Adhikarana ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨਿਦੁਸ੍ਟਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥੋਦਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਾਮੁਦਰਾਣਿ ਚ |
ਅਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਮਲਿਨੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ||੧||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਰੋਤ੍ਸੇਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਹ੍ਨਿਦੁਸ੍ਟਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਚ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਮਲਿਨੈਰਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੋਸਜਨਕੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ| ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਦਿਤਿ ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਚ– “ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਲਿਨਾਨ੍ਨਤ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰੋਭਯਹੇਤੁਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਤਵਾਨ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦਰੋਤ੍ਸੇਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਹ੍ਨਿਜਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਤ੍ਵਮਾਹ– ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੋਦਰਸ੍ਥੋ ਰੋਗੋਪ੍ਯੁਦਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ– “ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਤਤ੍ਸਮੀਪਤਯਾਪਿ ਚ| ਤਤ੍ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਚ੍ਛਬ੍ਦਾਨਾਂ ਵਤ੍ਤਿਰੇਸਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ||” ਇਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤੇਸਾਮਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ|” ਇਤਿ| ਮਲਿਨੈਰਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਦੋਸਜਨਕੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ| ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਦਿਤਿ| ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਲਿਨਾਨ੍ਨਤ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰੋਭਯਹੇਤੁਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ||੧||
Adhikarana ਉਦਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੨) · Śloka ੨
ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਞ੍ਚਿਤਾਃ |
ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨ੍ਯਪਾਨਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍ ||੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨੀਤਿ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਅਮ੍ਬੁਵਹਾਨਿ ਚ| ਅਨਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ, “ਉਦਕਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ; ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੇਦੋ ਮੂਲਂ ਲੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ|” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਬਹਿਰੇਵ ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਪ੍ਰਤਿਹਤਗਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਸ੍ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਦਰਪੂਰ੍ਣਤਾ ਅਨ੍ਨਰਸੇਨ| ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨੀਤਿ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਦੂਸਣਾਭਿਧਾਨੇਨ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਕਤਂ ਸੁਤਰਾਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਗਤੇਨਾਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਰ੍ਦੂਸਣਂ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਬਲਵਰ੍ਣਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਵਲੀਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਹਵਤ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤੌ ਰੁਜਃ ਪਾਦਗਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਃ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨ੍ਯਪਾਨਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਉਦਰਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨੀਤਿ, ਅਨਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ– ਉਦਕਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ, ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਂ ਮੇਦੋਮੂਲਂ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਬਹਿਰੇਵ ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਮਾਰ੍ਗੇਸ੍ਵਭਿਹਤਗਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਸ੍ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯਤਿ” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਦਰਪੂਰ੍ਣਤਾਨ੍ਨਰਸੇਨ| ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ, ਅਪਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, ਏਤਾਨ੍; ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਂ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਕਤਂ ਸੁਤਰਾਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਗਤੇਨਾਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਰ੍ਦੂਸਣਂ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਤੋ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਵਾਯੁਨਾਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਵਾਯੋਰ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ| ਅਸ੍ਯ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਂ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਬਲਵਰ੍ਣਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਵਲੀਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ ਚ ਰਾਜ੍ਯਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਹਵਤ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤੌ ਰੁਜਃ ਪਾਦਗਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਃ||” ਇਤਿ||੨||
Adhikarana ਉਦਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮ੍ (੩-੪) · Śloka ੫
ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਗਮਨੇਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਤਾ |
ਸ਼ੋਥਃ ਸਦਨਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗੋ ਵਾਤਪੁਰੀਸਯੋਃ ||੩||
ਦਾਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਜਠਰੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਬਦ੍ਧਕ੍ਸਤੋਦਕੈਃ ||੪||
ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਤੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਥਕ੍ ਸ਼ਣੁ |੫|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਤੇਤਿ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਰਤਿਸ਼ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਯਾ ਤਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦਕੋਦਰਾਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭੂਤਦਕੋਦਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵੇਨਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਦੀਨਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦੋਸਜਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ||੩-੪||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਦਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਰਤਿਸ਼ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਦਨਂ ਸਾਦਃ| ਵਾਤਪੁਰੀਸਯੋਃ ਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਕਃ, ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਾ ਬਦ੍ਧੇਨ ਕ੍ਸਤੇਨ ਉਦਕੇਨੈਕੈਕਃ, ਏਵਮਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ| ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਹ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤਯਾ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨਤੁ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਂ ਪਥਕ੍| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਦੀਨਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦੋਸਜਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ; ਤੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪਥਕ੍ ਸ਼ਣੁ||੩-੪||–
Adhikarana ਵਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫-੮) · Śloka ੮
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣਿਪਾਨ੍ਨਾਭਿਕੁਕ੍ਸਿਸੁ ||੫||
ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀਪਸ੍ਠਰੁਕ੍ ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਮ੍ |
ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਧੋਗੁਰੁਤਾ ਮਲਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ||੬||
ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਮਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਵਤ੍ |
ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਤਨੁਕਸ੍ਣਸਿਰਾਤਤਮ੍ ||੭||
ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਚ੍ਛਬ੍ਦਮਾਹਤਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਚ |
ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਤੋ ਗਤਿਃ ||੮||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਵਦਿਤਿ ਅਨਿਯਤਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਯੁਕ੍ਤਮੁਦਰਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਦਿਤਿ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਚਰ੍ਮਪੁਟਵਦਿਤਿ||੫-੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚ ਪੀਡਾ, ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਭਾਗੇ ਕੁਕ੍ਸਿਃ, ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਂ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਫੁਟਨਮ੍, ਅਧੋ ਨਾਭੇਰਧਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਗੁਰੁਤਾ, ਮਲਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਖਨੇਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦਤਿਹਾਸਵਦਿਤਿ ਦਤਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮਖਲ੍ਲੀ, ਹਸ੍ਤਾਹਤਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਵਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ, ਉਦਰਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਰ੍ਵਤੋਗਤਿਃ ਸਰ੍ਵਕੋਸ੍ਠਗਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਧਾਵਤਿ||੫-੮||
Adhikarana ਪੈਤ੍ਤਿਕੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਸ੍ਤਟ੍ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ |
ਭ੍ਰਮੋਤਿਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍ ||੯||
ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸਿਰਾਨਦ੍ਧਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋਸ੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ |
ਧੂਮਾਯਤੇ ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ||੧੦||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਉਦਰਮਾਤ੍ਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ| ਦਾਹਸ੍ਤੁ ਸਕਲਦੇਹਸ੍ਯੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਧੂਮਾਯਤੇ ਧੂਮ ਇਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਮਿਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਜ੍ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ਵ੍ਯਥਤੇ||੯-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਿਕ੍ਤਮੁਖਤ੍ਵਂ, ‘ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭ੍ਰਮੋਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦੌ ਪੀਤਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ, ਹਰਿਤ੍ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਣਨਮ੍| ਦਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਉਦਰਮੇਵ ਦਹ੍ਯਤੇ, ਦਾਹਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸਕਲਦੇਹਸ੍ਯੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਧੂਮਾਯਤੇ ਧੂਮਮਿਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਜ੍ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ਵ੍ਯਥਤੇ||੯-੧੦||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੋਦਰਲਕ੍ਸਣਂ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੧-੧੪) · Śloka ੧੪
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰੇਙ੍ਗਸਦਨਂ ਸ੍ਵਾਪਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍ |
ਨਿਦ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ ||੧੧||
ਉਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਾਜੀਤਤਂ ਮਹਤ੍ |
ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਂ ਕਠਿਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ||੧੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਨ੍ਨਪਾਨਂ ਨਖਲੋਮਮੂਤ੍ਰਵਿਡਾਰ੍ਤਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਸਾਧੁਵਤ੍ਤਾਃ |
ਯਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਰਯੋ ਗਰਾਂਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਦੂਸੀਵਿਸਸੇਵਨਾਦ੍ਵਾ ||੧੩||
ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸੁਘੋਰਂ ਜਠਰਂ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮ੍ |
ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤੇ ਭਸ਼ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਦਹ੍ਯਤੇ ਚ ||੧੪||
ਸ ਚਾਤੁਰੋ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਹਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਸ਼ਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਣਯਾ ਚ |
ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵ ...||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣਮਵਿਵੇਕਿਸਨ੍ਨਿਹਿਤਜਨੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਮ੍ਬੁ ਸਗਰਪ੍ਰਾਣਿਤਣਪਰ੍ਣਾਦਿਕੋਥਯੁਤਂ, ਵਿਸਮੇਵਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਮਨ੍ਦਪ੍ਰਭਾਵਂ ਵਾ ਦੂਸੀਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰ੍ਹਤਂ ਵਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵਾ| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਂ ਵਿਸਂ ਹਿ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਕਂ ਵਿਸਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤਾਦਿਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ| ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵੇਤਿ ਏਤਦੇਵ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਧਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ; ਕਿਂਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਮੁਦਰਮਿਤਿ||੧੧-੧੪||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਸਦਨਮਙ੍ਗਸਾਦਃ, ਸ੍ਵਾਪਃ ਅਙ੍ਗਾਨਾਮੇਵ, ਅਨ੍ਯੇ ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍| ਗੌਰਵਮਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਲਸਿਰਾਨਦ੍ਧਮ੍| ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਚਿਰਪਾਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਰੁ ਗੌਰਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਂ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਰਹਿਤਮ੍| ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣਮਵਿਵੇਕਿਜਨੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਨਖਰੋਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮੈ ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਸਾਧੁਵਤ੍ਤਾਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਚਾਰਵਿਮੁਖਾਃ, ਆਰ੍ਤਵਂ ਰਜਃ| ਸ਼ਤ੍ਰਵੋ ਵਾ ਯਸ੍ਮੈ ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਮ੍ਬੁ ਸਵਿਸਕੀਟਤਣਪਰ੍ਣਾਦਿਕੋਥਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਵਿਸਮੇਵ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਯਦਲ੍ਪਪ੍ਰਭਾਵਂ, ਵਿਸਪੀਤਸ੍ਯ ਵਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ, ਤਦ੍ ਦੂਸੀਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਦੂਸੀਵਿਸਯੋਃ ਸੇਵਨਾਦ੍ਵਾ| ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ, ਵਿਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਕਂ ਵਿਸਂ ਭਵਤਿ| ਸੁਘੋਰਂ ਭਸ਼ਂ ਕਸ੍ਟਕਾਰਿ| ਜਠਰਮਿਤ੍ਯੁਦਰਵਿਕਾਰਮ੍| ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤਾਦਿਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਕੋਪਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਕੋਪਾਤ੍| ਦਹ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਤਪ੍ਯਤੇ| ਮੂਰ੍ਛਤਿ ਵਿਸਯੋਗਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵੇਤਿ ਏਤਦੇਵ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਧਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਮ੍, ਅਥਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਮੁਦਰਂ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਮ੍||੧੧-੧੪||-
Adhikarana ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੫-੧੭) · Śloka ੧੭
... ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਯਤੋ ਨਿਬੋਧ ||੧੫||
ਵਿਦਾਹ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਰਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਸਕ੍ ਕਫਸ਼੍ਚ |
ਪ੍ਲੀਹਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਕੁਰੁਤਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਪ੍ਲੀਹੋਤ੍ਥਮੇਤਜ੍ਜਠਰਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੬||
ਤਦ੍ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸੀਦਤਿ ਚਾਤੁਰੋਤ੍ਰ |
ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਾਗ੍ਨਿਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਕ੍ਸੀਣਬਲੋਤਿਪਾਣ੍ਡੁਃ |
ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਯਕਤਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਂ ਤਦੇਵ ||੧੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮਾਹ– ਪ੍ਲੀਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਕ੍ਕਫਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਸਗ੍ਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਰਣਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਦਾਹਿਨਾ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸ੍ਯਤੇ; ਅਤ ਏਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰ ਏਵ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯਾਵਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਤਦੇਵੇਤਿ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ, ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਸਮਮੇਵ; ਨ ਵਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਦ੍ਦਾਲਯਤਿ ਦੋਸੈਰ੍ਭੇਦਯਤੀਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਮ੍||੧੫-੧੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮਾਹ– ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍| ਅਸਕ੍ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਸਕ੍ਕਫਜੈਵ ਤੁਲ੍ਯਕਾਰਣਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਦਾਹਿਨਾ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸ੍ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– ‘ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ’ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰ ਏਵ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯਾਵਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦਕ੍ਸਿਣੇ, ਤਦੇਵੇਤਿ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ, ਤੇਨ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਮਮੇਵ, ਨ ਵਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਦ੍ਦਾਲਯਤਿ ਦੋਸੈਰ੍ਭੇਦਯਤੀਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਮ੍||੧੫-੧੭||
Adhikarana ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ |
ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ||੧੮||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਵਾਤਂ, ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਃ ਕਫਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍||੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਯੋਃ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਵਾਤਂ, ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਃ ਕਫਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍||੧੮||
Adhikarana ਬਦ੍ਧਗੁਦੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਨੈਰੁਪਲੇਪਿਭਿਰ੍ਵਾ ਬਾਲਾਸ਼੍ਮਭਿਰ੍ਵਾ ਪਿਹਿਤਂ ਯਥਾਵਤ੍ |
ਸਞ੍ਚੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮਲਃ ਸਦੋਸਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸਙ੍ਕਰਵਚ੍ਚ ਨਾਡ੍ਯਾਮ੍ ||੧੯||
ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਗੁਦੇ ਪੁਰੀਸਂ ਨਿਰੇਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਪਿ ਚਾਲ੍ਪਮਲ੍ਪਮ੍ |
ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ਤਸ੍ਯੋਦਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੨੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਾਹ– ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਲੇਪਿਭਿਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੈਰਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ਾਕਸ਼ਾਲੁਕਾਦਿਭਿਃ| ਪਿਹਿਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾਵਦਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਹਮ੍| ਮਲਃ ਪੁਰੀਸਮ੍| ਸਦੋਸ ਇਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਹਿਤਃ| ਨਾਡ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਨਾਡ੍ਯਾਮ੍| ਸਙ੍ਕਰਵਦਿਤਿ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਤਣਾਦ੍ਯਵਕਰੋ ਯਥਾ ਚੀਯਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਿਤਿ ਗੁਦੋਪਰਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲੈਃ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਪੁਰੀਸਾਯਤਨਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧਿਃ; ਗੁਦਮਾਤ੍ਰਨਿਰੋਧੇ ਤੁ ਮਲਦੋਸੈਰ੍ਗੁਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵੋਦਰਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੯-੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਾਹ– ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋਨ੍ਤ੍ਰਮੁਪਲੇਪਿਭਿਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੈਰਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ਾਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਯਥਾਵਦਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਪਿਹਿਤਂ ਬਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ| ਅਥਵਾਨ੍ਨੇ ਮਲਃ ਪੁਰੀਸਃ, ਸਦੋਸਃ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਹਿਤਃ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਃ ਸਞ੍ਚੀਯਤੇ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਤਣਾਦ੍ਯਵਕਰੋ ਯਥਾ ਵਦ੍ਧਿਂ ਨੀਯਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਥੈਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਗੁਦੇ ਪੁਰੀਸਂ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਨਿਰੇਤਿ ਨਿਃਸਰਤਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਿਤਿ ਗੁਦੋਪਰਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲੈਃ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ|” ਇਤਿ| ਪੁਰੀਸਾਯਤਨਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯ ਇਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਗੁਦਮਾਤ੍ਰਨਿਰੋਧੇ ਤੁ ਮਲਦੋਸੈਰ੍ਗੁਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵੋਦਰੇ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੯-੨੦||
Adhikarana ਕ੍ਸਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧) · Śloka ੨੨
ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਤਥਾਨ੍ਨੋਪਹਿਤਂ ਯਦਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਾਗਤਮਨ੍ਯਥਾ ਵਾ |
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਰੁਤੋਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਸਲਿਲਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯਃ ||੨੧||
ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚੋਦਰਮੇਤਿ ਵਦ੍ਧਿਂ ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਦਾਲ੍ਯਤਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ |
ਏਤਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੁਦਰਂ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਂ ... |੨੨|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿ| ਅਨ੍ਨੋਪਹਿਤਮਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਮਾਗਤਮਿਤਿ ਅਰ੍ਥਤਃ ਪਾਕਾਸ਼ਯਾਤ੍; ਵਿਲੋਮੇਨਾਗਤਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਜ੍ਵਾਗਤਂ ਹਿ ਸ਼ਲ੍ਯਮਪਿ ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਕਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵੇਤਿ ਜਮ੍ਭਣਾਤ੍ਯਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਣਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਕਣ੍ਟਕੈਰਨ੍ਨਸਂਯੁਤੈਃ| ਭਿਦ੍ਯੇਤਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਜਮ੍ਭਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਵਾ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਗਲਿਤਃ| ‘ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯਃ’ ਇਤਿ ਭੂਯੋ ਬਹੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤਃ; ਦੋਸਜੇਸੁ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨਾਲ੍ਪ ਏਵ ਸ੍ਰਾਵੋ ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਗੁਦਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਭੂਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਵਰ੍ਤਨੀਯਃ; ਤੇਨੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਗਤ੍ਰ ਸ੍ਰਾਵਨਿਰ੍ਗਮਃ; ਤਤ੍ ਕਥਂ “ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ” ਇਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਬਹਿਰ੍ਗਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਗਮਨਾਤ੍ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾ ਗੁਦਤਃ ਸ੍ਰਾਵ ਉਪਪਨ੍ਨ ਏਵ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੂਰਯਨ੍ ਗੁਦਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਭੇਰਧੋ ਜਠਰਂ ਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ; ਏਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਜਲੋਦਰਮਿਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਯਤਸ਼੍ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਜਲੋਦਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਤਦਨ੍ਯੇ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦਕੋਦਰਂ ਪਥਙ੍ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍||੨੧||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ੍ਥਿਕਾਸ੍ਠਾਦਿਕਮ੍| ਅਨ੍ਨੋਪਹਿਤਮਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਂ, ਭੁਕ੍ਤਮਾਗਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਤਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍, ਵਿਲੋਮੇਨ ਨਿਰ੍ਗਤਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਵਿਦਾਰਯਤਿ, ਜ੍ਵਾਗਤਂ ਸ਼ਲ੍ਯਮਪਿ ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਕਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵੇਤਿ ਜਮ੍ਭਣੇਨਾਤ੍ਯਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਣਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਕਣ੍ਟਕੈਰਨ੍ਨਸਂਯੁਤੈਃ| ਭਿਦ੍ਯਤੇਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਜਮ੍ਭਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਚ||” ਇਤਿ| ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਗਲਿਤਃ| ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ ਇਤਿ ਭੂਯੋ ਬਹੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਨਨੁ, ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਗਤ੍ਰ ਸ੍ਰਾਵੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ ਇਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਗਮਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹਿਸ੍ਕਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਗਮਨਾਦੁਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾ ਗੁਦਤਃ ਸ੍ਰਾਵ ਉਪਪਦ੍ਯਤ ਏਵ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੂਰਯਨ੍ ਗੁਦਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਭੇਰਧੋ ਜਠਰਂ ਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ, ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਲੇਨ ਦਾਲ੍ਯਤ ਇਵ| ਏਤਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੁਦਰਮਨ੍ਯੇ ਏਤਸ੍ਯੇਵ ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਾਹੁਃ||੨੧||
Adhikarana ਦਕੋਦਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੪) · Śloka ੨੪
... ਦਕੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਯਤੋ ਨਿਬੋਧ ||੨੨||
ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤੋਪ੍ਯਨੁਵਾਸਿਤੋ ਵਾ ਵਾਨ੍ਤੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤੋਪ੍ਯਥਵਾ ਨਿਰੂਢਃ |
ਪਿਬੇਜ੍ਜਲਂ ਸ਼ੀਤਲਮਾਸ਼ੁ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ||੨੩||
ਸ੍ਨੇਹੋਪਲਿਪ੍ਤੇਸ੍ਵਥਵਾਪਿ ਤੇਸੁ ਦਕੋਦਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਪਰਿਵਤ੍ਤਨਾਭਿਸਮਾਤਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਿਵਾਮ੍ਬੁਨਾ ਚ |
ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤਿ ਕਮ੍ਪਤੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਚਾਪਿ ਦਕੋਦਰਂ ਤਤ੍ ||੨੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਦਕੋਦਰਮਾਹ– ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕ੍ਤਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪੀਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ਉਦਕਵਹਾਨਿ| ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਉਦਕਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸੁ| ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਨਰਸ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤ੍ਯੋਦਰਂ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤ੍ਰੋਦਰੇ ਯਥਾ ਅਧੋਨਾਭੇਰੁਦਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਗੁਦਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਜਲੋਦਰੇਪਿ ਭਵਤੀਤਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤਾਨ੍ਨਰਸਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਨੁਦਕਤ੍ਵਂ? ਨੈਵਂ, ਤੇਸੁ ਹਿ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੁਦਕਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਭੂਰਿਜਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਮਾਤਤਂ ਵੇਦਨਯਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਮਾਣਮਿਵੋਦਰਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ ਦਤਿਰਿਵ ਜਲਪੂਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲਚਲਨਮਿਵ ਧਤ੍ਤੇ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਗੁਡਗੁਡਾਯਤੇ||੨੨-੨੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦਕੋਦਰਮਾਹ– ਦਕੋਦਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕ੍ਤਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪੀਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣ੍ਯਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਹਾਨੀਤਿ ਉਦਕਵਹਾਨਿ| ਅਥਵਾ ਸ੍ਨੇਹੋਪਲਿਪ੍ਤੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਉਦਕਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸੁ, ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤ੍ਰੋਦਰੇ ਯਥਾ ਨਾਭੇਰਧਃ ਉਦਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ, ਗੁਦਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤਥਾ ਜਲੋਦਰੇ ਭਵਤੀਤਿ| ਨਨੁ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤਾਨ੍ਨਰਸਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਥਮਨੁਦਕਤ੍ਵਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤੇਸੁ ਹਿ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੁਦਕਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਜਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਦੁਦਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਮਹਤ੍, ਤਥਾ ਪਰਿਵਤ੍ਤਨਾਭਿ ਉਚ੍ਛਲਿਤਨਾਭਿ, ਸਮਾਤਤਂ ਵੇਦਨਯਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮਿਵੋਦਰਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ ਦਤਿਰਿਵ ਜਲਪੂਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲਚਾਲਨਮਿਵ ਧਤ੍ਤੇ, ਕਮ੍ਪਤੇ ਵੇਤਿ ਕਮ੍ਪਨਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਚਲਨਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਗੁਡਗੁਡਾਯਤੇ||੨੨-੨੪||
Adhikarana ਉਦਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਃ (੨੫-੨੬) · Śloka ੨੭
ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਮਤਮ੍ |
ਬਲਿਨਸ੍ਤਦਜਾਤਾਮ੍ਬੁ ਯਤ੍ਨਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੨੫||
ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਾਤੋਦਕਂ ਤਥਾ |
ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤ੍ਯਭਾਵਾਯ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚੋਦਰਂ ਨਣਾਮ੍ ||੨੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩)੦ |੨੭|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਰਰੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਨ੍ਮਨੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ| ਅਜਾਤੋਦਕਸ੍ਯੋਦਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕੇਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਅਸ਼ੋਥਮਰੁਣਾਭਾਸਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਨਾਤਿਭਾਰਿਕਮ੍| ਸਦਾ ਗੁਡਗੁਡਾਯਨ੍ਤਂ ਸਿਰਾਜਾਲਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮ੍|| ਨਾਭਿਂ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਪਾਯੌ ਤੁ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ| ਹਦ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਕਟੀਨਾਭਿਗੁਦਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੂਲਿਨਃ|| ਕਰ੍ਕਸ਼ਂ ਸਜਤੋ ਵਾਤਂ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦੇ ਚ ਪਾਵਕੇ| ਲਾਲਯਾ ਵਿਰਸੇ ਚਾਸ੍ਯੇ ਮੂਤ੍ਰੇਲ੍ਪੇ ਸਂਹਤੇ ਵਿਸ਼ਿ|| ਅਜਾਤੋਦਕਮਿਤ੍ਯੇਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਲਕ੍ਸਣੈਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਕਸ਼ਮਿਤਿ ਵੇਗਵਨ੍ਤਮ੍| ਜਾਤੋਦਕਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਚਰਕੇ ਯਥਾ– “ਕੁਕ੍ਸੇਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਗਮਨਮ੍ ਉਦਕਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸਮਾਨਕ੍ਸੋਭਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਭਵਤਿ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮੁਦਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤੀਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਪਕ੍ਸਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਤਥਾ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਤਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਾਤੋਦਕਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਚ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੨੫-੨੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜਨ੍ਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਂ ਤਦੁਦਰਂ ਬਲਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਅਜਾਤਾਮ੍ਬੁ ਅਜਾਤੋਦਕਂ ਸਤ੍ ਯਤ੍ਨਤਃ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਉਦਰਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮੁਦਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਪਕ੍ਸਾਤ੍, ਜਾਤੋਦਕਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕੇ– “ਕੁਕ੍ਸੇਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮੁਦਕਪੂਰ੍ਣਂ ਸਕ੍ਸੋਭਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤੀਤਿ||੨੫-੨੬||
Adhikarana ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਦਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੨੭-੨੮) · Śloka ੨੮
ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਂ ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਮੁਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮ੍ |
ਬਲਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਾਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) |
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਙ੍ਗਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਸ਼ੋਥਾਤੀਸਾਰਪੀਡਿਤਮ੍ |
ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯੁਦਰਿਣਂ ਪੂਰ੍ਯਮਾਣਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੮||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਧ੍ਯਤਯਾਭਿਹਿਤਾਨਾਮਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਉਦਰਿਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਮਿਤਿ ਵਕ੍ਰਮੇਹਨਮ੍| ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮਿਤਿ ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤਨ੍ਵੀ ਤ੍ਵਕ੍ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਮਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਦਰੇ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਲਿਙ੍ਗਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੭-੨੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੁਨਰਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਸ਼ੂਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੋਦਰੇਣੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਂ ਕੁਟਿਲਮੇਹਨਮ੍| ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮਿਤਿ ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤਨ੍ਵੀ ਤ੍ਵਗ੍ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਤਥਾਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਮਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਦਰੇ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪੁਨਰਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗ੍ਨਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਵਿਰਿਕ੍ਤਮਪਿ ਪੂਰ੍ਯਮਾਣੋਦਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੭-੨੮||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੩੫
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਉਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍||੩੫||