Skip to content

20. unmādanidānam

Adhikarana unmādaniruktiḥ (1) · Śloka 1

athōnmādanidānam | madayantyudgatā dōṣā yasmādunmārgamāgatāḥ | mānasō'yamatō vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ ||1|| (su. u. taṁ. a. 62) |

View original

अथोन्मादनिदानम् | मदयन्त्युद्गता दोषा यस्मादुन्मार्गमागताः | मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||१|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

madātyayē ‘unmādamiva cāparam’ ityanēna unmādasaṅkīrtanamunmādasādr̥śyaṁ cōktaṁ, tathā madātyayē'pi dāhō bhavatīti svalpavaktavyatayā dāhamabhidhāyōnmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| madayanti manōvibhramaṁ kurvanti, unmārgamāgatā vimārgamāgatā manōvahādhamanīranuprāptāḥ| udgatā vr̥ddhāḥ, athavā ūrdhvaṁ hr̥dayaṁ gatāḥ, ētēnōtpūrvēṇaiva dōṣāṇāṁ vr̥ddhatvaṁ vimārgagatvaṁ ca darśitam||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

madātyayē ‘unmādamiva cāparam’ ityanēnōnmādasaṅkīrtanamunmādasādr̥śyaṁ cōktaṁ, tathā madātyayē dāhō bhavatīti tulyalakṣaṇatayā dāhamabhidhāyōnmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| yasmāddōṣā madayanti manōvibhramaṁ kurvanti, atō'yaṁ mānasō vyādhirunmāda iti kīrtyata iti sambandhaḥ| kīdr̥śāḥ? udgatā vr̥ddhāḥ, athavā ūrdhvaṁ hr̥dayaṁ gatāḥ, unmārgamāgatā vimārgagāḥ, manōvahadhamanīranuprāptāḥ, tēna tataḥ pūrvēṇaiva dōṣāṇāṁ vr̥ddhatvaṁ vimārgagatvaṁ ca darśitam||1||

Adhikarana unmādabhēdāḥ (2-3) · Śloka 3

ēkaikaśaḥ sarvaśaśca dōṣairatyarthamūrchitaiḥ | mānasēna ca duḥkhēna sa ca pañcavidhō mataḥ ||2|| viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṁ tatra bhēṣajam | sa cāpravr̥ddhastaruṇō madasañjñāṁ bibharti ca ||3|| (su. u. taṁ. a. 62) |

View original

एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः | मानसेन च दुःखेन स च पञ्चविधो मतः ||२|| विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् | स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

prakārabhēdamāha– ēkaikaśa ityādi| mānasēna ca duḥkhēnēti śōkādinā| sa cēti ṣaḍvidhō'pi| atrāpravr̥ddhapadamupādāyāpi taruṇapadaprayōgaṁ kurvatā suśrutēna svatantrō'pi dōṣajanitō madō bhavatīti darśitam| ata ēva carakē vidhiśōṇitīyādhyāyē (ca. sū. a. 24) unmādāt pr̥thagēva paṭhitaḥ sanidānacikitsita iti||2-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya saṅkhyāmāha– ēkaikaśa ityādi| vātēna pittēna ślēṣmaṇā sarvaśa iti sannipātēna, atyarthamūrchitaiḥ atipravr̥ddhaiḥ, mānasēna tu duḥkhēnēti śōkādinā, viṣāt ṣaṣṭhō bhavati| sa cāpravr̥ddha iti sa ca vikāraḥ, yāvat pravr̥ddhō vr̥ddhiṁ gatō na bhavati, yāvacca taruṇastāvanmada iti sañjñāṁ bibharti, mada iti kathyata ityarthaḥ| suśrutē svatantrō'pi dōṣajanitō madō bhavatīti vyākhyātam| ata ēva carakē vidhiśōṇitīyādhyāyē unmādātpr̥thagēva paṭhitaḥ sa nidānacikitsita iti||2-3||

Adhikarana unmādasāmānyanidānam (4) · Śloka 4

viruddhaduṣṭāśucibhōjanani pradharṣaṇaṁ dēvagurudvijānām | unmādahēturbhayaharṣapūrvō manō'bhighātō viṣamāśca cēṣṭāḥ ||4|| (ca. ci. a. 9) |

View original

विरुद्धदुष्टाशुचिभोजननि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् | उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः ||४|| (च. चि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sāmānyahētumāha– viruddhētyādi| duṣṭaṁ garasahitamannādi| pradharṣaṇaṁ ‘dhr̥ṣa’ pradharṣaṇē, ityasmāt pradharṣaṇamabhibhavaḥ| bhayaharṣapūrvō manō'bhighāta iti bhayaharṣābhyāṁ manasō'bhibhavaḥ; bhayaharṣapūrva iti bhayaṁ harṣō dvau vā pūrvaṁ yasya sa tathā; pūrvaśabdō'tra kāraṇavācī, cakārō'tra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna kāmakrōdhalōbhādayō'pi kāraṇamiti jējjaṭaḥ; anyē tvāhuḥ– krōdhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka ēva bhavatīti tēna tau nirdiṣṭau| viṣamāśca cēṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādaya unmādahētava iti yōjyam||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya sāmānyahētumāha– viruddhētyādi| duṣṭaṁ garaduṣṭamannādi, aśuci bhōjanaṁ cāṇḍālādispr̥ṣṭaṁ, pradharṣaṇaṁ nindādyabhibhavanaṁ, manōbhighāta iti bhayaharṣābhyāṁ manōbhibhavaḥ, bhayaharṣapūrva iti bhayaharṣau pūrvau yasva sa tathā| pūrvaśabdō'tra kāraṇavācī, cakārō'tra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna kāmakrōdhalōbhādayō'pi kāraṇamiti jējjaṭaḥ| anyē tvāhuḥ– krōdhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka ēva bhavatīti, tēna tau nirdiṣṭāviti| viṣamāścēṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādayaḥ, unmādahēturiti yōjyam||4||

Adhikarana unmādasamprāptiḥ (5) · Śloka 5

tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhērnivāsaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya | srōtāṁsyadhiṣṭhāya manōvahāni pramōhayantyāśu narasya cētaḥ ||5|| (ca. ci. a. 1) |

View original

तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य | स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः ||५|| (च. चि. अ. १) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

samprāptimāha– tairityādi| tairuktahētubhiḥ| alpasattvasya alpasattvaguṇasyēti cakraḥ; jējjaṭastvāha– sattvaṁ manaḥ, tasya cālpatvaṁ rajastamōbhyāmāvr̥tatvēnālpajñānajanakatvāt| malā vātādayaḥ| buddhērnivāsaṁ hr̥dayamityanēna hr̥dayasyāśrayasya duṣṭyā tadāśritajñānasyāpi duṣṭirbhavatīti darśayati| srōtāṁsi manōvahānīti hr̥dayāśritā daśa dhamanyaḥ; ētacca viśēṣēṇa bōdhyaṁ, nikhiladēhasrōtasāmēva manō'dhiṣṭhānatvēna carakē darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpyētyarthaḥ||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

samprāptimāha– tairityādi| tairuktahētubhiralpasattvasya narasya malā vātādayaḥ praduṣṭāḥ santō buddhērnivāsaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya manōvahāni srōtāṁsi adhiṣṭhāya vyāpya āśu cētaḥ pramōhayanti| alpasattvasyālpasatvaguṇasyēti cakraḥ; jējjaṭastvāha– sattvaṁ manaḥ, tasya cālpatvaṁ rajastamōbhibhūtatvēnālpajñānajanakatvāt| buddhērnivāsaṁ hr̥dayamityanēna hr̥dayamāśritā dhamanyaḥ, ētacca viśēṣēṇa bōdhyaṁ, nikhiladēhasrōtasāmēva manōdhiṣṭhānatvēna carakē darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpya||5||

Adhikarana unmādasāmānyalakṣaṇam (6) · Śloka 6

dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dr̥ṣṭiradhīratā ca | abaddhavāktvaṁ hr̥dayaṁ ca śūnyaṁ sāmānyamunmādagadasya liṅgam ||6|| (ca. ci. a. 9) |

View original

धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च | अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम् ||६|| (च. चि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sāmānyarūpamāha– dhīvibhrama ityādi| ētat sāmānyaṁ pūrvarūpamiti jējjaṭaḥ, sāmānyarūpamiti cakraḥ| dhīvibhramō bhrāntajñānatvam| sattvapariplavō manasaścañcalatvam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvamasambaddhavacanatvam| liṅgyatē'nēnēti liṅga, tēna pūrvarūpaṁ rūpaṁ cēti vyākhyātam||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pūrvarūpamāha– dhītyādi| dhīvibhramō bhrāntajñānatvaṁ, sattvapariplavō manasaścañcalatvam| anyē sattvaguṇasyēti| paryākulā dr̥ṣṭiriti ākulābalōkanam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvaṁ asambaddhavacanatvam| hr̥dayaṁ śūnyamityantaṁ dhīvibhramatvādi sāmānyalakṣaṇamēvāha||6||

Adhikarana vātikōnmādasya nidānasamprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (7-8) · Śloka 8

rūkṣālpaśītānnavirēkadhātukṣayōpavāsairanilō'tivr̥ddhaḥ | cintādiduṣṭaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya buddhiṁ smr̥tiṁ cāpyupahanti śīghram ||7|| asthānahāsasmitanr̥tyagītavāgaṅgavikṣēpaṇarōdanāni | pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇē balaṁ cānilajasya rūpam ||8|| (ca. ci. a. 9) |

View original

रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः | चिन्तादिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम् ||७|| अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि | पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम् ||८|| (च. चि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātajamāha– rūkṣētyādi| virēkaśabdēnātra vāntirapyabhidhīyatē, virēcayati dēhānmalaṁ pr̥thakkarōtīti vyutpattyā| asthānahāsētyādi asthānē'viṣayē hāsō'sthānahāsaḥ; ēvamasthānaśabdaḥ smitādiṣu prayōjyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ| aṅgavikṣēpō viruddhacēṣṭā| jīrṇē balamiti jīrṇē āhārē vyādhērbalaṁ bhavati||7-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– rūkṣētyādi| ētadvātikōnmādalakṣaṇam| rūkṣālpaśītānnairbhōjyaiḥ| virēkaśabdēnātra vāntirapyabhidhīyatē, virēcayati dēhānmalaṁ pr̥thak karōtīti vyākhyānāt| dhātukṣayō rasādidhātukṣayaḥ| ētairduṣṭō vāyuścintāśōkādiduṣṭaṁ hr̥dayaṁ manaḥ praviśya buddhiṁ smr̥tiṁ ca śīghramupahanti| anubhūtārthasmaraṇaṁ smr̥tiḥ| asthānahāsyaṁ aviṣayē hāsyam| ēvamasthānaśabdaḥ smitādiṣu yōjyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ, aṅgavikṣēpaṇaṁ viruddhacēṣṭā, pāruṣyaṁ raukṣyaṁ, kārśyaṁ kr̥śatā, aruṇavarṇatā īṣadraktavarṇatā, jīrṇē balamiti jīrṇē āhārē vyādhērbalaṁ bhavatītyarthaḥ||7-8||

Adhikarana paittikōnmādasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (9-10) · Śloka 10

ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhōjyaiścitaṁ pittamudīrṇavēgam | unmādamatyugramanātmakasya hr̥di sthitaṁ pūrvavadāśu kuryāt ||9|| amarṣasaṁrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyarōṣāḥ | pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakr̥tasya liṅgam ||10|| (ca. ci. a. 9) |

View original

अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम् | उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात् ||९|| अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्रवणौष्ण्यरोषाः | प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम् ||१०|| (च. चि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajamāha– ajīrṇētyādi| aśītairiti uṣṇaiḥ| unmādamatyugramiti atyugraṁ tīvravēgam, ‘unmādayatyugram’ iti pāṭhāntarē ugraṁ yathā bhavati tathā unmādaṁ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| pūrvavaditi cintādiduṣṭahr̥dayasya buddhyādikamupahatyētyādisamprāptyā| kuryāditi vakṣyamāṇaṁ liṅgamiti śēṣaḥ| atra pakṣē kiṁ talliṅgamityāha– amarṣētyādi– amarṣō'sahiṣṇutvaṁ, na tu rōṣaḥ; tasya vakṣyamāṇatvāt| saṁrambha ārabhaṭī; vinagnabhāvō nagnatvam| santarjanaṁ paritrāsanam, atidravaṇaṁ palāyanam, auṣṇyaṁ gātrasya; ‘auṣṭhyam iti pāṭhāntarē vikr̥tauṣṭhatvam| pracchāyaśītānnajalābhilāṣa iti chāyāyāṁ śītayōrannajalayōrabhilāṣaḥ||9-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– ajīrṇētyādi| ajīrṇādibhiścitaṁ sañcayatāṁ gatam| udīrṇavēgaṁ pittaṁ pūrvavat cintādiduṣṭahr̥dayasya buddhyādikamupahanti| ajīrṇamavidagdham, aśītaiḥ uṣṇaiḥ, ugraṁ tīvraṁ yathā bhavati tathā unmādaṁ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| amarṣaṁ asahiṣṇutvaṁ, saṁrambha ārabhaṭī, hastapādādivikṣēpaṇamityanyē| vinagnabhāvō vastrādityāgaḥ| santarjanaṁ paritrāsanaṁ bhartsanamaparasyētyarthaḥ| abhidravaṇaṁ palāyanam| auṣṇyaṁ gātrasya, ‘auṣṭhyam’ iti pāṭhāntaraṁ, tatra vikr̥tauṣṭhatvam| cōṣō dāhaviśēṣaḥ| pracchāyētyādi chāyāyāḥ śītayōścānnajalayōrabhilāṣaḥ| pītā ca bhāḥ pītavarṇatā||9-10||

Adhikarana ślaiṣmikōnmādasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (11-12) · Śloka 12

sampūraṇairmandavicēṣṭitasya sōṣmā kaphō marmaṇi sampraduṣṭaḥ | buddhiṁ smr̥tiṁ cāpyupahatya cittaṁ pramōhayan sañjanayēdvikāram ||11|| vākcēṣṭitaṁ mandamarōcakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā | chardiśca lālā ca balaṁ ca bhuktē nakhādiśauklyaṁ ca kaphātmakē syāt | (ca. ci. a. 9) ||12||

View original

सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रदुष्टः | बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् सञ्जनयेद्विकारम् ||११|| वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा | छर्दिश्च लाला च बलं च भुक्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मके स्यात् | (च. चि. अ. ९) ||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaphajamāha– sampūraṇairityādi| mandavicēṣṭitasya āyāsaśūnyasya| sampūraṇairbhōjanādibhiḥ, kaphō duṣṭa iti sambandhaḥ| sōṣmā sapittaḥ| kaphēnāpi kriyamāṇa unmādō'vaśyaṁ sapittēna kriyatē vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anyē tvāhuḥ– kēvalakaphēnāpi kriyatē, sōṣmapadēna tu dvandvajō'pi bhavatīti sūcyatē| anyē tvāhuḥ– ūṣmaśabdēna śaktirucyatē, tēnōtkr̥ṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hr̥dayē| vikāramunmādam| vāgityādi nārīviviktapriyatēti nārīpriyatā vijanapriyatā ca| balaṁ ca bhuktē iti ‘vyādhēḥ’ iti śēṣaḥ| nakhādītyādiśabdēna tvaṅmūtranētrādīnāṁ grahaṇam||11-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– sampūraṇairityādi| mandavicēṣṭitasya āyāsaśūnyasya; sampūraṇairatibhōjanādibhiḥ kaphō duṣṭa iti sambandhaḥ| sōṣmā sapittaḥ| kaphēnāpi kriyamāṇa unmādō'vaśyaṁ sapittēna kriyatē vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anyē tvāhuḥ– kēvalēnāpi kaphēna sa kriyatē, sōṣmapadēna tu dvandvajō'pi bhavatīti sūcyatē| anyē tvāhuḥ– ūṣmaśabdēna śaktirucyatē, tēnōtkr̥ṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇi hr̥dayē| cittaṁ pramōhayan buddhiṁ smr̥tiṁ cōpahatya vikāramunmādam| vākcēṣṭitaṁ mandam| alpam arōcakatā| nārīviviktapriyatā nārīpriyatā, vijanapriyatā ca| nidrābāhulyaṁ tathā chardiḥ, lālāsrāvaśca balaṁ ca bhuṅktē nāśayati, ‘vyādhēḥ’ iti śēṣaḥ| nakhanētrādīnāṁ śauklyam||11-12||

Adhikarana sānnipātikōnmādasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (13) · Śloka 13

yaḥ sannipātaprabhavō'tighōraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hētubhiḥ syāt | sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādr̥gviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ ||13|| (ca. ci. a. 9) |

View original

यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात् | सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः ||१३|| (च. चि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikamāha– ya ityādi| sarvaiḥ samastairiti sarvairiti kr̥tvā'pi yat samastairiti karōti tēnaivaṁ bōdhayati– vātādayō'nēkaiḥ svanidānaiḥ kupitā unmādaṁ janayanti, natu pratyēkamēkanidānakupitāḥ| viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjya iti ayamabhisandhiḥ– tridōṣajē pratyēkaṁ vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirōdhinī, tridōṣaharaṁ ca kiñcidēva dravyamāmalakyādi, tattu nātra yaugikaṁ “na hi sarvāṇi sarvatra yaugikāni bhavanti” iti vacanāt| nanu, yadyēvaṁ tadā sarva ēva hi tridōṣajavikārā asādhyāḥ bhavēyurityata uktam– tādr̥giti| kō'pyayaṁ samprāptiviśēṣō rōgaviśēṣō vā, yēnāyaṁ viruddhabhaiṣajyavidhirna tu sarva ityarthaḥ| anyē tvāhuḥ– sarvaiḥ samastairhētubhiryaiḥ kr̥taḥ sa ēvāsādhyaḥ, na tvalpahētukr̥ta iti||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sānnipātikamāha– ya ityādi| sannipātagrahaṇēnaiva sarvātmakatvaṁ labdhaṁ punaḥ sarvairiti yadgrahaṇaṁ kr̥taṁ tadrajastamōgrahaṇārthaṁ, tēna rajastamōmilitairityarthaḥ; tēna vātādayō rajastamōbhiḥ manōdōṣairmilitāḥ samastaiśca nidānaiḥ kupitā unmādaṁ janayanti| sarvāṇi rūpāṇi sarvadōṣalakṣaṇāni bibharti| tādr̥giti tādr̥śaḥ| kō'pyēṣa tridōṣasamprāptiviśēṣō rōgaviśēṣō vā, yēnāyaṁ viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ; viruddhabhaiṣajyavidhiriti kō'rthaḥ? tridōṣajē pratyēkaṁ vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirōdhinī, tridōṣaharaṁ ca kiñcidēva dravyamāmalakādi, tacca nātra yaugikamityarthaḥ||13||

Adhikarana śōkādijōnmādasya nidānasamprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (14) · Śloka 14

cōrairnarēndrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā | gāḍhaṁ kṣatē manasi ca priyayā riraṁsōrjāyēta cōtkaṭatamō manasō vikāraḥ ||14|| citraṁ bravīti ca manō'nugataṁ visañjñō gāyatyathō hasati rōditi cāpi mūḍhaḥ | (su. u. taṁ. a. 62) |

View original

चोरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा | गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतमो मनसो विकारः ||१४|| चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चापि मूढः | (सु. उ. तं. अ. ६२) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śōkādijamāha– cōrairityādi| kṣatē upahatē, priyayā riraṁsōḥ kāmukasya aprāptayā priyayā kṣatē manasīti sambandhaḥ| tasya lakṣaṇamāha– citramityādi| citraṁ vividham| manō'nugataṁ gōpyamapi| visañjñō viparītajñānaḥ, ata ēva mūḍhaḥ||14||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

manōduḥkhajamāha– caurairityādi| narēndrapuruṣaiḥ nr̥pādhikāribhiḥ, aribhiḥ, anyairiti siṁhagajādibhiḥ, vitrāsitasya krōdhaśastrādibhiḥ; dravyavināśāt putrādimaraṇādvā, tathā riraṁsōḥ kāmukasya priyāyā aprāptyā, gāḍhaṁ kṣatē manasīti sambandhaḥ| tasya rūpamāha– citramityādinā| citraṁ vividhaṁ manō'nugataṁ gōpyamapi bravīti| visañjñō viparītajñānaḥ, ata ēva mūḍhaḥ||14||–

Adhikarana viṣajōnmādalakṣaṇam (15) · Śloka 15

raktēkṣaṇō hatabalēndriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānanō viṣakr̥tē'tha bhavēdvisañjñaḥ ||15|| (su. u. taṁ. a. 62) |

View original

रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेद्विसञ्ज्ञः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

viṣajamāha– raktēkṣaṇa ityādi| hatabalēndriyabhā iti hataṁ balamindriyāṇi bhāśca yasya sa tathā| bhā dīptiḥ||15||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktēkṣaṇa ityādi| hataṁ balamindriyāṇi bhāḥ śarīradīptiśca yasya sa tathā| śyāvānanaḥ kr̥ṣṇamukhaḥ viṣajanitōnmādēna||15||

Adhikarana unmādasyāsādhyalakṣaṇam (16) · Śloka 16

avāñcī vā'pyudañcī vā kṣīṇamāṁsabalō naraḥ | jāgarūkō hyasandēhamunmādēna vinaśyati ||16|| (su. u. taṁ. a. 62) |

View original

अवाञ्ची वाऽप्युदञ्ची वा क्षीणमांसबलो नरः | जागरूको ह्यसन्देहमुन्मादेन विनश्यति ||१६|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī adhōmukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ, ata ēvānyē ‘avāṅmukhastūnmukhō vā’ iti paṭhanti| jāgarūkō'nidraḥ||16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī avāṅmukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ| ‘avāṅmukhastūnmukhō vā’ iti kēcitpaṭhanti| kṣīṇaṁ māṁsaṁ balamōjaśca yasya sa tathā| jāgarūkaḥ gatanidraḥ||16||

Adhikarana bhūtōnmādasāmānyalakṣaṇam (17) · Śloka 17

amartyavāgvikramavīryacēṣṭō jñānādivijñānabalādibhiryaḥ | unmādakālō'niyataśca tasya bhūtōtthamunmādamudāharēttam ||17|| (ca. ci. a. 9) |

View original

अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः | उन्मादकालोऽनियतश्च तस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ||१७|| (च. चि. अ. ९) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

bhautikōnmādasya sāmānyalakṣaṇamāha– amartyavāgityādi| amartyā amanuṣyā anucitā vā vāgādayō yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṁ śaktiḥ, cēṣṭā śārīrikī kriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇē tr̥tīyā| jñānaṁ tattvajñānaṁ, vijñānaṁ śilpādijñānaṁ; kiṁvā jñānaṁ śāstrajñānaṁ, vijñānaṁ tadarthaniścayaḥ; ādiśabdēna smr̥tyādīnāṁ grahaṇaṁ, tēṣāṁ balam| aniyata iti na vātajādivadāhārajīrṇādikālavat kālaniyamaḥ| niyata iti pāṭhē tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṁ grahaṇaṁ “dēvagrahāḥ paurṇamāsyāṁ” ityādi| bhūtaśabdēnātra sarva ēva vakṣyamāṇā dēvadayō'bhidhīyantē||17||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

bhūtajamunmādamāha– amartyavāgityādi| amartyānāmamanuṣyāṇāmanucitā vāgādayō yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṁ śaktiḥ, cēṣṭā śarīrakriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇē tr̥tīyā| jñānaṁ tatvajñānaṁ, vijñānaṁ śilpādijñānaṁ, kiṁvā jñānaṁ śāstraṁ, vijñānaṁ tadarthaniścayaḥ| ādiśabdēna smr̥tyādīnāṁ grahaṇaṁ, tēṣāṁ balam| aniyata iti kadācinmadhyāhnē, kadācitpradōṣē, na tu vātādijavadāhārajīrṇādikālaniyamaḥ, taṁ bhūtōtthamunmādaṁ kathayēt| ‘niyatā’ iti pāṭhē tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṁ grahaṇaṁ, dēvagrahāḥ paurṇamāsyāmityādi| bhūtaśabdēnātra sarvē vakṣyamāṇā dēvādayō'bhidhīyantē||17||

Adhikarana dēvajuṣṭalakṣaṇam (18) · Śloka 18

santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandhō nistandrīravitathasaṁskr̥taprabhāṣī | tējasvī sthiranayanō varapradātā brahmaṇyō bhavati naraḥ sa dēvajuṣṭaḥ ||18|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

सन्तुष्टः शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रीरवितथसंस्कृतप्रभाषी | तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

dēvajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| atidivyamālyagandha iti atimātrō divyamālyasyēva gandhō yasya sa tathā| nistandrīḥ anidraḥ| avitathaṁ satyam| vidēhē'pi “niḥsvapnaṁ satyasaṁskr̥tabhāṣiṇam” iti paṭhitam| brahmaṇyō brāhmaṇānuraktaḥ| dēvajuṣṭō dēvagrahapīḍitaḥ| dēvagrahaṇēna gaṇamātr̥kādayō'pi grāhyāḥ| vidēhē'pi paṭhyatē “krōdhanaḥ srastasarvāṅgō lālāphēnāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampanō mūkō gaṇamātr̥bhirarditaḥ||” iti||18||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

dēvajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| santuṣṭaḥ santōṣavān| śuciḥ snānācamanādinā| atimātraṁ divyamālyasyēva gandhō yasya sa tathā| nistandrīḥ nidrārahitaḥ, avitathaṁ satyaṁ saṁskr̥taṁ ca prabhāṣata iti| vidēhē'pyuktam– “niḥsvapnaṁ satyasaṁskr̥tabhāṣaṇam” iti| tējasvī tējōyuktaḥ, sthiranayanaḥ nimēṣarahitaḥ, varadātā yataḥ brahmaṇyaḥ brāhmaṇānuraktaḥ| dēvabhūtajuṣṭaḥ dēvagrahapīḍitaḥ| dēvagrahaṇēna gaṇamātr̥kādayō grāhyāḥ| yaduktaṁ vidēhē– “krōdhanaḥ stabdhasarvāṅgō lālāphēnāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampanō mūkō gaṇamātr̥bhirarditaḥ” iti||18||

Adhikarana asurajuṣṭalakṣaṇam (19) · Śloka 19

saṁsvēdī dvijagurudēvadōṣavaktā jihmākṣō vigatabhayō vimārgadr̥ṣṭiḥ | santuṣṭō na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa dēvaśatrujuṣṭaḥ ||19|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः | सन्तुष्टो न भवति चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुजुष्टः ||१९|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

dēvaśatrujuṣṭamāha– saṁsvēdītyādi||19||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asurajuṣṭamāha– saṁsvēdītyādi| yaḥ saṁsvēdī svēdavān, brāhmaṇagurudēvānāṁ nindakaḥ, jihmākṣaḥ kuṭiladr̥ṣṭiḥ, vimārgadr̥ṣṭiḥ, śrutidharmanindakaḥ; annaṁ śālimāṁsādi, pānaṁ kṣīramadyādi, taiḥ santuṣṭō na bhavati| duṣṭātmā pāpabuddhiḥ| ēvaṁvidhō dēvaśatrujuṣṭō bhavati||19||

Adhikarana gandharvāviṣṭalakṣaṇam (20) · Śloka 20

hr̥ṣṭātmā pulinavanāntarōpasēvī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nr̥tyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṁ gandharvagrahaparipīḍitō manuṣyaḥ ||20|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः | नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

gandharvāviṣṭamāha– hr̥ṣṭētyādi| pulinaṁ tōyōjjhitaṁ taṭam, antaraṁ madhyaṁ viśēṣō vā| svācārō'ninditācāraḥ| priyētyādi priyāṇi pari sarvatō gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nr̥tyannityādi cāru (yathā bhavati tathā) nr̥tyannalpaśabdaṁ yathā bhavati tathā prahasatīti yōjyam||20||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

gandharvāviṣṭamāha– hr̥ṣṭātmētyādi| hr̥ṣṭātmā cintādirahitaḥ santuṣṭātmā| pulinaṁ nadyāditaṭaṁ, vanamudyānaṁ, tayōrantaraṁ madhyaṁ, tadviśēṣāt sēvata iti| svācāraḥ aninditācāraḥ| priyāṇi pari samantatōbhāvēna gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nr̥tyannityādi cāru yathā bhavati tathā nr̥tyan; alpaśabdō yathā bhavati tathā prahasanniti yōjyam||20||

Adhikarana yakṣāviṣṭalakṣaṇam (21) · Śloka 21

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīrō drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ | tējasvī vadati ca kiṁ dadāmi kasmai yō yakṣagrahaparipīḍitō manuṣyaḥ ||21|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक्सहिष्णुः | तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

yakṣāviṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| priyētyādi priyaṁ śōbhanaṁ, tanu sūkṣmaṁ raktaṁ ca vastraṁ dhartuṁ śīlaṁ yasya sa tathā||21||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

yakṣajuṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| tāmrākṣō raktanētraḥ| priyaṁ śōbhanaṁ tanu sūkṣmaṁ raktavastraṁ dhartuṁ śīlaṁ yasya sa tathā| gambhīraḥ anākulitāntaḥkaraṇaḥ, drutagatiḥ uttālagatiḥ; alpavāk alpabhāṣī, sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ| kasmai kiṁ dadāmītyēvaṁ vadati||21||

Adhikarana pitr̥juṣṭalakṣaṇam (22) · Śloka 22

prētānāṁ sa diśati saṁstarēṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ | māṁsēpsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhaktō bhavati pitr̥grahābhijuṣṭaḥ ||22|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः | मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्टः ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pitr̥juṣṭamāha– prētānāmityādi| prētānāṁ mr̥tapitr̥̄ṇāṁ, sambandhamātravivakṣayā na caturthī| diśati dadāti| saṁstarēṣu kuśapatrādiracitāstaraṇēṣu| apasavyavastrō vāmōttarīyaḥ| māṁsēpsurityādi| ētadabhidhānaprayōjanaṁ yasmin yasyēcchā bhavati tasya tēnaiva balirdātavyaḥ; ēvamanyatrāpi draṣṭavyam| tadbhaktaḥ pitr̥bhaktaḥ||22||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pitr̥grahajuṣṭamāha– prētānāmityādi| prētānāṁ pitr̥̄ṇāṁ, sambandhamātrasya vivakṣitatvānna caturthī| diśati dadāti, saṁstarēṣu kuśapatrādiracitasaṁstaraṇēṣu, piṇḍān annamayān, śāntātmā śāntasvabhāvaḥ, jalamapi cēti na paraṁ darbhasaṁstarēṣu piṇḍān apasavyavastrō vāmōttarīyō dadāti kintu jalamapi cētyarthaḥ| ‘apasavyahastaḥ’ iti pāṭhē dakṣiṇahastaḥ| māṁsēpsurityādi ētadabhidhānaprayōjanaṁ yasya yatrēcchā bhavati tasya tēnaiva balirdātavyaḥ| ēvamanyatrāpi draṣṭavyam| pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ, abhikāmō'bhilāṣukaḥ| tadbhaktaḥ pitr̥bhaktaḥ; tadbhaktaḥ tilādibhōjana iti ḍalhaṇaḥ||22||

Adhikarana nāgāviṣṭalakṣaṇam (23) · Śloka 23

yastūrvyāṁ prasarati sarpavat kadācit sr̥kkaṇyau vilihati jihvayā tathaiva | krōdhālurguḍamadhudugdhapāyasēpsurjñātavyō bhavati bhujaṅgamēna juṣṭaḥ ||23|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत् कदाचित् सृक्कण्यौ विलिहति जिह्वया तथैव | क्रोधालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्ज्ञातव्यो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

nāgāviṣṭamāha– yastvityādi| prasarati sarpavaditi urasā gacchati| sr̥kkaṇyau ōṣṭhaprāntau| sr̥kkaṇīśabda īkārāntō'pyastītyunnēyam||23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarpagrahajuṣṭamāha– ya ityādi| urvyāṁ bhūmau sarpavadurasā gacchati, sr̥kkaṇyau ōṣṭhaprāntau jihvayā vilihati| krōdhāluḥ kōpanaḥ, guḍādipriyaḥ, bhujaṅgamagrahēṇa juṣṭō jñēyaḥ||23||

Adhikarana rākṣasāviṣṭalakṣaṇam (24) · Śloka 24

māṁsāsr̥gvividhasurāvikāralipsurnirlajjō bhr̥śamatiniṣṭhurō'tiśūraḥ | krōdhālurvipulabalō niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgr̥hītaḥ ||24|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः | क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विड् भवति स राक्षसैर्गृहीतः ||२४|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

rākṣasāviṣṭamāha– māṁsētyādi| niśāvihārī niśāyāmēva bhramaṇaśīlaḥ| rākṣasaśabdēna brahmarākṣasādayō'pi grāhyāḥ| tathā rākṣasānantaraṁ vidēhō'pi paṭhati– “dēvavipragurudvēṣī vēdavēdāṅganindakaḥ| ātmapīḍākarō hāsī brahmarākṣasasēvitaḥ||” iti||24||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

rākṣasajuṣṭamāha– māṁsētyādi| vividhasurāvikārāḥ paiṣṭīprabhr̥tayaḥ, bhr̥śamatiśayēna lajjārahitaḥ, atiniṣṭhuraḥ dayārahitaḥ, vipulabalaḥ annādvinā'pi prabhūtabalaḥ, niśāvihārī niśāyāmēva bhramaṇaśīlaḥ, śaucadviṭ aśuciḥ| rākṣasagrahaṇēna brahmarākṣasādayō'pi gr̥hyantē| yatō rākṣasānantaraṁ vidēhē paṭhyatē– “dēvavipragurudvēṣī vēdavēdāṅganindakaḥ| ātmapīḍākarō hāsī brahmarākṣasasēvitaḥ” iti||24||

Adhikarana piśācāviṣṭalakṣaṇam (25) · Śloka 25

uddhastaḥ kr̥śaparuṣō acirapralāpī durgandhō bhr̥śamaśucistathā'tilōlaḥ | bahvāśī vijanavanāntarōpasēvī vyācēṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||25|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

उद्धस्तः कृशपरुषो अचिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथाऽतिलोलः | बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टन् भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः ||२५|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

piśācāviṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta ūrdhvabāhuḥ; ‘udvastra’ iti pāṭhāntaraṁ nyāyyaṁ, vidēhē'pi digambarapāṭhāt; udvastrō nagnaḥ| paruṣō rūkṣaḥ| lōlaḥ sarvasminnannē pānē ca satr̥ṣṇaḥ| ‘lōluḥ’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| vyācēṣṭanniti viruddhamācēṣṭan||25||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

piśācajuṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta ūrdhvabāhuḥ| ‘udvastraḥ’ iti pāṭhē udvastrō nagnaḥ, vidēhē'pi digambara iti pāṭhāt| kr̥śō nirmāṁsaḥ, paruṣō rūkṣaḥ, viruddhalāpī viruddhabhāṣī| ‘acirapralāpī’ iti pāṭhāntaram| durgandhaḥ, atilōlaḥ sarvasminnannapānē satr̥ṣṇaḥ, aticapala ityanyē; ‘atilōluḥ’ iti pāṭhāntarē aśanalōlupa ityarthaḥ| bahvāśī pracurabhōktā| vijanaṁ nirjanasthānaṁ, himāmbu śītāmbu, tayōḥ sēvī, rātrēḥ sēvī rātrivicārītyarthaḥ| ‘vijanavanāntarōpasēvī’ iti pāṭhāntaram| vyācēṣṭan vividhaṁ cēṣṭan; ‘vyācēṣṭam’ iti pāṭhāntarē viruddhacēṣṭaṁ yathā bhavati tathā bhramati||25||

Adhikarana bhūtōnmādasyāsādhyalakṣaṇam (26) · Śloka 26

sthūlākṣō drutamaṭanaḥ sa phēnalēhī nidrāluḥ patati ca kampatē ca yō hi | yaścādridviradanagādivicyutaḥ syāt sō'sādhyō bhavati tathā trayōdaśābdē ||26|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

स्थूलाक्षो द्रुतमटनः स फेनलेही निद्रालुः पतति च कम्पते च यो हि | यश्चाद्रिद्विरदनगादिविच्युतः स्यात् सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशाब्दे ||२६|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

trividhaṁ hi hiṁsākrīḍāpūjārthaṁ grahā gr̥hṇanti| yaduktam– “aśuciṁ bhinnamaryādaṁ kṣataṁ vā yadi vā'kṣatam| hiṁsyurhiṁsāvihārārthaṁ satkārārthamathāpi ca||” (su. u. taṁ. a. 60) iti| tatra hiṁsārthaṁ gr̥hītō'sādhyō bhavati, tasya ślōkārdhadvayēna lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣō vikr̥tanētra iti jējjaṭaḥ| drutamaṭanō drutagatiḥ, ata ēva ‘tvaritagatiḥ’ iti jējjaṭēna paṭhitam| yaścētyādi| parvatādipatitaḥ san yō gr̥hyatē sō'pyasādhyaḥ, nagō vr̥kṣaḥ| sarva ēvōnmādī trayōdaśē'bdē dēvatādigr̥hītō'pyasādhyaḥ| vidēhē'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṁ paṭhyatē– “mēḍhrapravr̥ttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbhō hatavāgatidurbalaḥ||” ityādi||26||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

trividhaṁ hi hiṁsākrīḍāpūjārthaṁ grahā gr̥hṇanti| yaduktam– “aśuciṁ bhinnamaryādaṁ kṣataṁ vā yadi vā'kṣatam| hiṁsyurhiṁsāvihārārthaṁ satkārārthamathāpi ca” iti| asyārthaḥ bhinnamaryādaṁ śrutismr̥tyuditakarmaṇō'nyatra karmaṇi pravr̥ttaṁ abhakṣyāgamyāhiṁsādipravr̥ttatvāt| kṣataṁ savraṇaṁ, māṁsaśōṇitapriyatvāt| akṣatamapi śaucādirahitam| atra vihāraśabdēna ratirabhidhīyatē| satkāraḥ pūjā| tatra hiṁsārthaṁ gr̥hītō'sādhyō bhavati| tasya lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣō vivr̥tanētraḥ, vidrutagatiḥ, yaścātikampatē sō'sādhyaḥ| yaścaitēbhyaḥ patitaḥ syāt sō'pyasādhyaḥ| adriḥ parvataḥ, dviradō gajaḥ, nagō vr̥kṣaḥ| ādigrahaṇāt taṭaprāsādādayō gr̥hyantē sarvatrōnmādāditi śēṣaḥ| ētēbhyaḥ patitaḥ syādityarthaḥ| trayōdaśē varṣē dēvādigr̥hītō'pyasādhyaḥ| vidēhē'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṁ paṭhitaṁ yathā– “mēḍhrapravr̥ttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbhō hatavāgatidurbalaḥ” ityādi||26||

Adhikarana dēvādīnāṁ grahaṇakālaḥ (27-28) · Śloka 28

dēvagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayōrapi | gandharvāḥ prāyaśō'ṣṭamyāṁ, yakṣāśca pratipadyatha ||27|| pitryāḥ kr̥ṣṇakṣayē hiṁsyuḥ, pañcamyāmapi cōragāḥ | rakṣāṁsi rātrau, paiśācāścaturdaśyāṁ viśanti hi ||28|| (su. u. taṁ. a. 60) |

View original

देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि | गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां, यक्षाश्च प्रतिपद्यथ ||२७|| पित्र्याः कृष्णक्षये हिंस्युः, पञ्चम्यामपि चोरगाः | रक्षांसि रात्रौ, पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति हि ||२८|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

dēvādīnāṁ grahaṇakālamāha– dēvagrahāḥ ityādi| paurṇamāsyāṁ pūrṇimāyām| kr̥ṣṇakṣayē'māvāsyāyām| prāyōgrahaṇādanyatrāpi| tithyabhidhānaprayōjanaṁ lakṣaṇārthaṁ, tattithau balidānārthaṁ ca||27-28||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

idānīṁ dēvagrahāṇāṁ grahaṇakālamāha– dēvagrahā ityādi| dēvagrahāḥ paurṇamāsyāṁ pūrṇimāyāṁ viśanti anupravēśaṁ kurvanti| asurā asuragrahāḥ| sandhyayōrapītyapiśabdaḥ pādapūraṇē; anyē apiśabdāt paurṇamāsyāmapi gr̥hṇantīti varṇayanti| prāyaśō'ṣṭamyāmiti prāyaḥśabdāt sandhyayōrapi gandharvā viśantīti labhyatē| pitryāḥ pitr̥grahāḥ| kr̥ṣṇakṣayē kr̥ṣṇapakṣakṣayē, amāvāsyāyāmityarthaḥ| prāyōgrahaṇādanyatrāpi| pañcamyāmapītyapiśabdāt kr̥ṣṇakṣayē'pi| uragā nāgagrahāḥ| tithyabhidhānaprayōjanaṁ lakṣaṇārthaṁ, tēṣāṁ tithau balidānārthaṁ ca| tathā cōktam– “grahā gr̥hṇanti yē yēṣu tēṣāṁ tēṣu viśēṣataḥ| dinēṣu balihōmādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||” iti||27-28||

Adhikarana āviśatāṁ dēvādīnāmanupalabdhau dr̥ṣṭāntaḥ (29-30) · Śloka 30

darpaṇādīn yathā chāyā śītōṣṇaṁ prāṇinō yathā | svamaṇiṁ bhāskarārciśca yathā dēhaṁ ca dēhadhr̥k | viśanti ca na dr̥śyantē grahāstadvaccharīriṇaḥ ||29|| (su. u. taṁ. a. 60) | praviśyāśu śarīraṁ hi pīḍāṁ kurvanti duḥsahām ||30||

View original

दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा | स्वमणिं भास्करार्चिश्च यथा देहं च देहधृक् | विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणः ||२९|| (सु. उ. तं. अ. ६०) | प्रविश्याशु शरीरं हि पीडां कुर्वन्ति दुःसहाम् ||३०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

nanu, yadi grahāviṣṭānāṁ puṁsāmunmādaḥ syāt, tadā viśantō grahāḥ kutō na lakṣyantē? ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyōgyatvānna dr̥śyanta ityarthaḥ| ādiśabdēna prakāravācināṁ jalatailādīnāṁ grahaṇam| chāyā pratikr̥tiḥ| śītōṣṇamiti kartr̥padaṁ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dēhadhr̥k ātmā, mana iti jējjaṭaḥ| anēkadr̥ṣṭāntaprayōjanaṁ jējjaṭalikhitaṁ taccātrānupayuktatvēna vistarabhayānna likhitam| dēvaśabdēna cātra dēvasyānucarā dēvasadharmāṇō gr̥hyantē, dēvānāṁ manuṣyaśarīrēṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na tē manuṣyaiḥ saha saṁviśanti na tē manuṣyān kvacidāviśanti| yē tvāviśantīti vadanti mōhāttē bhūtavidyāviṣayādapētāḥ||” (su. u. taṁ. a. 60) iti||29-30||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

nanu, yadi grahāviṣṭānāṁ puṁsāmunmādaḥ syāt, tadā viśantō grahāḥ kutō na lakṣyantē? ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyōgyatvānna dr̥śyantē| ādiśabdēna prakāravācinā jalatailādīnāṁ grahaṇam| chāyā pratikr̥tiḥ| śītōṣṇamiti kartr̥padaṁ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dēhadhr̥k atmā, mana iti jējjaṭaḥ| anēkadr̥ṣṭāntaprayōjanaṁ jējjaṭēna niścitaṁ, taccātrānupayuktatvēna likhitaṁ vistarabhayācca| nanu bhūtaiḥ śarīrē'nupravēśaḥ kriyatē na tu śarīriṇi, tatkathaṁ śarīriṇa ityabhidhānaṁ na virudhyatē? ucyatē– śarīriśabdēnātra śarīramabhiprētaṁ, sthānini sthānōpacārāt; yathā– mañcāḥ krōśantīti| yathā chāyāśītōṣṇādayō darpaṇaprāṇiprabhr̥tīn viśantō na dr̥śyantē tadvadgrahā ityarthaḥ| dēvādiśabdēnātra dēvasyānucarā dēvasadharmāṇō gr̥hyantē, dēvādīnāṁ manuṣyaśarīrēṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na tē manuṣyaiḥ saha” ityādi||29-30||

Adhikarana grahāṇāṁ tīvratapādiprabhāvavattākathanam (31-33) · Śloka 33

tapāṁsi tīvrāṇi tathaiva dānaṁ vratāni dharmō niyamaśca satyam | guṇāstathā'ṣṭāvapi tēṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||31|| na tē manuṣyaiḥ saha saṁviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | yē tvāviśantīti vadanti mōhāttē bhūtavidyāviṣayādapōhyāḥ ||32|| tēṣāṁ grahāṇāṁ paricārakā yē kōṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ | asr̥gvasāmāṁsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tathā''viśanti ||33||

View original

तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् | गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम् ||३१|| न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति | ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः ||३२|| तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसङ्ख्याः | असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तथाऽऽविशन्ति ||३३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

idānīṁ grahāṇāṁ tīvratapādi yamādiyuktāṁ prabhāvavattāṁ suśrutōktēna ślōkatrayēṇa darśayitumāha– tapāṁsītyādi| tapastāpanalakṣaṇamupavāsādi, vratāni śāstrōditavidhinā bhōjanādiniyamanāni, karma kāyavāṅmanasāṁ sucaritam| guṇāstathāṣṭāviti aṇimā 1, mahimā 2, laghimā 3, prākāmyaṁ 4, prākāśyam 5, īśitvaṁ 6, vaśitvaṁ 7, yatra kāmāvasāyitvaṁ 8, cēti| anyē tu– “āvēśaścētasō jñānamarthānāṁ śabdanakriyā| dr̥ṣṭiḥ śrōtraṁ smr̥tiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||” ityaṣṭavidhamaiśvaryamāhuḥ| tēṣu grahēṣu ētē guṇā nityāḥ, na kādācitkāḥ, vyastā dvitricatvāra ityādi; samastāḥ sarvē; yō yasya prabhāva iti yathāprabhāvaṁ; tatra vyastā guṇā asurādigrahāṇāṁ, samastā dēvagrahāṇām| atha tē niyamādiyuktāścēt kathamaśuciṁ dēhamāviśanti, na kathañcana, ata ēvāha– nētyādi| tē dēvādayō manuṣyaiḥ saha na viśanti na ēkībhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadēhān, kvacidapyanupraviśantītyarthaḥ| yē punarvaidyā ‘āviśanti’ iti mōhādajñānāt pravadanti, tē vaidyā bhūtavidyāviṣayāttajjñānādapōhyā apasāraṇīyāstyājyā ityarthaḥ| kē tarhi gr̥hṇantītyāha– tēṣāmiti tēṣāṁ dēvādīnāṁ paricārakāḥ prēṣyāḥ, karmakarā ityarthaḥ| kōṭyaḥ śatalakṣapramāṇāḥ, ayutaṁ daśasahasram, ētēna kōṭighnaṁ śatalakṣapramāṇaguṇitaṁ yat sahasraṁ tādr̥śaiḥ daśabhiḥ sahasrairatrāyutaṁ bōddhavyaṁ; tēṣāṁ padmaṁ, padmaṁ caturdaśabindukaṁ, tadēva saṅkhyā yēṣāṁ tē tathā| subhīmā atyarthaṁ bhayānakāḥ| niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||31-33||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 20

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidāna unmādanidānaṁ samāptam||20|| ||20||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदान उन्मादनिदानं समाप्तम्||२०|| ||२०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmunmādanidānaṁ samāptam||20||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmunmādanidānam||20||