Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

౨౬. శూలపరిణామశూలాన్నద్రవశూలనిదానం

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana శూలస్య సన్నికృష్టనిదానం (౧) · Śloka ౧

అథ శూలపరిణామశూలాన్నద్రవశూలనిదానం | దోషైః పృథక్ సమస్తామద్వంద్వైః శూలోऽష్టధా భవేత్ | సర్వేష్వేతేషు శూలేషు ప్రాయేణ పవనః ప్రభుః ||1||

View original

अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् | दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् | सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఆమవాతేऽపి శూలం భవతీత్యతస్తదనంతరం శూలనిదానం| జ్వరాదివత్ శూలస్యాపి ప్రాగుత్పత్తిరస్తి| యదాహ హారీతః– “అనంగనాశాయ హరస్త్రిశూలం ముమోచ కోపాన్మకరధ్వజశ్చ| తమాపతంతం సహసా నిరీక్ష్య భయార్దితో విష్ణుతనుం ప్రవిష్టః|| స విష్ణుహుంకారవిమోహితాత్మా పపాత భూమౌ ప్రథితః స శూలః| స పంచభూతానుగతం శరీరం ప్రదూషయత్యస్య హి పూర్వసృష్టిః||” ఇతి| ఏతేన శూలసంభవత్వాదస్య శూలమితి సంజ్ఞా, శూలనిఖాతవద్వేదనాజనకత్వాచ్చ| తదాహ వృద్ధసుశ్రుతః– “శంకుస్ఫోటనవత్తస్య యస్మాత్తీవ్రా హి వేదనా| శూలాసక్తస్య భవతి తస్మాచ్ఛూలమిహోచ్యతే||” (సు. ఉ. తం. అ. 42) ఇతి| కఫపిత్తాదిశూలేష్వవశ్యంభావీ వాయురిత్యాహ– సర్వేష్విత్యాది| ప్రభుః కర్తా||1||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఆమవాతే చ శూలం భవతి, అతస్తదనంతరం శూలనిదానమాహ– దోషైరిత్యాది| జ్వరాదివచ్ఛూలస్యాపి ప్రాగుత్పత్తిరస్తి| యదుక్తం హారీతే– “అనంగనాశాయ హరస్త్రిశూలం ముమోచ కోపాన్మకరధ్వజశ్చ| తమాపతంతం సహసా నిరీక్ష్య భయార్దితో విష్ణుతనుం ప్రవిష్టః|| స విష్ణుహుంకారవిమోహితాత్మా పపాత భూమౌ ప్రథితః స శూలః| స పంచభూతానుగతం శరీరం ప్రదూషయత్యస్య హి పూర్వసృష్టిః||” ఇతి| స చ దేహినాం శరీరం దూషయత్యస్య హి ప్రాగుత్పత్తిరితి| అత ఏవాస్య శూలిసంభవత్వాత్ శూల ఇతి సంజ్ఞా, శూలనిఖాత ఇవ వేదనాజనకత్వాచ్చ| యదాహ వృద్ధసుశ్రుతః– “శంకుస్ఫోటనవత్తస్య యస్మాత్తీవ్రా చ వేదనా| శూలాసక్తస్య భవతి తస్మాచ్ఛూలమిహోచ్యతే||” ఇతి| సంఖ్యాయాం సంప్రాప్తౌ చ కఫపిత్తాదిశూలేష్వపి వాయోః ప్రాధాన్యమిత్యత ఆహ– సర్వేష్విత్యాది| ప్రభుః కర్తా||1||

Adhikarana వాతికశూలస్య నిదానాదిపూర్వకం లక్షణం (౨-౫) · Śloka ౫

వ్యాయామయానాదతిమైథునాచ్చ ప్రజాగరాచ్ఛీతజలాతిపానాత్ | కలాయముద్గాఢకికోరదూషాదత్యర్థరూక్షాధ్యశనాభిఘాతాత్ ||2|| కషాయతిక్తాతివిరూఢజాన్నవిరుద్ధవల్లూరకశుష్కశాకాత్ | విట్శుక్రమూత్రానిలవేగరోధాచ్ఛోకోపవాసాదతిహాస్యభాష్యాత్ ||3|| వాయుః ప్రవృద్ధో జనయేద్ధి శూలం హృత్పార్శ్వపృష్ఠత్రికబస్తిదేశే | జీర్ణే ప్రదోషే చ ఘనాగమే చ శీతే చ కోపం సముపైతి గాఢం ||4|| ముహుర్ముహుశ్చోపశమప్రకోపీ విడ్వాతసంస్తంభనతోదభేదైః | సంస్వేదనాభ్యంజనమర్దనాద్యైః స్నిగ్ధోష్ణభోజ్యైశ్చ శమం ప్రయాతి ||5||

View original

व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् | कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात् ||२|| कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात् | विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाष्यात् ||३|| वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे | जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम् ||४|| मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपी विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः | संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति ||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వాతికమాహ– వ్యాయామేత్యాది| శీతజలాతిపానాత్ శీతలజలస్య ప్రభూతపానాత్| ఆఢకీ తువరీ, కోరదూషః కోద్రవః, విరూఢజాన్నమంకురితధాన్యకృతమన్నం, విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాదికం, వల్లూరం శుష్కమాంసం| యద్యపి సర్వైరేవ వాతకోపనైర్వాతశూలం స్యాత్తథాऽపి వ్యాయామాదిపాఠేనైతద్దర్శయతి– వ్యాయామాదయో యథా వాతహేతవస్తథా శూలహేతవోऽపీతి; దోషవ్యాధిహేతవ ఇత్యర్థః| ఏవం పిత్తశూలాదిషు ద్రష్టవ్యం| జీర్ణే ఇత్యాహారే| ఘనాగమే వర్షాసు, మేఘోదయే చ| ముహుర్ముహురుపశమప్రకోపౌ వాయోశ్చలత్వేన||2-5||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతికమాహ– వ్యాయామేత్యాది| వ్యాయామో మల్లయుద్ధాదిః, యానం తురగరథాది, మైథునం స్త్రీసేవా, ప్రజాగరం రాత్రౌ, ఏషామతియోగాత్, శీతజలస్య ప్రభూతపానాత్, కలాయస్త్రిపుటః, ఆఢకీ తువరీ, కోరదూషః కోద్రవః, అత్యర్థరూక్షద్రవ్యసేవా, అధ్యశనం భుక్తస్యోపరి భోజనం, అభిఘాతో లోష్టాదిభిః, కషాయతిక్తరససేవా, విరూఢజాన్నమంకురితధాన్యకృతమన్నం, విరుద్ధం మత్స్యక్షీరాది, వల్లూరం శుష్కమాంసం, శుష్కశాకం ప్రసిద్ధం| యద్యపి సర్వైరేవ వాతకోపనైః వాతశూలం స్యాత్, తథాऽపి వ్యాయామాదిపాఠేనైతద్బోధయతి– యథా వ్యాయామాదయో వాతహేతవస్తథా శూలస్యాపి హేతవ ఇతి| దోషవ్యాధ్యుభయహేతవ ఇత్యర్థః| ఏవం పిత్తశూలాదిషు ద్రష్టవ్యం| శోకో బంధువియోగాత్, ఉపవాసః అభోజనం, అతిహాసః, అట్టాట్టహాసః, అతిభాష్యం బహుప్రలపనం, ఏతైః కారణైర్దుష్టో వాయుః శూలం కుర్యాత్| స్థానసంశ్రయమాహ– హృత్ హృదయం, పార్శ్వం, పృష్ఠం, త్రికం స్ఫిక్కటిసంధిః వాయోః స్థానత్వాత్, బస్తిః మూత్రాశయః| జీర్ణే ఆహారే, ప్రదోషే సంధ్యాసమయే, ఘనాగమే వర్షాగమే, శీతే శీతకాలే, ఏతేష్వధికం ప్రకోపం ప్రయాతి| ముహుర్ముహురుపశమప్రకోపౌ వాయోశ్చంచలత్వాత్, ముహుర్ముహుః వారంవారం ప్రకోపోపశమౌ భవతః| విడ్వాతసంస్తంభనతోదభేదైరితి పురీషాదీనాం యదా స్తంభః తదా ప్రకోపః, యదా చ తేషాం ప్రవృత్తిస్తదోపశమః, భేదోऽభిఘాత ఇవ, ఏతదుపలక్షణం| యదా తోదభేదౌ తదా ప్రకోపః శాంతిరుపశయః| ఉపశయమాహ– సంస్వేదనాదిభిః శమం శాంతిం ప్రయాతి స్నిగ్ధోష్ణభోజనైశ్చ||2-5||

Adhikarana పైత్తికశూలస్య నిదానాదిపూర్వకం లక్షణం (౬-౮) · Śloka ౮

క్షారాతితీక్ష్ణోష్ణవిదాహితైలనిష్పావపిణ్యాకకులత్థయూషైః | కట్వమ్లసౌవీరసురావికారైః క్రోధానలాయాసరవిప్రతాపైః ||6|| గ్రామ్యాతియోగాదశనైర్విదగ్ధైః పిత్తం ప్రకుప్యాశు కరోతి శూలం | తృణ్మోహదాహార్తికరం హి నాభ్యాం సంస్వేదమూర్ఛాభ్రమచోషయుక్తం ||7|| మధ్యందినే కుప్యతి చార్ధరాత్రే విదాహకాలే జలదాత్యయే చ | శీతే చ శీతైః సముపైతి శాంతిం సుస్వాదుశీతైరపి భోజనశ్చ ||8||

View original

क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः | कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ||६|| ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् | तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्छाभ्रमचोषयुक्तम् ||७|| मध्यन्दिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च | शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनश्च ||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పైత్తికమాహ– క్షారేత్యాది| క్షారో యవక్షారాదిః ముష్కకాదికృతక్షారద్రవ్యం చ, తీక్ష్ణోష్ణం మరిచరాజికాది, విదాహి వంశకరీరాది, తైలం తిలవికృతిః, నిష్పావః శింబిః, పిణ్యాకో నిఃస్నేహః సర్షపాదికల్కః, కులత్థయూషోऽత్ర కులత్థాన్నపానోపలక్షణః| సౌవీరం సంధానవిశేషః| రవిప్రతాపో రౌద్రః| గ్రామ్యాతియోగో మైథునాతిసేవా| విదాహీతి పూర్వం పఠిత్వాऽపి అశనైర్విదగ్ధైరిత్యనేనావిదాహివస్తునోऽపి దోషవశేన విదాహిత్వం దర్శితం| యదాహ సుశ్రుతః– “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తమగ్నౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| విదాహకాల ఇత్యాహారస్య| జలదాత్యయే శరది||6-8||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పైత్తికమాహ– క్షారేత్యాది| క్షారో యవక్షారాదిః ముష్కకాదికృతక్షారశ్చ, తీక్ష్ణోష్ణం మరిచరాజికాది, విదాహి వంశకరీరాది, తైలం తైలవికృతిః, నిష్పావః శింబిః, పిణ్యాకో నిఃస్నేహస్తిలకల్కః ‘ఖల్లీ’ ఇతి లోకే, కులత్థయూషోऽత్ర కులత్థాన్నపానోపలక్షణః| కటుః కటురసః, అమ్లశ్చ; సౌవీరం సంధానవిశేషః, అన్యే కాంజికం, సురావికారః శాలిషష్టికపిష్టైః కృతం మద్యం సురా తస్యా వికారః, పునర్నవాశాలిపిష్టైః కృతా శ్వేతసురా, బిభీతకత్వక్శాలితండులపిష్టైస్తు బైభీతికీ సురా ఇత్యాది| క్రోధః కోపః, అనలో వహ్నిసేవా, ఆయాసః శ్రమకారి కర్మ, రవిప్రతాపోऽతిఘర్మః| గ్రామ్యాతియోగః మైథునాతిసేవా, అశనైర్విదగ్ధైరిత్యనేనావిదాహివస్తునోऽపి దోషవశేన విదాహిత్వం దర్శితం| యదాహ సుశ్రుతః– “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తమగ్నౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే||” ఇతి| ఏభిః కారణైర్దుష్టం పిత్తం శూలం జనయేత్| తృట్ తృషా, మోహో నష్టచిత్తతా, దాహః ప్రసిద్ధః| నాభ్యాం పిత్తశూలస్య స్థానత్వాత్| స్వేదాదయః ప్రసిద్ధాః, చోషః చుష్యత ఇవ వేదనావిశేషః, ఏతైర్యుక్తం| మధ్యందినేऽర్ధరాత్రే చ కోపం యాతి| విదాహకాలః ఆహారస్య పాకావస్థికః, ‘నిదాఘకాలే’ ఇతి పాఠాంతరం| జలదాత్యయే శరది, శీతే శీతకాలే, శీతవీర్యైః సుస్వాదుశీతైః మధురశీతభోజనైశ్చ శాంతిం గచ్ఛతి||6-8||

Adhikarana శ్లైష్మికశూలస్య నిదానాదిపూర్వకం లక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦

ఆనూపవారిజకిలాటపయోవికారైర్మాంసేక్షుపిష్టకృశరాతిలశష్కులీభిః | అన్యైర్బలాసజనకైరపి హేతుభిశ్చ శ్లేష్మా ప్రకోపముపగమ్య కరోతి శూలం ||9|| హృల్లాసకాససదనారుచిసంప్రసేకైరామాశయే స్తిమితకోష్ఠశిరోగురుత్వైః | భుక్తే సదైవ హి రుజం కురుతేऽతిమాత్రం సూర్యోదయేऽథ శిశిరే కుసుమాగమే చ ||10||

View original

आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः | अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ||९|| हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः | भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

శ్లైష్మికమాహ– ఆనూపేత్యాది| ఆనూపవారిజం మాంసాదికం, కిలాటం తక్రకూర్చికా, కృశరా తిలతండులమాషయవాగూః| సూర్యోదయే ప్రాతః| కుసుమాగమే వసంతే||9-10||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

శ్లైష్మికమాహ– ఆనూపేత్యాది| ఆనూపమాంసం జలప్రదేశచారిణాం మాంసం, వారిజం మత్స్యాదీనాం జలచరాణాం మాంసం, కిలాటః తక్రకూర్చికా, అన్యే సద్యఃప్రసూతమహిషీక్షీరకృతమాహుః, పయోవికారః పాయసం దధ్యాది| మాంసం గ్రామ్యమాంసం, ఇక్షురితి ఇక్షువికారైః, పిష్టమితి పిష్టాన్నం, కృశరా తిలతండులమాషయవాగూః, ఏతైః శ్లేష్మజననైః శ్లేష్మా ప్రకోపం ప్రాప్య శూలం కుర్యాత్| ఉపద్రవానాహ– హృల్లాసేత్యాది| హృల్లాస ఉపస్థితవమనత్వమివ, సదనం గాత్రభంగః, సంప్రసేకో లాలాస్రావః| ఆమాశయే రుజం కురుత ఇతి యోజ్యం| స్తిమితకోష్ఠమితి బద్ధకోష్ఠతా, సూర్యోదయే ప్రాతః, పుష్పాగమే వసంతే, ఏతేషు కాలేషు విశేషేణ కుప్యతి||9-10||

Adhikarana సాన్నిపాతికశూలలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧

సర్వేషు దోషేషు చ సర్వలింగం విద్యాద్భిషక్ సర్వభవం హి శూలం | సుకష్టమేనం విషవజ్రకల్పం వివర్జనీయం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః ||11||

View original

सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् | सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||११||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సాన్నిపాతికమాహ– సర్వేష్విత్యాది| త్రిదోషాణాం మిలితైర్లక్షణైస్త్రిదోషజం జానీయాత్| సుకష్టమసాధ్యం| విషవజ్రతుల్యం మారణాత్మకత్వాత్||11||

Adhikarana ఆమశూలలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨

ఆటోపహృల్లాసవమీగురుత్వస్తైమిత్యకానాహకఫప్రసేకైః | కఫస్య లింగేన సమానలింగమామోద్భవం శూలముదాహరంతి ||12||

View original

आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः | कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఆమశూలమాహ– ఆటోపేత్యాది| కఫస్య లింగేన కఫశూలోక్తలింగేన||12||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఆమజమాహ– ఆటోపేత్యాది| ఆటోపో గుడగుడాశబ్దః, సరుక్, గురుత్వం, స్తైమిత్యం, ఉదరే ఆనాహ ఊర్ధ్వాధోవాతనిరోధః, కఫప్రసేకః కఫస్రావః| కఫస్య లింగేనేతి శ్లైష్మికశూలోక్తలింగేన తమామోద్భవం శూలం జానీయాత్||12||

Adhikarana ద్వంద్వజశూలలక్షణం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪

ద్విదోషలక్షణైరేతైర్విద్యాచ్ఛూలం ద్విదోషజం | బస్తౌ హృత్పార్శ్వపృష్ఠేషు స శూలః కఫవాతికః | కుక్షౌ హృన్నాభిమధ్యేషు స శూలః కఫపైత్తికః ||13|| దాహజ్వరకరో ఘోరో విజ్ఞేయో వాతపైత్తికః |14|

View original

द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् | बस्तौ हृत्पार्श्वपृष्ठेषु स शूलः कफवातिकः | कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः ||१३|| दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः |१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వాతపైత్తికశ్చరకోక్తవాతపైత్తికశూలస్థానే ద్రష్టవ్యః| ఏవం సాన్నిపాతికోऽపి ఉక్తదోషత్రయస్థానే| యదుక్తం– “వాతాత్మకం బస్తిగతం వదంతి, పిత్తాత్మకం చాపి వదంతి నాభ్యాం| హృత్పార్శ్వకుక్షౌ కఫసన్నివిష్టం, సర్వేషు దేశేషు చ సన్నిపాతాత్||” ఇతి||13-14||–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతకఫజస్య స్థానసంశ్రయత్వేనోపద్రవానాహ– బస్తావితి| బస్తౌ మూత్రాశయే, పార్శ్వయోర్ద్వయోః| కఫపైత్తికమాహ– కుక్షావిత్యాది| కుక్షావుదరే| వాతపైత్తికమాహ– దాహేత్యాది| దాహః సర్వాంగతాపః, ఘోరో దారుణః| సాన్నిపాతికస్తూక్తదోషత్రయస్థానే, యదుక్తం తంత్రాంతరే– “వాతాత్మకం వస్తిగతం వదంతి పిత్తాత్మకం చాపి వదంతి నాభౌ| హృత్పార్శ్వకుక్షౌ కఫసన్నివిష్టం సర్వేషు దేశేషు చ సన్నిపాతాత్||” ఇతి||13-14||–

Adhikarana శూలస్య సాధ్యాసాధ్యత్వం (౧౪) · Śloka ౧౫

ఏకదోషోత్థితః సాధ్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యో ద్విదోషజః ||14|| సర్వదోషోత్థితో ఘోరస్త్వసాధ్యో భూర్యుపద్రవః |15|

View original

एकदोषोत्थितः साध्यः, कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः ||१४|| सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |१५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సాధ్యత్వాదిలక్షణమాహ– ఏకేత్యాది| భూర్యుపద్రవ ఇతి ఉపద్రవాస్తు వేదనాదయః| యదుక్తం– “వేదనా చ తృషా మూర్ఛా ఆనాహో గౌరవారుచీ| కాసః శ్వాసశ్చ హిక్కా చ శూలస్యోపద్రవాః స్మృతాః||” ఇతి||14||–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సాధ్యాసాధ్యత్వమాహ– ఏకేత్యాది| భూర్యుపద్రవ ఇతి ఉపద్రవాస్తృషాదయః| యదుక్తం– “వేదనా చ తృషా మూర్ఛా ఆనాహో గౌరవారుచీ| కాసశ్వాసౌ చ హిక్కా చ శూలస్యోపద్రవాః స్మృతాః||” ఇతి||14||–

Adhikarana పరిణామశూలస్య నిదానపూర్వకం లక్షణం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౭

స్వైర్నిదానైః ప్రకుపితో వాయుః సన్నిహితస్తదా ||15|| కఫపిత్తే సమావృత్య శూలకారీ భవేద్బలీ | భుక్తే జీర్యతి యచ్ఛూలం తదేవ పరిణామజం ||16|| తస్య లక్షణమప్యేతత్ సమాసేనాభిధీయతే |17|

View original

स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा ||१५|| कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली | भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ||१६|| तस्य लक्षणमप्येतत् समासेनाभिधीयते |१७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పరిణామశూలమాహ– స్వైరిత్యాది| అస్య చ త్రిదోషజస్యాపి నియతపరిణామకాలసంభవత్వేన పిత్తోల్బణత్వం ద్రష్టవ్యం| యదుక్తమన్యత్ర– “బలాసః ప్రచ్యుతః స్థానాత్ పిత్తేన సహ మూర్ఛితః| వాయుమాదాయ కురుతే శూలం జీర్యతి భోజనే|| కుక్షౌ జఠరపార్శ్వేషు నాభౌ బస్తౌ స్తనాంతరే| పృష్ఠమూలప్రదేశేషు సర్వేష్వేతేషు వా పునః|| భుక్తమాత్రేऽథవా వాంతే జీర్ణేऽన్నే చ ప్రశామ్యతి| షష్టికవ్రీహిశాలీనామోదనేన వివర్ధతే|| తత్ పరిణామజం శూలం దుర్విజ్ఞేయం మహాగదం| తమాహూ రసవాహానాం స్రోతసాం దుష్టిహేతుకం|| కేచిదన్నద్రవం ప్రాహురన్యే తత్ పక్తిదోషతః| పక్తిశూలం వదంత్యేకే కేచిదన్నవిదాహజం||” ఇతి| భుక్తే జీర్యతి ఆహారే పచ్యమానే||15-16||—

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పరిణామశూలమాహ– స్వైరిత్యాది| స్వైః కారణైః కుపితో బలవాన్ వాతః సన్నిహితో నికటో యదా ఉభే కఫపిత్తే సమావృత్య వ్యాప్య తిష్ఠేత్, తదా శూలకారీ భవేత్| అస్య చ త్రిదోషజస్యాపి నియతపరిణామకాలసంబద్ధత్వేన పిత్తోల్బణత్వం ద్రష్టవ్యం| యదుక్తమన్యత్ర– “బలాసః ప్రచ్యుతః స్థానాత్పిత్తేన సహ మూర్ఛితః వాయుమాదాయ కురుతే శూలం జీర్యతి భోజనే|| కుక్షౌ జఠరపార్శ్వేషు నాభ్యాం బస్తౌ స్తనాంతరే| పృష్ఠమూలప్రదేశేషు సర్వేష్వేతేషు వా పునః|| భుక్తమాత్రేऽథవా వాంతే జీర్ణే చాన్నే ప్రశామ్యతి| షష్టికవ్రీహిశాలీనామోదనేన వివర్ధతే|| పరిణామభవం శూలం దుర్విజ్ఞేయం మహాగదం| తమాహూ రసవాహానాం స్రోతసాం దుష్టిహేతుకం| కేచిదన్నద్రవం ప్రాహురన్యే తత్పక్తిదోషజం| పక్తిశూలం వదంత్యేకే కేచిదన్నవిదాహజం||” ఇతి| తస్య సామాన్యలక్షణమాహ– భుక్త ఇతి| ఆహారే పచ్యమానే||15-16||—

Adhikarana పరిణామశూలస్య వాతాదిభేదేన లక్షణాని (౧౭-౨౦) · Śloka ౨౧

ఆధ్మానాటోపవిణ్మూత్రవిబంధారతివేపనైః ||17|| స్నిగ్ధోష్ణోపశమప్రాయం వాతికం తద్వదేద్భిషక్ | తృష్ణాదాహారతిస్వేదం కట్వమ్లలవణోత్తరం ||18|| శూలం శీతశమప్రాయం పైత్తికం లక్షయేద్బుధః | ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహం స్వల్పరుగ్దీర్ఘసంతతి ||19|| కటుతిక్తోపశాంతం చ తచ్చ జ్ఞేయం కఫాత్మకం | సంసృష్టలక్షణం బుద్ధ్వా ద్విదోషం పరికల్పయేత్ ||20|| త్రిదోషజమసాధ్యం తు క్షీణమాంసబలానలం |21|

View original

आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः ||१७|| स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक् | तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम् ||१८|| शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद्बुधः | छर्दिहृल्लाससम्मोहं स्वल्परुग्दीर्घसन्तति ||१९|| कटुतिक्तोपशान्तं च तच्च ज्ञेयं कफात्मकम् | संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ||२०|| त्रिदोषजमसाध्यं तु क्षीणमांसबलानलम् |२१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

తస్య వాతాదిభేదేన లక్షణాన్యాహ– ఆధ్మానేత్యాది| తృష్ణాదాహారతిస్వేదా యత్ర సంతి తత్తృష్ణాదాహారతిస్వేదం| కట్వమ్లలవణోత్తరం కట్వమ్లలవణైర్వృద్ధం| శీతశమప్రాయం శీతలోపశమ(య)బహులం| ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహలింగాని యస్మిన్ సంతి తచ్ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహం| దీర్ఘసంతతీతి చిరానుబంధి||17-20||–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతికమాహ– ఆధ్మానేత్యాది| ఆధ్మానం ధ్మాతమివ వాతేనోదరపూరణం| ఆటోపో గుడగుడాశబ్దవత్, విణ్మూత్రయోరప్రవృత్తిః, అరతిః సుఖాభావః, వేపనం కంపః| స్నిగ్ధైరుష్ణైశ్చ శాంతిం వ్రజేత్| పైత్తికమాహ– తృష్ణేత్యాది| ఆహారే పచ్యమానే| తృష్ణాదాహాऽరుచిస్వేదా యస్మిన్ తత్తృష్ణాదాహారుచిస్వేదం, కట్వమ్లలవణోత్తరం కట్వమ్లలవణైర్వృద్ధం| శీతశమప్రాయం శీతోపశయబహులం| శ్లైష్మికమాహ– ఛర్దీత్యాది| ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహా యస్మిన్ తచ్ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహం, స్వల్పా రుక్ యస్మిన్, దీర్ఘసంతతి చిరానుబంధి| కటుతిక్తై రసైరుపశమమేతి| ద్విదోషజసాన్నిపాతికమాహ– సంసృష్టమిత్యాది| క్షీణం మాంసం బలమనలో వహ్నిర్యత్ర తత్ క్షీణమాంసబలానలం||17-20||–

Adhikarana అన్నద్రవశూలలక్షణం (౨౧-౨౨) · Śloka ౧

జీర్ణే జీర్యత్యజీర్ణే వా యచ్ఛూలముపజాయతే ||21|| పథ్యాపథ్యప్రయోగేణ భోజనభోజనన చ | న శమం యాతి నియమాత్ సోऽన్నద్రవ ఉదాహృతః ||22|| (అన్నద్రవాఖ్యశూలేషు న తావత్ స్వాస్థ్యమశ్నుతే | వాంతమాత్రే జరత్పిత్తం శూలమాశు వ్యపోహతి) ||1||

View original

जीर्णे जीर्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ||२१|| पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनभोजनन च | न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ||२२|| (अन्नद्रवाख्यशूलेषु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुते | वान्तमात्रे जरत्पित्तं शूलमाशु व्यपोहति) ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

త్రిదోషవికృతివిశేషమన్నద్రవాఖ్యం శూలమాహ– జీర్ణ ఇత్యాది| జీర్ణే ‘ఆహారే’ ఇతి శేషః, ఏవం జీర్యత్యజీర్ణే వేత్యత్ర, సర్వదేత్యర్థః| న శమం యాతి నోపశేతే ఇత్యర్థః, న త్వసాధ్యం, చికిత్సావిధానాదితి||21-22||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అసాధ్యత్రిదోషజవికృతివిశేషమన్నద్రవాఖ్యమాహ– జీర్ణేత్యాది| జీర్ణే ఆహారే, తథా జీర్యతి పచ్యమానే, సర్వదేత్యర్థః; పథ్యేऽపి భుక్తే న శాంతిం గచ్ఛతి| ప్రాయేణ త్రిదోషజవికృతిత్వాదసాధ్యం||21-22||

Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౬

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శూలపరిణామశూలాన్నద్రవశూలనిదానం సమాప్తం ||26||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानं समाप्तम् ||२६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శూలనిదానం సమాప్తం||26||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణవ్యాఖ్యాయాం శూలనిదానం||26||

← 25. āmavātanidānam27. udāvartānāhanidānam →