૨૦. ઉન્માદનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મદાત્યયે ‘ઉન્માદમિવ ચાપરમ્’ ઇત્યનેન ઉન્માદસઙ્કીર્તનમુન્માદસાદૃશ્યં ચોક્તં, તથા મદાત્યયેઽપિ દાહો ભવતીતિ સ્વલ્પવક્તવ્યતયા દાહમભિધાયોન્માદારમ્ભઃ, તસ્ય નિરુક્તિમાહ– મદયન્તીત્યાદિ| મદયન્તિ મનોવિભ્રમં કુર્વન્તિ, ઉન્માર્ગમાગતા વિમાર્ગમાગતા મનોવહાધમનીરનુપ્રાપ્તાઃ| ઉદ્ગતા વૃદ્ધાઃ, અથવા ઊર્ધ્વં હૃદયં ગતાઃ, એતેનોત્પૂર્વેણૈવ દોષાણાં વૃદ્ધત્વં વિમાર્ગગત્વં ચ દર્શિતમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મદાત્યયે ‘ઉન્માદમિવ ચાપરમ્’ ઇત્યનેનોન્માદસઙ્કીર્તનમુન્માદસાદૃશ્યં ચોક્તં, તથા મદાત્યયે દાહો ભવતીતિ તુલ્યલક્ષણતયા દાહમભિધાયોન્માદારમ્ભઃ, તસ્ય નિરુક્તિમાહ– મદયન્તીત્યાદિ| યસ્માદ્દોષા મદયન્તિ મનોવિભ્રમં કુર્વન્તિ, અતોઽયં માનસો વ્યાધિરુન્માદ ઇતિ કીર્ત્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કીદૃશાઃ? ઉદ્ગતા વૃદ્ધાઃ, અથવા ઊર્ધ્વં હૃદયં ગતાઃ, ઉન્માર્ગમાગતા વિમાર્ગગાઃ, મનોવહધમનીરનુપ્રાપ્તાઃ, તેન તતઃ પૂર્વેણૈવ દોષાણાં વૃદ્ધત્વં વિમાર્ગગત્વં ચ દર્શિતમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રકારભેદમાહ– એકૈકશ ઇત્યાદિ| માનસેન ચ દુઃખેનેતિ શોકાદિના| સ ચેતિ ષડ્વિધોઽપિ| અત્રાપ્રવૃદ્ધપદમુપાદાયાપિ તરુણપદપ્રયોગં કુર્વતા સુશ્રુતેન સ્વતન્ત્રોઽપિ દોષજનિતો મદો ભવતીતિ દર્શિતમ્| અત એવ ચરકે વિધિશોણિતીયાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૨૪) ઉન્માદાત્ પૃથગેવ પઠિતઃ સનિદાનચિકિત્સિત ઇતિ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સઙ્ખ્યામાહ– એકૈકશ ઇત્યાદિ| વાતેન પિત્તેન શ્લેષ્મણા સર્વશ ઇતિ સન્નિપાતેન, અત્યર્થમૂર્છિતૈઃ અતિપ્રવૃદ્ધૈઃ, માનસેન તુ દુઃખેનેતિ શોકાદિના, વિષાત્ ષષ્ઠો ભવતિ| સ ચાપ્રવૃદ્ધ ઇતિ સ ચ વિકારઃ, યાવત્ પ્રવૃદ્ધો વૃદ્ધિં ગતો ન ભવતિ, યાવચ્ચ તરુણસ્તાવન્મદ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં બિભર્તિ, મદ ઇતિ કથ્યત ઇત્યર્થઃ| સુશ્રુતે સ્વતન્ત્રોઽપિ દોષજનિતો મદો ભવતીતિ વ્યાખ્યાતમ્| અત એવ ચરકે વિધિશોણિતીયાધ્યાયે ઉન્માદાત્પૃથગેવ પઠિતઃ સ નિદાનચિકિત્સિત ઇતિ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સામાન્યહેતુમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| દુષ્ટં ગરસહિતમન્નાદિ| પ્રધર્ષણં ‘ધૃષ’ પ્રધર્ષણે, ઇત્યસ્માત્ પ્રધર્ષણમભિભવઃ| ભયહર્ષપૂર્વો મનોઽભિઘાત ઇતિ ભયહર્ષાભ્યાં મનસોઽભિભવઃ; ભયહર્ષપૂર્વ ઇતિ ભયં હર્ષો દ્વૌ વા પૂર્વં યસ્ય સ તથા; પૂર્વશબ્દોઽત્ર કારણવાચી, ચકારોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન કામક્રોધલોભાદયોઽપિ કારણમિતિ જેજ્જટઃ; અન્યે ત્વાહુઃ– ક્રોધાદિભિરપિ ભયહર્ષપૂર્વક એવ ભવતીતિ તેન તૌ નિર્દિષ્ટૌ| વિષમાશ્ચ ચેષ્ટા ઇતિ વિષમાઙ્ગન્યાસબલવદ્વિગ્રહાદય ઉન્માદહેતવ ઇતિ યોજ્યમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સામાન્યહેતુમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| દુષ્ટં ગરદુષ્ટમન્નાદિ, અશુચિ ભોજનં ચાણ્ડાલાદિસ્પૃષ્ટં, પ્રધર્ષણં નિન્દાદ્યભિભવનં, મનોભિઘાત ઇતિ ભયહર્ષાભ્યાં મનોભિભવઃ, ભયહર્ષપૂર્વ ઇતિ ભયહર્ષૌ પૂર્વૌ યસ્વ સ તથા| પૂર્વશબ્દોઽત્ર કારણવાચી, ચકારોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન કામક્રોધલોભાદયોઽપિ કારણમિતિ જેજ્જટઃ| અન્યે ત્વાહુઃ– ક્રોધાદિભિરપિ ભયહર્ષપૂર્વક એવ ભવતીતિ, તેન તૌ નિર્દિષ્ટાવિતિ| વિષમાશ્ચેષ્ટા ઇતિ વિષમાઙ્ગન્યાસબલવદ્વિગ્રહાદયઃ, ઉન્માદહેતુરિતિ યોજ્યમ્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– તૈરિત્યાદિ| તૈરુક્તહેતુભિઃ| અલ્પસત્ત્વસ્ય અલ્પસત્ત્વગુણસ્યેતિ ચક્રઃ; જેજ્જટસ્ત્વાહ– સત્ત્વં મનઃ, તસ્ય ચાલ્પત્વં રજસ્તમોભ્યામાવૃતત્વેનાલ્પજ્ઞાનજનકત્વાત્| મલા વાતાદયઃ| બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયમિત્યનેન હૃદયસ્યાશ્રયસ્ય દુષ્ટ્યા તદાશ્રિતજ્ઞાનસ્યાપિ દુષ્ટિર્ભવતીતિ દર્શયતિ| સ્રોતાંસિ મનોવહાનીતિ હૃદયાશ્રિતા દશ ધમન્યઃ; એતચ્ચ વિશેષેણ બોધ્યં, નિખિલદેહસ્રોતસામેવ મનોઽધિષ્ઠાનત્વેન ચરકે દર્શિતત્વાત્| અધિષ્ઠાય વ્યાપ્યેત્યર્થઃ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– તૈરિત્યાદિ| તૈરુક્તહેતુભિરલ્પસત્ત્વસ્ય નરસ્ય મલા વાતાદયઃ પ્રદુષ્ટાઃ સન્તો બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયં પ્રદૂષ્ય મનોવહાનિ સ્રોતાંસિ અધિષ્ઠાય વ્યાપ્ય આશુ ચેતઃ પ્રમોહયન્તિ| અલ્પસત્ત્વસ્યાલ્પસત્વગુણસ્યેતિ ચક્રઃ; જેજ્જટસ્ત્વાહ– સત્ત્વં મનઃ, તસ્ય ચાલ્પત્વં રજસ્તમોભિભૂતત્વેનાલ્પજ્ઞાનજનકત્વાત્| બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયમિત્યનેન હૃદયમાશ્રિતા ધમન્યઃ, એતચ્ચ વિશેષેણ બોધ્યં, નિખિલદેહસ્રોતસામેવ મનોધિષ્ઠાનત્વેન ચરકે દર્શિતત્વાત્| અધિષ્ઠાય વ્યાપ્ય||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સામાન્યરૂપમાહ– ધીવિભ્રમ ઇત્યાદિ| એતત્ સામાન્યં પૂર્વરૂપમિતિ જેજ્જટઃ, સામાન્યરૂપમિતિ ચક્રઃ| ધીવિભ્રમો ભ્રાન્તજ્ઞાનત્વમ્| સત્ત્વપરિપ્લવો મનસશ્ચઞ્ચલત્વમ્| અધીરતા કાતરત્વમ્| અબદ્ધવાક્ત્વમસમ્બદ્ધવચનત્વમ્| લિઙ્ગ્યતેઽનેનેતિ લિઙ્ગ, તેન પૂર્વરૂપં રૂપં ચેતિ વ્યાખ્યાતમ્||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– ધીત્યાદિ| ધીવિભ્રમો ભ્રાન્તજ્ઞાનત્વં, સત્ત્વપરિપ્લવો મનસશ્ચઞ્ચલત્વમ્| અન્યે સત્ત્વગુણસ્યેતિ| પર્યાકુલા દૃષ્ટિરિતિ આકુલાબલોકનમ્| અધીરતા કાતરત્વમ્| અબદ્ધવાક્ત્વં અસમ્બદ્ધવચનત્વમ્| હૃદયં શૂન્યમિત્યન્તં ધીવિભ્રમત્વાદિ સામાન્યલક્ષણમેવાહ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| વિરેકશબ્દેનાત્ર વાન્તિરપ્યભિધીયતે, વિરેચયતિ દેહાન્મલં પૃથક્કરોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા| અસ્થાનહાસેત્યાદિ અસ્થાનેઽવિષયે હાસોઽસ્થાનહાસઃ; એવમસ્થાનશબ્દઃ સ્મિતાદિષુ પ્રયોજ્યઃ| સ્મિતમીષદ્ધાસઃ| અઙ્ગવિક્ષેપો વિરુદ્ધચેષ્ટા| જીર્ણે બલમિતિ જીર્ણે આહારે વ્યાધેર્બલં ભવતિ||૭-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| એતદ્વાતિકોન્માદલક્ષણમ્| રૂક્ષાલ્પશીતાન્નૈર્ભોજ્યૈઃ| વિરેકશબ્દેનાત્ર વાન્તિરપ્યભિધીયતે, વિરેચયતિ દેહાન્મલં પૃથક્ કરોતીતિ વ્યાખ્યાનાત્| ધાતુક્ષયો રસાદિધાતુક્ષયઃ| એતૈર્દુષ્ટો વાયુશ્ચિન્તાશોકાદિદુષ્ટં હૃદયં મનઃ પ્રવિશ્ય બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચ શીઘ્રમુપહન્તિ| અનુભૂતાર્થસ્મરણં સ્મૃતિઃ| અસ્થાનહાસ્યં અવિષયે હાસ્યમ્| એવમસ્થાનશબ્દઃ સ્મિતાદિષુ યોજ્યઃ| સ્મિતમીષદ્ધાસઃ, અઙ્ગવિક્ષેપણં વિરુદ્ધચેષ્ટા, પારુષ્યં રૌક્ષ્યં, કાર્શ્યં કૃશતા, અરુણવર્ણતા ઈષદ્રક્તવર્ણતા, જીર્ણે બલમિતિ જીર્ણે આહારે વ્યાધેર્બલં ભવતીત્યર્થઃ||૭-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજમાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અશીતૈરિતિ ઉષ્ણૈઃ| ઉન્માદમત્યુગ્રમિતિ અત્યુગ્રં તીવ્રવેગમ્, ‘ઉન્માદયત્યુગ્રમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે ઉગ્રં યથા ભવતિ તથા ઉન્માદં જનયતિ| અનાત્મકસ્ય અનાત્મવતઃ| પૂર્વવદિતિ ચિન્તાદિદુષ્ટહૃદયસ્ય બુદ્ધ્યાદિકમુપહત્યેત્યાદિસમ્પ્રાપ્ત્યા| કુર્યાદિતિ વક્ષ્યમાણં લિઙ્ગમિતિ શેષઃ| અત્ર પક્ષે કિં તલ્લિઙ્ગમિત્યાહ– અમર્ષેત્યાદિ– અમર્ષોઽસહિષ્ણુત્વં, ન તુ રોષઃ; તસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| સંરમ્ભ આરભટી; વિનગ્નભાવો નગ્નત્વમ્| સન્તર્જનં પરિત્રાસનમ્, અતિદ્રવણં પલાયનમ્, ઔષ્ણ્યં ગાત્રસ્ય; ‘ઔષ્ઠ્યમ્ ઇતિ પાઠાન્તરે વિકૃતૌષ્ઠત્વમ્| પ્રચ્છાયશીતાન્નજલાભિલાષ ઇતિ છાયાયાં શીતયોરન્નજલયોરભિલાષઃ||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણાદિભિશ્ચિતં સઞ્ચયતાં ગતમ્| ઉદીર્ણવેગં પિત્તં પૂર્વવત્ ચિન્તાદિદુષ્ટહૃદયસ્ય બુદ્ધ્યાદિકમુપહન્તિ| અજીર્ણમવિદગ્ધમ્, અશીતૈઃ ઉષ્ણૈઃ, ઉગ્રં તીવ્રં યથા ભવતિ તથા ઉન્માદં જનયતિ| અનાત્મકસ્ય અનાત્મવતઃ| અમર્ષં અસહિષ્ણુત્વં, સંરમ્ભ આરભટી, હસ્તપાદાદિવિક્ષેપણમિત્યન્યે| વિનગ્નભાવો વસ્ત્રાદિત્યાગઃ| સન્તર્જનં પરિત્રાસનં ભર્ત્સનમપરસ્યેત્યર્થઃ| અભિદ્રવણં પલાયનમ્| ઔષ્ણ્યં ગાત્રસ્ય, ‘ઔષ્ઠ્યમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર વિકૃતૌષ્ઠત્વમ્| ચોષો દાહવિશેષઃ| પ્રચ્છાયેત્યાદિ છાયાયાઃ શીતયોશ્ચાન્નજલયોરભિલાષઃ| પીતા ચ ભાઃ પીતવર્ણતા||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજમાહ– સમ્પૂરણૈરિત્યાદિ| મન્દવિચેષ્ટિતસ્ય આયાસશૂન્યસ્ય| સમ્પૂરણૈર્ભોજનાદિભિઃ, કફો દુષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સોષ્મા સપિત્તઃ| કફેનાપિ ક્રિયમાણ ઉન્માદોઽવશ્યં સપિત્તેન ક્રિયતે વ્યાધિમહિમ્ના, યથા મૂર્છા| અન્યે ત્વાહુઃ– કેવલકફેનાપિ ક્રિયતે, સોષ્મપદેન તુ દ્વન્દ્વજોઽપિ ભવતીતિ સૂચ્યતે| અન્યે ત્વાહુઃ– ઊષ્મશબ્દેન શક્તિરુચ્યતે, તેનોત્કૃષ્ટશક્તિકઃ કફ ઇત્યર્થઃ| મર્મણીતિ હૃદયે| વિકારમુન્માદમ્| વાગિત્યાદિ નારીવિવિક્તપ્રિયતેતિ નારીપ્રિયતા વિજનપ્રિયતા ચ| બલં ચ ભુક્તે ઇતિ ‘વ્યાધેઃ’ ઇતિ શેષઃ| નખાદીત્યાદિશબ્દેન ત્વઙ્મૂત્રનેત્રાદીનાં ગ્રહણમ્||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– સમ્પૂરણૈરિત્યાદિ| મન્દવિચેષ્ટિતસ્ય આયાસશૂન્યસ્ય; સમ્પૂરણૈરતિભોજનાદિભિઃ કફો દુષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સોષ્મા સપિત્તઃ| કફેનાપિ ક્રિયમાણ ઉન્માદોઽવશ્યં સપિત્તેન ક્રિયતે વ્યાધિમહિમ્ના, યથા મૂર્છા| અન્યે ત્વાહુઃ– કેવલેનાપિ કફેન સ ક્રિયતે, સોષ્મપદેન તુ દ્વન્દ્વજોઽપિ ભવતીતિ સૂચ્યતે| અન્યે ત્વાહુઃ– ઊષ્મશબ્દેન શક્તિરુચ્યતે, તેનોત્કૃષ્ટશક્તિકઃ કફ ઇત્યર્થઃ| મર્મણિ હૃદયે| ચિત્તં પ્રમોહયન્ બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચોપહત્ય વિકારમુન્માદમ્| વાક્ચેષ્ટિતં મન્દમ્| અલ્પમ્ અરોચકતા| નારીવિવિક્તપ્રિયતા નારીપ્રિયતા, વિજનપ્રિયતા ચ| નિદ્રાબાહુલ્યં તથા છર્દિઃ, લાલાસ્રાવશ્ચ બલં ચ ભુઙ્ક્તે નાશયતિ, ‘વ્યાધેઃ’ ઇતિ શેષઃ| નખનેત્રાદીનાં શૌક્લ્યમ્||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– ય ઇત્યાદિ| સર્વૈઃ સમસ્તૈરિતિ સર્વૈરિતિ કૃત્વાઽપિ યત્ સમસ્તૈરિતિ કરોતિ તેનૈવં બોધયતિ– વાતાદયોઽનેકૈઃ સ્વનિદાનૈઃ કુપિતા ઉન્માદં જનયન્તિ, નતુ પ્રત્યેકમેકનિદાનકુપિતાઃ| વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્વિવર્જ્ય ઇતિ અયમભિસન્ધિઃ– ત્રિદોષજે પ્રત્યેકં વાતાદિપ્રત્યનીકા ક્રિયા કાર્યા, સા ચ પરસ્પરવિરોધિની, ત્રિદોષહરં ચ કિઞ્ચિદેવ દ્રવ્યમામલક્યાદિ, તત્તુ નાત્ર યૌગિકં “ન હિ સર્વાણિ સર્વત્ર યૌગિકાનિ ભવન્તિ” ઇતિ વચનાત્| નનુ, યદ્યેવં તદા સર્વ એવ હિ ત્રિદોષજવિકારા અસાધ્યાઃ ભવેયુરિત્યત ઉક્તમ્– તાદૃગિતિ| કોઽપ્યયં સમ્પ્રાપ્તિવિશેષો રોગવિશેષો વા, યેનાયં વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્ન તુ સર્વ ઇત્યર્થઃ| અન્યે ત્વાહુઃ– સર્વૈઃ સમસ્તૈર્હેતુભિર્યૈઃ કૃતઃ સ એવાસાધ્યઃ, ન ત્વલ્પહેતુકૃત ઇતિ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– ય ઇત્યાદિ| સન્નિપાતગ્રહણેનૈવ સર્વાત્મકત્વં લબ્ધં પુનઃ સર્વૈરિતિ યદ્ગ્રહણં કૃતં તદ્રજસ્તમોગ્રહણાર્થં, તેન રજસ્તમોમિલિતૈરિત્યર્થઃ; તેન વાતાદયો રજસ્તમોભિઃ મનોદોષૈર્મિલિતાઃ સમસ્તૈશ્ચ નિદાનૈઃ કુપિતા ઉન્માદં જનયન્તિ| સર્વાણિ રૂપાણિ સર્વદોષલક્ષણાનિ બિભર્તિ| તાદૃગિતિ તાદૃશઃ| કોઽપ્યેષ ત્રિદોષસમ્પ્રાપ્તિવિશેષો રોગવિશેષો વા, યેનાયં વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્વિવર્જ્યઃ; વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિરિતિ કોઽર્થઃ? ત્રિદોષજે પ્રત્યેકં વાતાદિપ્રત્યનીકા ક્રિયા કાર્યા, સા ચ પરસ્પરવિરોધિની, ત્રિદોષહરં ચ કિઞ્ચિદેવ દ્રવ્યમામલકાદિ, તચ્ચ નાત્ર યૌગિકમિત્યર્થઃ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોકાદિજમાહ– ચોરૈરિત્યાદિ| ક્ષતે ઉપહતે, પ્રિયયા રિરંસોઃ કામુકસ્ય અપ્રાપ્તયા પ્રિયયા ક્ષતે મનસીતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્ય લક્ષણમાહ– ચિત્રમિત્યાદિ| ચિત્રં વિવિધમ્| મનોઽનુગતં ગોપ્યમપિ| વિસઞ્જ્ઞો વિપરીતજ્ઞાનઃ, અત એવ મૂઢઃ||૧૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મનોદુઃખજમાહ– ચૌરૈરિત્યાદિ| નરેન્દ્રપુરુષૈઃ નૃપાધિકારિભિઃ, અરિભિઃ, અન્યૈરિતિ સિંહગજાદિભિઃ, વિત્રાસિતસ્ય ક્રોધશસ્ત્રાદિભિઃ; દ્રવ્યવિનાશાત્ પુત્રાદિમરણાદ્વા, તથા રિરંસોઃ કામુકસ્ય પ્રિયાયા અપ્રાપ્ત્યા, ગાઢં ક્ષતે મનસીતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્ય રૂપમાહ– ચિત્રમિત્યાદિના| ચિત્રં વિવિધં મનોઽનુગતં ગોપ્યમપિ બ્રવીતિ| વિસઞ્જ્ઞો વિપરીતજ્ઞાનઃ, અત એવ મૂઢઃ||૧૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિષજમાહ– રક્તેક્ષણ ઇત્યાદિ| હતબલેન્દ્રિયભા ઇતિ હતં બલમિન્દ્રિયાણિ ભાશ્ચ યસ્ય સ તથા| ભા દીપ્તિઃ||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તેક્ષણ ઇત્યાદિ| હતં બલમિન્દ્રિયાણિ ભાઃ શરીરદીપ્તિશ્ચ યસ્ય સ તથા| શ્યાવાનનઃ કૃષ્ણમુખઃ વિષજનિતોન્માદેન||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– અવાઞ્ચીત્યાદિ| અવાઞ્ચી અધોમુખઃ, ઉદઞ્ચી ઊર્ધ્વમુખઃ, અત એવાન્યે ‘અવાઙ્મુખસ્તૂન્મુખો વા’ ઇતિ પઠન્તિ| જાગરૂકોઽનિદ્રઃ||૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– અવાઞ્ચીત્યાદિ| અવાઞ્ચી અવાઙ્મુખઃ, ઉદઞ્ચી ઊર્ધ્વમુખઃ| ‘અવાઙ્મુખસ્તૂન્મુખો વા’ ઇતિ કેચિત્પઠન્તિ| ક્ષીણં માંસં બલમોજશ્ચ યસ્ય સ તથા| જાગરૂકઃ ગતનિદ્રઃ||૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ભૌતિકોન્માદસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– અમર્ત્યવાગિત્યાદિ| અમર્ત્યા અમનુષ્યા અનુચિતા વા વાગાદયો યસ્ય સ તથા| વિક્રમઃ પરાક્રમઃ, વીર્યં શક્તિઃ, ચેષ્ટા શારીરિકી ક્રિયા| જ્ઞાનાદિવિજ્ઞાનબલાદિભિરિતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા| જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં શિલ્પાદિજ્ઞાનં; કિંવા જ્ઞાનં શાસ્ત્રજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં તદર્થનિશ્ચયઃ; આદિશબ્દેન સ્મૃત્યાદીનાં ગ્રહણં, તેષાં બલમ્| અનિયત ઇતિ ન વાતજાદિવદાહારજીર્ણાદિકાલવત્ કાલનિયમઃ| નિયત ઇતિ પાઠે તુ વક્ષ્યમાણનિયતતિથ્યાદીનાં ગ્રહણં “દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યાં” ઇત્યાદિ| ભૂતશબ્દેનાત્ર સર્વ એવ વક્ષ્યમાણા દેવદયોઽભિધીયન્તે||૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ભૂતજમુન્માદમાહ– અમર્ત્યવાગિત્યાદિ| અમર્ત્યાનામમનુષ્યાણામનુચિતા વાગાદયો યસ્ય સ તથા| વિક્રમઃ પરાક્રમઃ, વીર્યં શક્તિઃ, ચેષ્ટા શરીરક્રિયા| જ્ઞાનાદિવિજ્ઞાનબલાદિભિરિતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા| જ્ઞાનં તત્વજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં શિલ્પાદિજ્ઞાનં, કિંવા જ્ઞાનં શાસ્ત્રં, વિજ્ઞાનં તદર્થનિશ્ચયઃ| આદિશબ્દેન સ્મૃત્યાદીનાં ગ્રહણં, તેષાં બલમ્| અનિયત ઇતિ કદાચિન્મધ્યાહ્ને, કદાચિત્પ્રદોષે, ન તુ વાતાદિજવદાહારજીર્ણાદિકાલનિયમઃ, તં ભૂતોત્થમુન્માદં કથયેત્| ‘નિયતા’ ઇતિ પાઠે તુ વક્ષ્યમાણનિયતતિથ્યાદીનાં ગ્રહણં, દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યામિત્યાદિ| ભૂતશબ્દેનાત્ર સર્વે વક્ષ્યમાણા દેવાદયોઽભિધીયન્તે||૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દેવજુષ્ટમાહ– સન્તુષ્ટ ઇત્યાદિ| અતિદિવ્યમાલ્યગન્ધ ઇતિ અતિમાત્રો દિવ્યમાલ્યસ્યેવ ગન્ધો યસ્ય સ તથા| નિસ્તન્દ્રીઃ અનિદ્રઃ| અવિતથં સત્યમ્| વિદેહેઽપિ “નિઃસ્વપ્નં સત્યસંસ્કૃતભાષિણમ્” ઇતિ પઠિતમ્| બ્રહ્મણ્યો બ્રાહ્મણાનુરક્તઃ| દેવજુષ્ટો દેવગ્રહપીડિતઃ| દેવગ્રહણેન ગણમાતૃકાદયોઽપિ ગ્રાહ્યાઃ| વિદેહેઽપિ પઠ્યતે “ક્રોધનઃ સ્રસ્તસર્વાઙ્ગો લાલાફેનાવિલાનનઃ| નિદ્રાલુઃ કમ્પનો મૂકો ગણમાતૃભિરર્દિતઃ||” ઇતિ||૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દેવજુષ્ટમાહ– સન્તુષ્ટ ઇત્યાદિ| સન્તુષ્ટઃ સન્તોષવાન્| શુચિઃ સ્નાનાચમનાદિના| અતિમાત્રં દિવ્યમાલ્યસ્યેવ ગન્ધો યસ્ય સ તથા| નિસ્તન્દ્રીઃ નિદ્રારહિતઃ, અવિતથં સત્યં સંસ્કૃતં ચ પ્રભાષત ઇતિ| વિદેહેઽપ્યુક્તમ્– “નિઃસ્વપ્નં સત્યસંસ્કૃતભાષણમ્” ઇતિ| તેજસ્વી તેજોયુક્તઃ, સ્થિરનયનઃ નિમેષરહિતઃ, વરદાતા યતઃ બ્રહ્મણ્યઃ બ્રાહ્મણાનુરક્તઃ| દેવભૂતજુષ્ટઃ દેવગ્રહપીડિતઃ| દેવગ્રહણેન ગણમાતૃકાદયો ગ્રાહ્યાઃ| યદુક્તં વિદેહે– “ક્રોધનઃ સ્તબ્ધસર્વાઙ્ગો લાલાફેનાવિલાનનઃ| નિદ્રાલુઃ કમ્પનો મૂકો ગણમાતૃભિરર્દિતઃ” ઇતિ||૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દેવશત્રુજુષ્ટમાહ– સંસ્વેદીત્યાદિ||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસુરજુષ્ટમાહ– સંસ્વેદીત્યાદિ| યઃ સંસ્વેદી સ્વેદવાન્, બ્રાહ્મણગુરુદેવાનાં નિન્દકઃ, જિહ્માક્ષઃ કુટિલદૃષ્ટિઃ, વિમાર્ગદૃષ્ટિઃ, શ્રુતિધર્મનિન્દકઃ; અન્નં શાલિમાંસાદિ, પાનં ક્ષીરમદ્યાદિ, તૈઃ સન્તુષ્ટો ન ભવતિ| દુષ્ટાત્મા પાપબુદ્ધિઃ| એવંવિધો દેવશત્રુજુષ્ટો ભવતિ||૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગન્ધર્વાવિષ્ટમાહ– હૃષ્ટેત્યાદિ| પુલિનં તોયોજ્ઝિતં તટમ્, અન્તરં મધ્યં વિશેષો વા| સ્વાચારોઽનિન્દિતાચારઃ| પ્રિયેત્યાદિ પ્રિયાણિ પરિ સર્વતો ગીતગન્ધમાલ્યાનિ યસ્ય સ તથા| નૃત્યન્નિત્યાદિ ચારુ (યથા ભવતિ તથા) નૃત્યન્નલ્પશબ્દં યથા ભવતિ તથા પ્રહસતીતિ યોજ્યમ્||૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગન્ધર્વાવિષ્ટમાહ– હૃષ્ટાત્મેત્યાદિ| હૃષ્ટાત્મા ચિન્તાદિરહિતઃ સન્તુષ્ટાત્મા| પુલિનં નદ્યાદિતટં, વનમુદ્યાનં, તયોરન્તરં મધ્યં, તદ્વિશેષાત્ સેવત ઇતિ| સ્વાચારઃ અનિન્દિતાચારઃ| પ્રિયાણિ પરિ સમન્તતોભાવેન ગીતગન્ધમાલ્યાનિ યસ્ય સ તથા| નૃત્યન્નિત્યાદિ ચારુ યથા ભવતિ તથા નૃત્યન્; અલ્પશબ્દો યથા ભવતિ તથા પ્રહસન્નિતિ યોજ્યમ્||૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યક્ષાવિષ્ટમાહ– તામ્રાક્ષ ઇત્યાદિ| પ્રિયેત્યાદિ પ્રિયં શોભનં, તનુ સૂક્ષ્મં રક્તં ચ વસ્ત્રં ધર્તું શીલં યસ્ય સ તથા||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

યક્ષજુષ્ટમાહ– તામ્રાક્ષ ઇત્યાદિ| તામ્રાક્ષો રક્તનેત્રઃ| પ્રિયં શોભનં તનુ સૂક્ષ્મં રક્તવસ્ત્રં ધર્તું શીલં યસ્ય સ તથા| ગમ્ભીરઃ અનાકુલિતાન્તઃકરણઃ, દ્રુતગતિઃ ઉત્તાલગતિઃ; અલ્પવાક્ અલ્પભાષી, સહિષ્ણુઃ સહનશીલઃ| કસ્મૈ કિં દદામીત્યેવં વદતિ||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિતૃજુષ્ટમાહ– પ્રેતાનામિત્યાદિ| પ્રેતાનાં મૃતપિતૄણાં, સમ્બન્ધમાત્રવિવક્ષયા ન ચતુર્થી| દિશતિ દદાતિ| સંસ્તરેષુ કુશપત્રાદિરચિતાસ્તરણેષુ| અપસવ્યવસ્ત્રો વામોત્તરીયઃ| માંસેપ્સુરિત્યાદિ| એતદભિધાનપ્રયોજનં યસ્મિન્ યસ્યેચ્છા ભવતિ તસ્ય તેનૈવ બલિર્દાતવ્યઃ; એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તદ્ભક્તઃ પિતૃભક્તઃ||૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિતૃગ્રહજુષ્ટમાહ– પ્રેતાનામિત્યાદિ| પ્રેતાનાં પિતૄણાં, સમ્બન્ધમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્ન ચતુર્થી| દિશતિ દદાતિ, સંસ્તરેષુ કુશપત્રાદિરચિતસંસ્તરણેષુ, પિણ્ડાન્ અન્નમયાન્, શાન્તાત્મા શાન્તસ્વભાવઃ, જલમપિ ચેતિ ન પરં દર્ભસંસ્તરેષુ પિણ્ડાન્ અપસવ્યવસ્ત્રો વામોત્તરીયો દદાતિ કિન્તુ જલમપિ ચેત્યર્થઃ| ‘અપસવ્યહસ્તઃ’ ઇતિ પાઠે દક્ષિણહસ્તઃ| માંસેપ્સુરિત્યાદિ એતદભિધાનપ્રયોજનં યસ્ય યત્રેચ્છા ભવતિ તસ્ય તેનૈવ બલિર્દાતવ્યઃ| એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| પાયસઃ ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ, અભિકામોઽભિલાષુકઃ| તદ્ભક્તઃ પિતૃભક્તઃ; તદ્ભક્તઃ તિલાદિભોજન ઇતિ ડલ્હણઃ||૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નાગાવિષ્ટમાહ– યસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રસરતિ સર્પવદિતિ ઉરસા ગચ્છતિ| સૃક્કણ્યૌ ઓષ્ઠપ્રાન્તૌ| સૃક્કણીશબ્દ ઈકારાન્તોઽપ્યસ્તીત્યુન્નેયમ્||૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્પગ્રહજુષ્ટમાહ– ય ઇત્યાદિ| ઉર્વ્યાં ભૂમૌ સર્પવદુરસા ગચ્છતિ, સૃક્કણ્યૌ ઓષ્ઠપ્રાન્તૌ જિહ્વયા વિલિહતિ| ક્રોધાલુઃ કોપનઃ, ગુડાદિપ્રિયઃ, ભુજઙ્ગમગ્રહેણ જુષ્ટો જ્ઞેયઃ||૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રાક્ષસાવિષ્ટમાહ– માંસેત્યાદિ| નિશાવિહારી નિશાયામેવ ભ્રમણશીલઃ| રાક્ષસશબ્દેન બ્રહ્મરાક્ષસાદયોઽપિ ગ્રાહ્યાઃ| તથા રાક્ષસાનન્તરં વિદેહોઽપિ પઠતિ– “દેવવિપ્રગુરુદ્વેષી વેદવેદાઙ્ગનિન્દકઃ| આત્મપીડાકરો હાસી બ્રહ્મરાક્ષસસેવિતઃ||” ઇતિ||૨૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રાક્ષસજુષ્ટમાહ– માંસેત્યાદિ| વિવિધસુરાવિકારાઃ પૈષ્ટીપ્રભૃતયઃ, ભૃશમતિશયેન લજ્જારહિતઃ, અતિનિષ્ઠુરઃ દયારહિતઃ, વિપુલબલઃ અન્નાદ્વિનાઽપિ પ્રભૂતબલઃ, નિશાવિહારી નિશાયામેવ ભ્રમણશીલઃ, શૌચદ્વિટ્ અશુચિઃ| રાક્ષસગ્રહણેન બ્રહ્મરાક્ષસાદયોઽપિ ગૃહ્યન્તે| યતો રાક્ષસાનન્તરં વિદેહે પઠ્યતે– “દેવવિપ્રગુરુદ્વેષી વેદવેદાઙ્ગનિન્દકઃ| આત્મપીડાકરો હાસી બ્રહ્મરાક્ષસસેવિતઃ” ઇતિ||૨૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિશાચાવિષ્ટમાહ– ઉદ્ધસ્ત ઇત્યાદિ| ઉદ્ધસ્ત ઊર્ધ્વબાહુઃ; ‘ઉદ્વસ્ત્ર’ ઇતિ પાઠાન્તરં ન્યાય્યં, વિદેહેઽપિ દિગમ્બરપાઠાત્; ઉદ્વસ્ત્રો નગ્નઃ| પરુષો રૂક્ષઃ| લોલઃ સર્વસ્મિન્નન્ને પાને ચ સતૃષ્ણઃ| ‘લોલુઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| વ્યાચેષ્ટન્નિતિ વિરુદ્ધમાચેષ્ટન્||૨૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિશાચજુષ્ટમાહ– ઉદ્ધસ્ત ઇત્યાદિ| ઉદ્ધસ્ત ઊર્ધ્વબાહુઃ| ‘ઉદ્વસ્ત્રઃ’ ઇતિ પાઠે ઉદ્વસ્ત્રો નગ્નઃ, વિદેહેઽપિ દિગમ્બર ઇતિ પાઠાત્| કૃશો નિર્માંસઃ, પરુષો રૂક્ષઃ, વિરુદ્ધલાપી વિરુદ્ધભાષી| ‘અચિરપ્રલાપી’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| દુર્ગન્ધઃ, અતિલોલઃ સર્વસ્મિન્નન્નપાને સતૃષ્ણઃ, અતિચપલ ઇત્યન્યે; ‘અતિલોલુઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે અશનલોલુપ ઇત્યર્થઃ| બહ્વાશી પ્રચુરભોક્તા| વિજનં નિર્જનસ્થાનં, હિમામ્બુ શીતામ્બુ, તયોઃ સેવી, રાત્રેઃ સેવી રાત્રિવિચારીત્યર્થઃ| ‘વિજનવનાન્તરોપસેવી’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| વ્યાચેષ્ટન્ વિવિધં ચેષ્ટન્; ‘વ્યાચેષ્ટમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિરુદ્ધચેષ્ટં યથા ભવતિ તથા ભ્રમતિ||૨૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિવિધં હિ હિંસાક્રીડાપૂજાર્થં ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ| યદુક્તમ્– “અશુચિં ભિન્નમર્યાદં ક્ષતં વા યદિ વાઽક્ષતમ્| હિંસ્યુર્હિંસાવિહારાર્થં સત્કારાર્થમથાપિ ચ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) ઇતિ| તત્ર હિંસાર્થં ગૃહીતોઽસાધ્યો ભવતિ, તસ્ય શ્લોકાર્ધદ્વયેન લક્ષણમાહ– સ્થૂલાક્ષ ઇત્યાદિ| સ્થૂલાક્ષો વિકૃતનેત્ર ઇતિ જેજ્જટઃ| દ્રુતમટનો દ્રુતગતિઃ, અત એવ ‘ત્વરિતગતિઃ’ ઇતિ જેજ્જટેન પઠિતમ્| યશ્ચેત્યાદિ| પર્વતાદિપતિતઃ સન્ યો ગૃહ્યતે સોઽપ્યસાધ્યઃ, નગો વૃક્ષઃ| સર્વ એવોન્માદી ત્રયોદશેઽબ્દે દેવતાદિગૃહીતોઽપ્યસાધ્યઃ| વિદેહેઽધિકમપ્યસાધ્યલક્ષણં પઠ્યતે– “મેઢ્રપ્રવૃત્તઃ ક્ષતજઃ સાસ્રાક્ષઃ સ્રુતનાસિકઃ| રૂક્ષજિહ્વઃ પૂતિગર્ભો હતવાગતિદુર્બલઃ||” ઇત્યાદિ||૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિવિધં હિ હિંસાક્રીડાપૂજાર્થં ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ| યદુક્તમ્– “અશુચિં ભિન્નમર્યાદં ક્ષતં વા યદિ વાઽક્ષતમ્| હિંસ્યુર્હિંસાવિહારાર્થં સત્કારાર્થમથાપિ ચ” ઇતિ| અસ્યાર્થઃ ભિન્નમર્યાદં શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતકર્મણોઽન્યત્ર કર્મણિ પ્રવૃત્તં અભક્ષ્યાગમ્યાહિંસાદિપ્રવૃત્તત્વાત્| ક્ષતં સવ્રણં, માંસશોણિતપ્રિયત્વાત્| અક્ષતમપિ શૌચાદિરહિતમ્| અત્ર વિહારશબ્દેન રતિરભિધીયતે| સત્કારઃ પૂજા| તત્ર હિંસાર્થં ગૃહીતોઽસાધ્યો ભવતિ| તસ્ય લક્ષણમાહ– સ્થૂલાક્ષ ઇત્યાદિ| સ્થૂલાક્ષો વિવૃતનેત્રઃ, વિદ્રુતગતિઃ, યશ્ચાતિકમ્પતે સોઽસાધ્યઃ| યશ્ચૈતેભ્યઃ પતિતઃ સ્યાત્ સોઽપ્યસાધ્યઃ| અદ્રિઃ પર્વતઃ, દ્વિરદો ગજઃ, નગો વૃક્ષઃ| આદિગ્રહણાત્ તટપ્રાસાદાદયો ગૃહ્યન્તે સર્વત્રોન્માદાદિતિ શેષઃ| એતેભ્યઃ પતિતઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| ત્રયોદશે વર્ષે દેવાદિગૃહીતોઽપ્યસાધ્યઃ| વિદેહેઽધિકમપ્યસાધ્યલક્ષણં પઠિતં યથા– “મેઢ્રપ્રવૃત્તઃ ક્ષતજઃ સાસ્રાક્ષઃ સ્રુતનાસિકઃ| રૂક્ષજિહ્વઃ પૂતિગર્ભો હતવાગતિદુર્બલઃ” ઇત્યાદિ||૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દેવાદીનાં ગ્રહણકાલમાહ– દેવગ્રહાઃ ઇત્યાદિ| પૌર્ણમાસ્યાં પૂર્ણિમાયામ્| કૃષ્ણક્ષયેઽમાવાસ્યાયામ્| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ| તિથ્યભિધાનપ્રયોજનં લક્ષણાર્થં, તત્તિથૌ બલિદાનાર્થં ચ||૨૭-૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં દેવગ્રહાણાં ગ્રહણકાલમાહ– દેવગ્રહા ઇત્યાદિ| દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યાં પૂર્ણિમાયાં વિશન્તિ અનુપ્રવેશં કુર્વન્તિ| અસુરા અસુરગ્રહાઃ| સન્ધ્યયોરપીત્યપિશબ્દઃ પાદપૂરણે; અન્યે અપિશબ્દાત્ પૌર્ણમાસ્યામપિ ગૃહ્ણન્તીતિ વર્ણયન્તિ| પ્રાયશોઽષ્ટમ્યામિતિ પ્રાયઃશબ્દાત્ સન્ધ્યયોરપિ ગન્ધર્વા વિશન્તીતિ લભ્યતે| પિત્ર્યાઃ પિતૃગ્રહાઃ| કૃષ્ણક્ષયે કૃષ્ણપક્ષક્ષયે, અમાવાસ્યાયામિત્યર્થઃ| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ| પઞ્ચમ્યામપીત્યપિશબ્દાત્ કૃષ્ણક્ષયેઽપિ| ઉરગા નાગગ્રહાઃ| તિથ્યભિધાનપ્રયોજનં લક્ષણાર્થં, તેષાં તિથૌ બલિદાનાર્થં ચ| તથા ચોક્તમ્– “ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ યે યેષુ તેષાં તેષુ વિશેષતઃ| દિનેષુ બલિહોમાદીન્ પ્રયુઞ્જીત ચિકિત્સકઃ||” ઇતિ||૨૭-૨૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નનુ, યદિ ગ્રહાવિષ્ટાનાં પુંસામુન્માદઃ સ્યાત્, તદા વિશન્તો ગ્રહાઃ કુતો ન લક્ષ્યન્તે? ઇત્યત આહ– દર્પણાદીનિત્યાદિ| અસ્મદાદિદર્શનાયોગ્યત્વાન્ન દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| આદિશબ્દેન પ્રકારવાચિનાં જલતૈલાદીનાં ગ્રહણમ્| છાયા પ્રતિકૃતિઃ| શીતોષ્ણમિતિ કર્તૃપદં, પ્રાણિન ઇતિ કર્મપદમ્| સ્વમણિમિતિ સૂર્યકાન્તમ્| દેહધૃક્ આત્મા, મન ઇતિ જેજ્જટઃ| અનેકદૃષ્ટાન્તપ્રયોજનં જેજ્જટલિખિતં તચ્ચાત્રાનુપયુક્તત્વેન વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| દેવશબ્દેન ચાત્ર દેવસ્યાનુચરા દેવસધર્માણો ગૃહ્યન્તે, દેવાનાં મનુષ્યશરીરેણાશુચિના સમ્બન્ધાભાવાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન તે મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ| યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપેતાઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) ઇતિ||૨૯-૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નનુ, યદિ ગ્રહાવિષ્ટાનાં પુંસામુન્માદઃ સ્યાત્, તદા વિશન્તો ગ્રહાઃ કુતો ન લક્ષ્યન્તે? ઇત્યત આહ– દર્પણાદીનિત્યાદિ| અસ્મદાદિદર્શનાયોગ્યત્વાન્ન દૃશ્યન્તે| આદિશબ્દેન પ્રકારવાચિના જલતૈલાદીનાં ગ્રહણમ્| છાયા પ્રતિકૃતિઃ| શીતોષ્ણમિતિ કર્તૃપદં, પ્રાણિન ઇતિ કર્મપદમ્| સ્વમણિમિતિ સૂર્યકાન્તમ્| દેહધૃક્ અત્મા, મન ઇતિ જેજ્જટઃ| અનેકદૃષ્ટાન્તપ્રયોજનં જેજ્જટેન નિશ્ચિતં, તચ્ચાત્રાનુપયુક્તત્વેન લિખિતં વિસ્તરભયાચ્ચ| નનુ ભૂતૈઃ શરીરેઽનુપ્રવેશઃ ક્રિયતે ન તુ શરીરિણિ, તત્કથં શરીરિણ ઇત્યભિધાનં ન વિરુધ્યતે? ઉચ્યતે– શરીરિશબ્દેનાત્ર શરીરમભિપ્રેતં, સ્થાનિનિ સ્થાનોપચારાત્; યથા– મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ| યથા છાયાશીતોષ્ણાદયો દર્પણપ્રાણિપ્રભૃતીન્ વિશન્તો ન દૃશ્યન્તે તદ્વદ્ગ્રહા ઇત્યર્થઃ| દેવાદિશબ્દેનાત્ર દેવસ્યાનુચરા દેવસધર્માણો ગૃહ્યન્તે, દેવાદીનાં મનુષ્યશરીરેણાશુચિના સમ્બન્ધાભાવાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ન તે મનુષ્યૈઃ સહ” ઇત્યાદિ||૨૯-૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં ગ્રહાણાં તીવ્રતપાદિ યમાદિયુક્તાં પ્રભાવવત્તાં સુશ્રુતોક્તેન શ્લોકત્રયેણ દર્શયિતુમાહ– તપાંસીત્યાદિ| તપસ્તાપનલક્ષણમુપવાસાદિ, વ્રતાનિ શાસ્ત્રોદિતવિધિના ભોજનાદિનિયમનાનિ, કર્મ કાયવાઙ્મનસાં સુચરિતમ્| ગુણાસ્તથાષ્ટાવિતિ અણિમા ૧, મહિમા ૨, લઘિમા ૩, પ્રાકામ્યં ૪, પ્રાકાશ્યમ્ ૫, ઈશિત્વં ૬, વશિત્વં ૭, યત્ર કામાવસાયિત્વં ૮, ચેતિ| અન્યે તુ– “આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનમર્થાનાં શબ્દનક્રિયા| દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રં સ્મૃતિઃ કાન્તિરિષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમ્||” ઇત્યષ્ટવિધમૈશ્વર્યમાહુઃ| તેષુ ગ્રહેષુ એતે ગુણા નિત્યાઃ, ન કાદાચિત્કાઃ, વ્યસ્તા દ્વિત્રિચત્વાર ઇત્યાદિ; સમસ્તાઃ સર્વે; યો યસ્ય પ્રભાવ ઇતિ યથાપ્રભાવં; તત્ર વ્યસ્તા ગુણા અસુરાદિગ્રહાણાં, સમસ્તા દેવગ્રહાણામ્| અથ તે નિયમાદિયુક્તાશ્ચેત્ કથમશુચિં દેહમાવિશન્તિ, ન કથઞ્ચન, અત એવાહ– નેત્યાદિ| તે દેવાદયો મનુષ્યૈઃ સહ ન વિશન્તિ ન એકીભવન્તીત્યર્થઃ| ન વા મનુષ્યાન્ માનુષદેહાન્, ક્વચિદપ્યનુપ્રવિશન્તીત્યર્થઃ| યે પુનર્વૈદ્યા ‘આવિશન્તિ’ ઇતિ મોહાદજ્ઞાનાત્ પ્રવદન્તિ, તે વૈદ્યા ભૂતવિદ્યાવિષયાત્તજ્જ્ઞાનાદપોહ્યા અપસારણીયાસ્ત્યાજ્યા ઇત્યર્થઃ| કે તર્હિ ગૃહ્ણન્તીત્યાહ– તેષામિતિ તેષાં દેવાદીનાં પરિચારકાઃ પ્રેષ્યાઃ, કર્મકરા ઇત્યર્થઃ| કોટ્યઃ શતલક્ષપ્રમાણાઃ, અયુતં દશસહસ્રમ્, એતેન કોટિઘ્નં શતલક્ષપ્રમાણગુણિતં યત્ સહસ્રં તાદૃશૈઃ દશભિઃ સહસ્રૈરત્રાયુતં બોદ્ધવ્યં; તેષાં પદ્મં, પદ્મં ચતુર્દશબિન્દુકં, તદેવ સઙ્ખ્યા યેષાં તે તથા| સુભીમા અત્યર્થં ભયાનકાઃ| નિશાવિહારા રાત્રૌ ભ્રમણશીલાઃ||૩૧-૩૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુન્માદનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયામુન્માદનિદાનમ્||૨૦||