೩೯. ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರ್ಬುದೇನ ಸಹ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾವ್ಯಭಿಚಾರಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚಾಥ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾನಮೇವಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಶನೈಃ ಶನೈಃ| ತತ್ ಶ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ನಿರುಪಾಧಿರೇವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ಶಿಲಾವತ್ ಪದಂ ಶ್ಲೀಪದಮಿತಿ ವದನ್ತಿ, ನೈರುಕ್ತ್ಯೇನ ಚ ವಿಧಿನಾ ಸಾಧುತ್ವಮ್| ಕರಕರ್ಣಾದಿಗತಶ್ಲೀಪದಾನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ ಪರಮತೇನೋಕ್ತಿಃ||೧-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರ್ಬುದೇನ ಸಹ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾವ್ಯಭಿಚಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಚ್ಚ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾದ್ಯವಸ್ಥಾನಮೇವಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಶನೈಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣಮೂರುಮೇಢ್ರಸನ್ಧಿಃ, ವಙ್ಕ್ಷಣಸ್ಥಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಭೃಶಾರ್ತಿಸಹಿತಃ ಚರಣಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ ಶ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ನಿರುಪಾಧಿರೇವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಶಿಲಾವತ್ ಪದಂ ಶ್ಲೀಪದಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ ಪರಮತೇನೋಕ್ತಿಃ| ವಾತಜಮಾಹ– ಅನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಕಾರಣೇನೈವಂ ಪೀಡಾ| ಬಹುಶೋ ವಾರಂವಾರಂ ಜ್ವರಃ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಪೀತಸಙ್ಕಾಶಂ ಪೀತಾವಭಾಸಂ, ಮೃದು ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಮಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಮಿತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧವದ್ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ, ಚಿಕ್ಕಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಣ್ಡು ಪೀತಶ್ವೇತಮ್||೧-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏಷಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಲ್ಮೀಕಮಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜಾತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಸತ್ ವಲ್ಮೀಕವದ್ಬಹುಶಿಖರಾಕಾರಂ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿರುಪಚಿತಂ ಯದ್ಭವತಿ ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪುನರಮುಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕಫಜಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ತನ್ನ ಮನೋ ಧಿನೋತಿ, ಸುಶ್ರುತೇ ವಲ್ಮೀಕವಜ್ಜಾತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಾತ್| ತದ್ಯಥಾ– “ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಮತಿಮಹದ್ವಲ್ಮೀಕಮಿವ ಸಞ್ಜಾತಂ ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಮಿತಿ ವರ್ಜನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ| ಅಬ್ದಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಬ್ದಾತ್ಮಕಂ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಮ್, ಅಬ್ದಮೇಕಮಿತಿ ಪಾಠೇ ತು ‘ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಹದಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಮುಚ್ಛೂನಮ್| ವರ್ಜನೀಯಂ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಏಷಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಲ್ಮೀಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಲ್ಮೀಕವದ್ಬಹುಶಿಖರಾಕಾರಗ್ರನ್ಥಿಭಿರುಪಚಿತಂ ಯದ್ ಭವತಿ ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಮುಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕಫಜಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ತನ್ನ ಮನೋ ಧಿನೋತಿ, ಸುಶ್ರುತೇ ವಲ್ಮೀಕವಜ್ಜಾತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಾತ್| ತದ್ಯಥಾ– “ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಮತಿಮಹದ್ವಲ್ಮೀಕವಜ್ಜಾತಂ ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಮಿತಿ ವರ್ಜನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್| ಅನ್ಯೇ ಅಬ್ದಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಹತ್ ಅತ್ಯನ್ತಮುಚ್ಛೂನಮ್| ವರ್ಜನೀಯಂ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೀಪದೇಷು ಕಫಸ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ– ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಯದ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಸರ್ವತ್ರ ಕಫಃ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಏಕದೋಷಜತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ, ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ವಿದೋಷಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅನುಬನ್ಧೋಽತ್ರ ಕಫಃ, ನ ತ್ವನುಬನ್ಧ್ಯಃ; ಏತೇನಾತ್ರ ನ ದ್ವಿದೋಷಜಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೀಪದೇಷು ಕಫಸ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ– ತ್ರೀಣೀತ್ಯಾದಿ| ತ್ರೀಣಿ ವಾತಜಾದೀನಿ, ಯತೋ ಗುರುತ್ವಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ ನ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಕಥಮೇಕದೋಷಜವ್ಯಪದೇಶಃ, ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ವಿದೋಷತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್; ಉಚ್ಯತೇ– ಕಫೋಽತ್ರಾನುಬನ್ಧರೂಪಃ, ನ ತ್ವನುಬನ್ಧ್ಯಃ| ತೇನ, ನ ದ್ವಿದೋಷಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೀಪದಸಮ್ಭವಹೇತುಂ ದೇಶಮಾಹ– ಪುರಾಣೋದಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅನೂಪದೇಶೇ ಹಿ ಸಲಿಲಂ ಪತಿತಂ ಬಹೂದಕಂ ನಿಮ್ನತಯಾ ನ ಶೋಷಮುಪಯಾತಿ; ಜಾಙ್ಗಲೇ ತು ಆಗ್ನೇಯೋನ್ನತಭೂಭಾಗತ್ವಾತ್ ನ ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠತಾ| ಸ್ತಿಮಿತಸ್ಯಾನೂಪಸ್ಯ ಮನ್ದಾತಪತ್ವೇನೋಷ್ಣರ್ತಾವಪಿ ಶೀತತೇತಿ ಅತ ಉಕ್ತಮ್– “ಸರ್ವರ್ತುಷು ಚ ಶೀತಲಾಃ” ಇತಿ| ಕರಕರ್ಣಾದಿಗತಶ್ಲೀಪದಸನ್ದೇಹೇ ಕೋಪದ್ವಾರೇಣ ಜ್ವರೇಣ ಶ್ಲೀಪದಾವಧಾರಣಂ ಕರಣೀಯಮ್||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೀಪದಸಮ್ಭವೇ ಹೇತುನಿರ್ದೇಶಮಾಹ– ಪುರಾಣೋದಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಇತಿ ಅನೂಪದೇಶೇ ಸಲಿಲಂ ಪತಿತಂ ಬಹೂದಕಂ ನಿಮ್ನಭೂಭಾಗತಯಾ ನ ಶೋಷಮುಪಯಾತಿ, ಅತೋಽನೂಪದೇಶಸ್ಯ ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠತಾ; ಜಾಙ್ಗಲೇ ತ್ವಾಗ್ನೇಯೋನ್ನತಭೂಭಾಗತಯಾ ಸಲಿಲಂ ಪತಿತಂ ನ ತಿಷ್ಠತಿ, ಸ್ಥಿತಮಪಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಶುಷ್ಕದೇಶಸ್ಯ ಶೋಷಮುಪಯಾತಿ, ಇತಿ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಸ್ಯ ನ ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠತಾ| ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಋತುಷು ಶೀತಲಾ ಯೇ ದೇಶಾಃ ಹಿಮವತ್ಪ್ರದೇಶಾಃ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯುನ್ನತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಯೇನ ದೋಷೇಣಾರಬ್ಧಂ ಶ್ಲೀಪದಂ ತಸ್ಯಾತ್ಯುನ್ನತಾನಿ ಅತಿವೃದ್ಧಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯತ್ರ ತತ್ತಥಾ| ಸಕಣ್ಡುರಮಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಕಣ್ಡುಮತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಗಮ್||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುನರಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರೋ ಮಧುರಾದಿಃ, ವಿಹಾರೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಃ, ಕಫಪ್ರಕೃತಿಕಸ್ಯ ಸಾಸ್ರಾವಮ್ ಆಸ್ರಾವಯುತಮ್| ಅತ್ಯುನ್ನತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಯೇನ ದೋಷೇಣಾರಬ್ಧಂ ಶ್ಲೀಪದಂ, ತಸ್ಯಾತ್ಯುನ್ನತಾನಿ ಇಮಾನ್ಯತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯತ್ರ ತತ್, ಸಕಣ್ಡುರಂ ಕಣ್ಡೂಯುತಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಪಗತಮ್||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್||೩೯||