಃ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತೃಗ್ರಹಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಪ್ರೇತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೇತಾನಾಂ ಪಿತೄಣಾಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧಮಾತ್ರಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾನ್ನ ಚತುರ್ಥೀ| ದಿಶತಿ ದದಾತಿ, ಸಂಸ್ತರೇಷು ಕುಶಪತ್ರಾದಿರಚಿತಸಂಸ್ತರಣೇಷು, ಪಿಣ್ಡಾನ್ ಅನ್ನಮಯಾನ್, ಶಾನ್ತಾತ್ಮಾ ಶಾನ್ತಸ್ವಭಾವಃ, ಜಲಮಪಿ ಚೇತಿ ನ ಪರಂ ದರ್ಭಸಂಸ್ತರೇಷು ಪಿಣ್ಡಾನ್ ಅಪಸವ್ಯವಸ್ತ್ರೋ ವಾಮೋತ್ತರೀಯೋ ದದಾತಿ ಕಿನ್ತು ಜಲಮಪಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಅಪಸವ್ಯಹಸ್ತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತಃ| ಮಾಂಸೇಪ್ಸುರಿತ್ಯಾದಿ ಏತದಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಯಸ್ಯ ಯತ್ರೇಚ್ಛಾ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ತೇನೈವ ಬಲಿರ್ದಾತವ್ಯಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಪಾಯಸಃ ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ, ಅಭಿಕಾಮೋಽಭಿಲಾಷುಕಃ| ತದ್ಭಕ್ತಃ ಪಿತೃಭಕ್ತಃ; ತದ್ಭಕ್ತಃ ತಿಲಾದಿಭೋಜನ ಇತಿ ಡಲ್ಹಣಃ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನಾಗಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸರತಿ ಸರ್ಪವದಿತಿ ಉರಸಾ ಗಚ್ಛತಿ| ಸೃಕ್ಕಣ್ಯೌ ಓಷ್ಠಪ್ರಾನ್ತೌ| ಸೃಕ್ಕಣೀಶಬ್ದ ಈಕಾರಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯುನ್ನೇಯಮ್||೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ಪಗ್ರಹಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉರ್ವ್ಯಾಂ ಭೂಮೌ ಸರ್ಪವದುರಸಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೃಕ್ಕಣ್ಯೌ ಓಷ್ಠಪ್ರಾನ್ತೌ ಜಿಹ್ವಯಾ ವಿಲಿಹತಿ| ಕ್ರೋಧಾಲುಃ ಕೋಪನಃ, ಗುಡಾದಿಪ್ರಿಯಃ, ಭುಜಙ್ಗಮಗ್ರಹೇಣ ಜುಷ್ಟೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಾಕ್ಷಸಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಶಾವಿಹಾರೀ ನಿಶಾಯಾಮೇವ ಭ್ರಮಣಶೀಲಃ| ರಾಕ್ಷಸಶಬ್ದೇನ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ತಥಾ ರಾಕ್ಷಸಾನನ್ತರಂ ವಿದೇಹೋಽಪಿ ಪಠತಿ– “ದೇವವಿಪ್ರಗುರುದ್ವೇಷೀ ವೇದವೇದಾಙ್ಗನಿನ್ದಕಃ| ಆತ್ಮಪೀಡಾಕರೋ ಹಾಸೀ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಸೇವಿತಃ||” ಇತಿ||೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಾಕ್ಷಸಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧಸುರಾವಿಕಾರಾಃ ಪೈಷ್ಟೀಪ್ರಭೃತಯಃ, ಭೃಶಮತಿಶಯೇನ ಲಜ್ಜಾರಹಿತಃ, ಅತಿನಿಷ್ಠುರಃ ದಯಾರಹಿತಃ, ವಿಪುಲಬಲಃ ಅನ್ನಾದ್ವಿನಾಽಪಿ ಪ್ರಭೂತಬಲಃ, ನಿಶಾವಿಹಾರೀ ನಿಶಾಯಾಮೇವ ಭ್ರಮಣಶೀಲಃ, ಶೌಚದ್ವಿಟ್ ಅಶುಚಿಃ| ರಾಕ್ಷಸಗ್ರಹಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಾದಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯತೋ ರಾಕ್ಷಸಾನನ್ತರಂ ವಿದೇಹೇ ಪಠ್ಯತೇ– “ದೇವವಿಪ್ರಗುರುದ್ವೇಷೀ ವೇದವೇದಾಙ್ಗನಿನ್ದಕಃ| ಆತ್ಮಪೀಡಾಕರೋ ಹಾಸೀ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸಸೇವಿತಃ” ಇತಿ||೨೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿಶಾಚಾವಿಷ್ಟಮಾಹ– ಉದ್ಧಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧಸ್ತ ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಃ; ‘ಉದ್ವಸ್ತ್ರ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಂ, ವಿದೇಹೇಽಪಿ ದಿಗಮ್ಬರಪಾಠಾತ್; ಉದ್ವಸ್ತ್ರೋ ನಗ್ನಃ| ಪರುಷೋ ರೂಕ್ಷಃ| ಲೋಲಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನನ್ನೇ ಪಾನೇ ಚ ಸತೃಷ್ಣಃ| ‘ಲೋಲುಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ವ್ಯಾಚೇಷ್ಟನ್ನಿತಿ ವಿರುದ್ಧಮಾಚೇಷ್ಟನ್||೨೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿಶಾಚಜುಷ್ಟಮಾಹ– ಉದ್ಧಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧಸ್ತ ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಃ| ‘ಉದ್ವಸ್ತ್ರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಉದ್ವಸ್ತ್ರೋ ನಗ್ನಃ, ವಿದೇಹೇಽಪಿ ದಿಗಮ್ಬರ ಇತಿ ಪಾಠಾತ್| ಕೃಶೋ ನಿರ್ಮಾಂಸಃ, ಪರುಷೋ ರೂಕ್ಷಃ, ವಿರುದ್ಧಲಾಪೀ ವಿರುದ್ಧಭಾಷೀ| ‘ಅಚಿರಪ್ರಲಾಪೀ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ದುರ್ಗನ್ಧಃ, ಅತಿಲೋಲಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನನ್ನಪಾನೇ ಸತೃಷ್ಣಃ, ಅತಿಚಪಲ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ‘ಅತಿಲೋಲುಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅಶನಲೋಲುಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹ್ವಾಶೀ ಪ್ರಚುರಭೋಕ್ತಾ| ವಿಜನಂ ನಿರ್ಜನಸ್ಥಾನಂ, ಹಿಮಾಮ್ಬು ಶೀತಾಮ್ಬು, ತಯೋಃ ಸೇವೀ, ರಾತ್ರೇಃ ಸೇವೀ ರಾತ್ರಿವಿಚಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ವಿಜನವನಾನ್ತರೋಪಸೇವೀ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ವ್ಯಾಚೇಷ್ಟನ್ ವಿವಿಧಂ ಚೇಷ್ಟನ್; ‘ವ್ಯಾಚೇಷ್ಟಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಭ್ರಮತಿ||೨೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿವಿಧಂ ಹಿ ಹಿಂಸಾಕ್ರೀಡಾಪೂಜಾರ್ಥಂ ಗ್ರಹಾ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅಶುಚಿಂ ಭಿನ್ನಮರ್ಯಾದಂ ಕ್ಷತಂ ವಾ ಯದಿ ವಾಽಕ್ಷತಮ್| ಹಿಂಸ್ಯುರ್ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಮಥಾಪಿ ಚ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) ಇತಿ| ತತ್ರ ಹಿಂಸಾರ್ಥಂ ಗೃಹೀತೋಽಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧದ್ವಯೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷೋ ವಿಕೃತನೇತ್ರ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ದ್ರುತಮಟನೋ ದ್ರುತಗತಿಃ, ಅತ ಏವ ‘ತ್ವರಿತಗತಿಃ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ಪಠಿತಮ್| ಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ವತಾದಿಪತಿತಃ ಸನ್ ಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ, ನಗೋ ವೃಕ್ಷಃ| ಸರ್ವ ಏವೋನ್ಮಾದೀ ತ್ರಯೋದಶೇಽಬ್ದೇ ದೇವತಾದಿಗೃಹೀತೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ವಿದೇಹೇಽಧಿಕಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠ್ಯತೇ– “ಮೇಢ್ರಪ್ರವೃತ್ತಃ ಕ್ಷತಜಃ ಸಾಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಸ್ರುತನಾಸಿಕಃ| ರೂಕ್ಷಜಿಹ್ವಃ ಪೂತಿಗರ್ಭೋ ಹತವಾಗತಿದುರ್ಬಲಃ||” ಇತ್ಯಾದಿ||೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿವಿಧಂ ಹಿ ಹಿಂಸಾಕ್ರೀಡಾಪೂಜಾರ್ಥಂ ಗ್ರಹಾ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅಶುಚಿಂ ಭಿನ್ನಮರ್ಯಾದಂ ಕ್ಷತಂ ವಾ ಯದಿ ವಾಽಕ್ಷತಮ್| ಹಿಂಸ್ಯುರ್ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಮಥಾಪಿ ಚ” ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಭಿನ್ನಮರ್ಯಾದಂ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತ್ಯುದಿತಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಅಭಕ್ಷ್ಯಾಗಮ್ಯಾಹಿಂಸಾದಿಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾತ್| ಕ್ಷತಂ ಸವ್ರಣಂ, ಮಾಂಸಶೋಣಿತಪ್ರಿಯತ್ವಾತ್| ಅಕ್ಷತಮಪಿ ಶೌಚಾದಿರಹಿತಮ್| ಅತ್ರ ವಿಹಾರಶಬ್ದೇನ ರತಿರಭಿಧೀಯತೇ| ಸತ್ಕಾರಃ ಪೂಜಾ| ತತ್ರ ಹಿಂಸಾರ್ಥಂ ಗೃಹೀತೋಽಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷೋ ವಿವೃತನೇತ್ರಃ, ವಿದ್ರುತಗತಿಃ, ಯಶ್ಚಾತಿಕಮ್ಪತೇ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ಯಶ್ಚೈತೇಭ್ಯಃ ಪತಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ಅದ್ರಿಃ ಪರ್ವತಃ, ದ್ವಿರದೋ ಗಜಃ, ನಗೋ ವೃಕ್ಷಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ತಟಪ್ರಾಸಾದಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವತ್ರೋನ್ಮಾದಾದಿತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೇಭ್ಯಃ ಪತಿತಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಯೋದಶೇ ವರ್ಷೇ ದೇವಾದಿಗೃಹೀತೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ವಿದೇಹೇಽಧಿಕಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠಿತಂ ಯಥಾ– “ಮೇಢ್ರಪ್ರವೃತ್ತಃ ಕ್ಷತಜಃ ಸಾಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಸ್ರುತನಾಸಿಕಃ| ರೂಕ್ಷಜಿಹ್ವಃ ಪೂತಿಗರ್ಭೋ ಹತವಾಗತಿದುರ್ಬಲಃ” ಇತ್ಯಾದಿ||೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದೇವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಕಾಲಮಾಹ– ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ಪೂರ್ಣಿಮಾಯಾಮ್| ಕೃಷ್ಣಕ್ಷಯೇಽಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ತಿಥ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತತ್ತಿಥೌ ಬಲಿದಾನಾರ್ಥಂ ಚ||೨೭-೨೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ದೇವಗ್ರಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಕಾಲಮಾಹ– ದೇವಗ್ರಹಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೇವಗ್ರಹಾಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಂ ಪೂರ್ಣಿಮಾಯಾಂ ವಿಶನ್ತಿ ಅನುಪ್ರವೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಅಸುರಾ ಅಸುರಗ್ರಹಾಃ| ಸನ್ಧ್ಯಯೋರಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಃ ಪಾದಪೂರಣೇ; ಅನ್ಯೇ ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮಪಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತೀತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಪ್ರಾಯಶೋಽಷ್ಟಮ್ಯಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಾತ್ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರಪಿ ಗನ್ಧರ್ವಾ ವಿಶನ್ತೀತಿ ಲಭ್ಯತೇ| ಪಿತ್ರ್ಯಾಃ ಪಿತೃಗ್ರಹಾಃ| ಕೃಷ್ಣಕ್ಷಯೇ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಕ್ಷಯೇ, ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಮಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕೃಷ್ಣಕ್ಷಯೇಽಪಿ| ಉರಗಾ ನಾಗಗ್ರಹಾಃ| ತಿಥ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇಷಾಂ ತಿಥೌ ಬಲಿದಾನಾರ್ಥಂ ಚ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಗ್ರಹಾ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ ಯೇ ಯೇಷು ತೇಷಾಂ ತೇಷು ವಿಶೇಷತಃ| ದಿನೇಷು ಬಲಿಹೋಮಾದೀನ್ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ||” ಇತಿ||೨೭-೨೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನನು, ಯದಿ ಗ್ರಹಾವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪುಂಸಾಮುನ್ಮಾದಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ವಿಶನ್ತೋ ಗ್ರಹಾಃ ಕುತೋ ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯತ ಆಹ– ದರ್ಪಣಾದೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮದಾದಿದರ್ಶನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಾನ್ನ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕಾರವಾಚಿನಾಂ ಜಲತೈಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಛಾಯಾ ಪ್ರತಿಕೃತಿಃ| ಶೀತೋಷ್ಣಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ಪ್ರಾಣಿನ ಇತಿ ಕರ್ಮಪದಮ್| ಸ್ವಮಣಿಮಿತಿ ಸೂರ್ಯಕಾನ್ತಮ್| ದೇಹಧೃಕ್ ಆತ್ಮಾ, ಮನ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅನೇಕದೃಷ್ಟಾನ್ತಪ್ರಯೋಜನಂ ಜೇಜ್ಜಟಲಿಖಿತಂ ತಚ್ಚಾತ್ರಾನುಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ದೇವಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ದೇವಸ್ಯಾನುಚರಾ ದೇವಸಧರ್ಮಾಣೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ದೇವಾನಾಂ ಮನುಷ್ಯಶರೀರೇಣಾಶುಚಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಂವಿಶನ್ತಿ ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯಾನ್ ಕ್ವಚಿದಾವಿಶನ್ತಿ| ಯೇ ತ್ವಾವಿಶನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಮೋಹಾತ್ತೇ ಭೂತವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾದಪೇತಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೦) ಇತಿ||೨೯-೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನನು, ಯದಿ ಗ್ರಹಾವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಪುಂಸಾಮುನ್ಮಾದಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ವಿಶನ್ತೋ ಗ್ರಹಾಃ ಕುತೋ ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯತ ಆಹ– ದರ್ಪಣಾದೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮದಾದಿದರ್ಶನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಾನ್ನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕಾರವಾಚಿನಾ ಜಲತೈಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಛಾಯಾ ಪ್ರತಿಕೃತಿಃ| ಶೀತೋಷ್ಣಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ಪ್ರಾಣಿನ ಇತಿ ಕರ್ಮಪದಮ್| ಸ್ವಮಣಿಮಿತಿ ಸೂರ್ಯಕಾನ್ತಮ್| ದೇಹಧೃಕ್ ಅತ್ಮಾ, ಮನ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅನೇಕದೃಷ್ಟಾನ್ತಪ್ರಯೋಜನಂ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ನಿಶ್ಚಿತಂ, ತಚ್ಚಾತ್ರಾನುಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಲಿಖಿತಂ ವಿಸ್ತರಭಯಾಚ್ಚ| ನನು ಭೂತೈಃ ಶರೀರೇಽನುಪ್ರವೇಶಃ ಕ್ರಿಯತೇ ನ ತು ಶರೀರಿಣಿ, ತತ್ಕಥಂ ಶರೀರಿಣ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ– ಶರೀರಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಶರೀರಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ಸ್ಥಾನಿನಿ ಸ್ಥಾನೋಪಚಾರಾತ್; ಯಥಾ– ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತೀತಿ| ಯಥಾ ಛಾಯಾಶೀತೋಷ್ಣಾದಯೋ ದರ್ಪಣಪ್ರಾಣಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ವಿಶನ್ತೋ ನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ತದ್ವದ್ಗ್ರಹಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೇವಾದಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ದೇವಸ್ಯಾನುಚರಾ ದೇವಸಧರ್ಮಾಣೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ದೇವಾದೀನಾಂ ಮನುಷ್ಯಶರೀರೇಣಾಶುಚಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ” ಇತ್ಯಾದಿ||೨೯-೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಗ್ರಹಾಣಾಂ ತೀವ್ರತಪಾದಿ ಯಮಾದಿಯುಕ್ತಾಂ ಪ್ರಭಾವವತ್ತಾಂ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೇನ ಶ್ಲೋಕತ್ರಯೇಣ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ತಪಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ತಪಸ್ತಾಪನಲಕ್ಷಣಮುಪವಾಸಾದಿ, ವ್ರತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತವಿಧಿನಾ ಭೋಜನಾದಿನಿಯಮನಾನಿ, ಕರ್ಮ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸಾಂ ಸುಚರಿತಮ್| ಗುಣಾಸ್ತಥಾಷ್ಟಾವಿತಿ ಅಣಿಮಾ ೧, ಮಹಿಮಾ ೨, ಲಘಿಮಾ ೩, ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯಂ ೪, ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಮ್ ೫, ಈಶಿತ್ವಂ ೬, ವಶಿತ್ವಂ ೭, ಯತ್ರ ಕಾಮಾವಸಾಯಿತ್ವಂ ೮, ಚೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು– “ಆವೇಶಶ್ಚೇತಸೋ ಜ್ಞಾನಮರ್ಥಾನಾಂ ಶಬ್ದನಕ್ರಿಯಾ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಸ್ಮೃತಿಃ ಕಾನ್ತಿರಿಷ್ಟತಶ್ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಮ್||” ಇತ್ಯಷ್ಟವಿಧಮೈಶ್ವರ್ಯಮಾಹುಃ| ತೇಷು ಗ್ರಹೇಷು ಏತೇ ಗುಣಾ ನಿತ್ಯಾಃ, ನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಾಃ, ವ್ಯಸ್ತಾ ದ್ವಿತ್ರಿಚತ್ವಾರ ಇತ್ಯಾದಿ; ಸಮಸ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ; ಯೋ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ಯಥಾಪ್ರಭಾವಂ; ತತ್ರ ವ್ಯಸ್ತಾ ಗುಣಾ ಅಸುರಾದಿಗ್ರಹಾಣಾಂ, ಸಮಸ್ತಾ ದೇವಗ್ರಹಾಣಾಮ್| ಅಥ ತೇ ನಿಯಮಾದಿಯುಕ್ತಾಶ್ಚೇತ್ ಕಥಮಶುಚಿಂ ದೇಹಮಾವಿಶನ್ತಿ, ನ ಕಥಞ್ಚನ, ಅತ ಏವಾಹ– ನೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ದೇವಾದಯೋ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ನ ವಿಶನ್ತಿ ನ ಏಕೀಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವಾ ಮನುಷ್ಯಾನ್ ಮಾನುಷದೇಹಾನ್, ಕ್ವಚಿದಪ್ಯನುಪ್ರವಿಶನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೇ ಪುನರ್ವೈದ್ಯಾ ‘ಆವಿಶನ್ತಿ’ ಇತಿ ಮೋಹಾದಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರವದನ್ತಿ, ತೇ ವೈದ್ಯಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಾದಪೋಹ್ಯಾ ಅಪಸಾರಣೀಯಾಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇ ತರ್ಹಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತೀತ್ಯಾಹ– ತೇಷಾಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ದೇವಾದೀನಾಂ ಪರಿಚಾರಕಾಃ ಪ್ರೇಷ್ಯಾಃ, ಕರ್ಮಕರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಟ್ಯಃ ಶತಲಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಾಃ, ಅಯುತಂ ದಶಸಹಸ್ರಮ್, ಏತೇನ ಕೋಟಿಘ್ನಂ ಶತಲಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಗುಣಿತಂ ಯತ್ ಸಹಸ್ರಂ ತಾದೃಶೈಃ ದಶಭಿಃ ಸಹಸ್ರೈರತ್ರಾಯುತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ತೇಷಾಂ ಪದ್ಮಂ, ಪದ್ಮಂ ಚತುರ್ದಶಬಿನ್ದುಕಂ, ತದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಸುಭೀಮಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಭಯಾನಕಾಃ| ನಿಶಾವಿಹಾರಾ ರಾತ್ರೌ ಭ್ರಮಣಶೀಲಾಃ||೩೧-೩೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುನ್ಮಾದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮುನ್ಮಾದನಿದಾನಮ್||೨೦||