Adhikarana శ్లీపదసంప్రాప్తిః, వాతజ-పిత్తజ-శ్లైష్మికశ్లీపదలక్షణం చ (౧-౩) · Śloka ౩
అథ శ్లీపదనిదానం |
యః సజ్వరో వంక్షణజో భృశార్తిః శోథో నృణాం పాదగతః క్రమేణ |
తచ్ఛ్లీపదం స్యాత్ కరకర్ణనేత్రశిశ్నౌష్ఠనాసాస్వపి కేచిదాహుః ||1||
వాతజం కృష్ణరూక్షం చ స్ఫుటితం తీవ్రవేదనం |
అనిమిత్తరుజం తస్య బహుశో జ్వర ఏవ చ ||2||
పిత్తజం పీతసంకాశం దాహజ్వరయుతం మృదు |
శ్లైష్మికం స్నిగ్ధవర్ణం చ శ్వేతం పాండు గురు స్థిరం ||3||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉత్సేధసాధర్మ్యాదర్బుదేన సహ కఫసంబంధావ్యభిచారసామ్యాచ్చాథ శ్లీపదనిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– య ఇత్యాది| వంక్షణావస్థానమేవాస్య పూర్వరూపం| క్రమేణేతి శనైః శనైః| తత్ శ్లీపదం స్యాదిత్యనేన నిరుపాధిరేవేయం సంజ్ఞేతి దర్శయతి; అన్యే శిలావత్ పదం శ్లీపదమితి వదంతి, నైరుక్త్యేన చ విధినా సాధుత్వం| కరకర్ణాదిగతశ్లీపదానాం యథోక్తసంప్రాప్త్యభావాత్ కేచిదాహురితి పరమతేనోక్తిః||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉత్సేధసాధర్మ్యాదర్బుదేన సహ కఫసంబంధావ్యభిచారసాధర్మ్యాచ్చ శ్లీపదనిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– య ఇత్యాది| వంక్షణాద్యవస్థానమేవాస్య పూర్వరూపం| క్రమేణేతి శనైః| వంక్షణమూరుమేఢ్రసంధిః, వంక్షణస్థః శ్వయథుః భృశార్తిసహితః చరణం గచ్ఛతీత్యర్థః, తత్ శ్లీపదం స్యాదిత్యనేన పారిభాషికీ నిరుపాధిరేవేయం సంజ్ఞేతి| అన్యే శిలావత్ పదం శ్లీపదమితి వదంతి| కేచిదాహురితి పరమతేనోక్తిః| వాతజమాహ– అనిమిత్తమిత్యాది| అకారణేనైవం పీడా| బహుశో వారంవారం జ్వరః, శేషం సుగమం| పిత్తజమాహ– పీతసంకాశం పీతావభాసం, మృదు మృదుస్పర్శం| శ్లేష్మజమాహ– స్నిగ్ధవర్ణమితి| స్నిగ్ధవద్వర్ణో యస్య, చిక్కణమిత్యర్థః| పాండు పీతశ్వేతం||1-3||
Adhikarana అసాధ్యశ్లీపదలక్షణం (౪) · Śloka ౪
వల్మీకమివ సంజాతం కంటకైరుపచీయతే |
అబ్దాత్మకం మహత్తచ్చ వర్జనీయం విశేషతః ||4||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏషామసాధ్యతామాహ– వల్మీకమివేత్యాది| సంజాతం ప్రవృద్ధం సత్ వల్మీకవద్బహుశిఖరాకారం గ్రంథిభిరుపచితం యద్భవతి తదసాధ్యం| అన్యే తు పునరముం గ్రంథిం కఫజలక్షణత్వేన వర్ణయంతి; తన్న మనో ధినోతి, సుశ్రుతే వల్మీకవజ్జాతస్యాసాధ్యత్వేనాభిధానాత్| తద్యథా– “తత్ర సంవత్సరాతీతమతిమహద్వల్మీకమివ సంజాతం సంప్రస్రుతమితి వర్జనీయాని భవంతి|” (సు. ని. అ. 12) ఇతి| అబ్దాత్మకమిత్యాది| అబ్దాత్మకం సంవత్సరాతీతం, అబ్దమేకమితి పాఠే తు ‘అతిక్రాంతం’ ఇతి శేషః| మహదితి అత్యంతముచ్ఛూనం| వర్జనీయం విశేషత ఇతి ప్రత్యాఖ్యేయం||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏషామసాధ్యతామాహ– వల్మీకమిత్యాది| వల్మీకవద్బహుశిఖరాకారగ్రంథిభిరుపచితం యద్ భవతి తదసాధ్యం| అన్యే పునరముం గ్రంథిం కఫజలక్షణత్వేన వర్ణయంతి; తన్న మనో ధినోతి, సుశ్రుతే వల్మీకవజ్జాతస్యాసాధ్యత్వేనాభిధానాత్| తద్యథా– “తత్ర సంవత్సరాతీతమతిమహద్వల్మీకవజ్జాతం సంప్రస్రుతమితి వర్జనీయాని భవంతి” ఇతి| సర్వాత్మకం త్రిదోషజం| అన్యే అబ్దాత్మకమితి పఠంతి, తత్రాతిక్రాంతవత్సరమిత్యర్థః| మహత్ అత్యంతముచ్ఛూనం| వర్జనీయం విశేషత ఇతి ప్రత్యాఖ్యేయం||4||
Adhikarana శ్లీపదేషు కఫస్యావ్యభిచారేణ ప్రాధాన్యం (౫) · Śloka ౫
త్రీణ్యప్యేతాని జానీయాచ్ఛ్లీపదాని కఫోచ్ఛ్రయాత్ |
గురుత్వం చ మహత్త్వం చ యస్మాన్నాస్తి కఫం వినా ||5||
(సు. ని. అ. 12) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లీపదేషు కఫస్యావ్యభిచారేణ ప్రాధాన్యమాహ– త్రీణ్యప్యేతానీత్యాది| నను, యద్యవ్యభిచారీ సర్వత్ర కఫః కథం తర్హి ఏకదోషజత్వవ్యపదేశః, సర్వస్య ద్విదోషజత్వప్రసంగాత్? ఉచ్యతే– అనుబంధోऽత్ర కఫః, న త్వనుబంధ్యః; ఏతేనాత్ర న ద్విదోషజప్రసంగ ఇత్యభిప్రాయః||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లీపదేషు కఫస్యావ్యభిచారేణ ప్రాధాన్యమాహ– త్రీణీత్యాది| త్రీణి వాతజాదీని, యతో గురుత్వం చ శ్లేష్మణా వినా న స్యాత్| నను, యద్యేవం తర్హి కథమేకదోషజవ్యపదేశః, సర్వస్య ద్విదోషత్వప్రసంగాత్; ఉచ్యతే– కఫోऽత్రానుబంధరూపః, న త్వనుబంధ్యః| తేన, న ద్విదోషజత్వప్రసంగ ఇత్యభిప్రాయః||5||
Adhikarana శ్లీపదసంభవహేతుర్దేశః (౬) · Śloka ౬
పురాణోదకభూయిష్ఠాః సర్వర్తుషు చ శీతలాః |
యే దేశాస్తేషు జాయంతే శ్లీపదాని విశేషతః ||6||
(సు. ని. అ. 12) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లీపదసంభవహేతుం దేశమాహ– పురాణోదకేత్యాది| అనూపదేశే హి సలిలం పతితం బహూదకం నిమ్నతయా న శోషముపయాతి; జాంగలే తు ఆగ్నేయోన్నతభూభాగత్వాత్ న పురాణోదకభూయిష్ఠతా| స్తిమితస్యానూపస్య మందాతపత్వేనోష్ణర్తావపి శీతతేతి అత ఉక్తం– “సర్వర్తుషు చ శీతలాః” ఇతి| కరకర్ణాదిగతశ్లీపదసందేహే కోపద్వారేణ జ్వరేణ శ్లీపదావధారణం కరణీయం||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లీపదసంభవే హేతునిర్దేశమాహ– పురాణోదకేత్యాది| పురాణోదకభూయిష్ఠా ఇతి అనూపదేశే సలిలం పతితం బహూదకం నిమ్నభూభాగతయా న శోషముపయాతి, అతోऽనూపదేశస్య పురాణోదకభూయిష్ఠతా; జాంగలే త్వాగ్నేయోన్నతభూభాగతయా సలిలం పతితం న తిష్ఠతి, స్థితమపి రూక్షోష్ణశుష్కదేశస్య శోషముపయాతి, ఇతి జాంగలదేశస్య న పురాణోదకభూయిష్ఠతా| సర్వేష్వపి ఋతుషు శీతలా యే దేశాః హిమవత్ప్రదేశాః||6||
Adhikarana శ్లీపదస్యాపరమసాధ్యలక్షణం (౭) · Śloka ౭
యచ్ఛ్లేష్మలాహారవిహారజాతం పుంసః ప్రకృత్యాऽపి కఫాత్మకస్య |
సాస్రావమత్యున్నతసర్వలింగం సకండురం శ్లేష్మయుతం వివర్జ్యం ||7||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– యదిత్యాది| అత్యున్నతసర్వలింగమితి యేన దోషేణారబ్ధం శ్లీపదం తస్యాత్యున్నతాని అతివృద్ధాని సర్వాణి లింగాని యత్ర తత్తథా| సకండురమితి అత్యంతకండుమత్| శ్లేష్మయుతమితి శ్లేష్మానుగం||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పునరసాధ్యతామాహ– యదిత్యాది| శ్లేష్మలాహారో మధురాదిః, విహారో దివాస్వప్నాదిః, కఫప్రకృతికస్య సాస్రావం ఆస్రావయుతం| అత్యున్నతసర్వలింగం యేన దోషేణారబ్ధం శ్లీపదం, తస్యాత్యున్నతాని ఇమాన్యతిప్రవృద్ధాని సర్వాణి త్రిదోషలింగాని యత్ర తత్, సకండురం కండూయుతం, శ్లేష్మయుతం శ్లేష్మణోపగతం||7||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౯
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శ్లీపదనిదానం సమాప్తం ||39||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శ్లీపదనిదానం సమాప్తం||39||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం శ్లీపదనిదానం||39||