Adhikarana ślīpadasamprāptiḥ, vātaja-pittaja-ślaiṣmikaślīpadalakṣaṇaṁ ca (1-3) · Śloka 3
atha ślīpadanidānam |
yaḥ sajvarō vaṅkṣaṇajō bhr̥śārtiḥ śōthō nr̥ṇāṁ pādagataḥ kramēṇa |
tacchlīpadaṁ syāt karakarṇanētraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kēcidāhuḥ ||1||
vātajaṁ kr̥ṣṇarūkṣaṁ ca sphuṭitaṁ tīvravēdanam |
animittarujaṁ tasya bahuśō jvara ēva ca ||2||
pittajaṁ pītasaṅkāśaṁ dāhajvarayutaṁ mr̥du |
ślaiṣmikaṁ snigdhavarṇaṁ ca śvētaṁ pāṇḍu guru sthiram ||3||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
utsēdhasādharmyādarbudēna saha kaphasambandhāvyabhicārasāmyāccātha ślīpadanidānam| tasya samprāptimāha– ya ityādi| vaṅkṣaṇāvasthānamēvāsya pūrvarūpam| kramēṇēti śanaiḥ śanaiḥ| tat ślīpadaṁ syādityanēna nirupādhirēvēyaṁ sañjñēti darśayati; anyē śilāvat padaṁ ślīpadamiti vadanti, nairuktyēna ca vidhinā sādhutvam| karakarṇādigataślīpadānāṁ yathōktasamprāptyabhāvāt kēcidāhuriti paramatēnōktiḥ||1-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
utsēdhasādharmyādarbudēna saha kaphasambandhāvyabhicārasādharmyācca ślīpadanidānam| tasya samprāptimāha– ya ityādi| vaṅkṣaṇādyavasthānamēvāsya pūrvarūpam| kramēṇēti śanaiḥ| vaṅkṣaṇamūrumēḍhrasandhiḥ, vaṅkṣaṇasthaḥ śvayathuḥ bhr̥śārtisahitaḥ caraṇaṁ gacchatītyarthaḥ, tat ślīpadaṁ syādityanēna pāribhāṣikī nirupādhirēvēyaṁ sañjñēti| anyē śilāvat padaṁ ślīpadamiti vadanti| kēcidāhuriti paramatēnōktiḥ| vātajamāha– animittamityādi| akāraṇēnaivaṁ pīḍā| bahuśō vāraṁvāraṁ jvaraḥ, śēṣaṁ sugamam| pittajamāha– pītasaṅkāśaṁ pītāvabhāsaṁ, mr̥du mr̥dusparśam| ślēṣmajamāha– snigdhavarṇamiti| snigdhavadvarṇō yasya, cikkaṇamityarthaḥ| pāṇḍu pītaśvētam||1-3||
Adhikarana asādhyaślīpadalakṣaṇam (4) · Śloka 4
valmīkamiva sañjātaṁ kaṇṭakairupacīyatē |
abdātmakaṁ mahattacca varjanīyaṁ viśēṣataḥ ||4||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ēṣāmasādhyatāmāha– valmīkamivētyādi| sañjātaṁ pravr̥ddhaṁ sat valmīkavadbahuśikharākāraṁ granthibhirupacitaṁ yadbhavati tadasādhyam| anyē tu punaramuṁ granthiṁ kaphajalakṣaṇatvēna varṇayanti; tanna manō dhinōti, suśrutē valmīkavajjātasyāsādhyatvēnābhidhānāt| tadyathā– “tatra saṁvatsarātītamatimahadvalmīkamiva sañjātaṁ samprasrutamiti varjanīyāni bhavanti|” (su. ni. a. 12) iti| abdātmakamityādi| abdātmakaṁ saṁvatsarātītam, abdamēkamiti pāṭhē tu ‘atikrāntam’ iti śēṣaḥ| mahaditi atyantamucchūnam| varjanīyaṁ viśēṣata iti pratyākhyēyam||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ēṣāmasādhyatāmāha– valmīkamityādi| valmīkavadbahuśikharākāragranthibhirupacitaṁ yad bhavati tadasādhyam| anyē punaramuṁ granthiṁ kaphajalakṣaṇatvēna varṇayanti; tanna manō dhinōti, suśrutē valmīkavajjātasyāsādhyatvēnābhidhānāt| tadyathā– “tatra saṁvatsarātītamatimahadvalmīkavajjātaṁ samprasrutamiti varjanīyāni bhavanti” iti| sarvātmakaṁ tridōṣajam| anyē abdātmakamiti paṭhanti, tatrātikrāntavatsaramityarthaḥ| mahat atyantamucchūnam| varjanīyaṁ viśēṣata iti pratyākhyēyam||4||
Adhikarana ślīpadēṣu kaphasyāvyabhicārēṇa prādhānyam (5) · Śloka 5
trīṇyapyētāni jānīyācchlīpadāni kaphōcchrayāt |
gurutvaṁ ca mahattvaṁ ca yasmānnāsti kaphaṁ vinā ||5||
(su. ni. a. 12) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślīpadēṣu kaphasyāvyabhicārēṇa prādhānyamāha– trīṇyapyētānītyādi| nanu, yadyavyabhicārī sarvatra kaphaḥ kathaṁ tarhi ēkadōṣajatvavyapadēśaḥ, sarvasya dvidōṣajatvaprasaṅgāt? ucyatē– anubandhō'tra kaphaḥ, na tvanubandhyaḥ; ētēnātra na dvidōṣajaprasaṅga ityabhiprāyaḥ||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślīpadēṣu kaphasyāvyabhicārēṇa prādhānyamāha– trīṇītyādi| trīṇi vātajādīni, yatō gurutvaṁ ca ślēṣmaṇā vinā na syāt| nanu, yadyēvaṁ tarhi kathamēkadōṣajavyapadēśaḥ, sarvasya dvidōṣatvaprasaṅgāt; ucyatē– kaphō'trānubandharūpaḥ, na tvanubandhyaḥ| tēna, na dvidōṣajatvaprasaṅga ityabhiprāyaḥ||5||
Adhikarana ślīpadasambhavahēturdēśaḥ (6) · Śloka 6
purāṇōdakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ |
yē dēśāstēṣu jāyantē ślīpadāni viśēṣataḥ ||6||
(su. ni. a. 12) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślīpadasambhavahētuṁ dēśamāha– purāṇōdakētyādi| anūpadēśē hi salilaṁ patitaṁ bahūdakaṁ nimnatayā na śōṣamupayāti; jāṅgalē tu āgnēyōnnatabhūbhāgatvāt na purāṇōdakabhūyiṣṭhatā| stimitasyānūpasya mandātapatvēnōṣṇartāvapi śītatēti ata uktam– “sarvartuṣu ca śītalāḥ” iti| karakarṇādigataślīpadasandēhē kōpadvārēṇa jvarēṇa ślīpadāvadhāraṇaṁ karaṇīyam||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślīpadasambhavē hētunirdēśamāha– purāṇōdakētyādi| purāṇōdakabhūyiṣṭhā iti anūpadēśē salilaṁ patitaṁ bahūdakaṁ nimnabhūbhāgatayā na śōṣamupayāti, atō'nūpadēśasya purāṇōdakabhūyiṣṭhatā; jāṅgalē tvāgnēyōnnatabhūbhāgatayā salilaṁ patitaṁ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣōṣṇaśuṣkadēśasya śōṣamupayāti, iti jāṅgaladēśasya na purāṇōdakabhūyiṣṭhatā| sarvēṣvapi r̥tuṣu śītalā yē dēśāḥ himavatpradēśāḥ||6||
Adhikarana ślīpadasyāparamasādhyalakṣaṇam (7) · Śloka 7
yacchlēṣmalāhāravihārajātaṁ puṁsaḥ prakr̥tyā'pi kaphātmakasya |
sāsrāvamatyunnatasarvaliṅgaṁ sakaṇḍuraṁ ślēṣmayutaṁ vivarjyam ||7||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
aparamasādhyalakṣaṇamāha– yadityādi| atyunnatasarvaliṅgamiti yēna dōṣēṇārabdhaṁ ślīpadaṁ tasyātyunnatāni ativr̥ddhāni sarvāṇi liṅgāni yatra tattathā| sakaṇḍuramiti atyantakaṇḍumat| ślēṣmayutamiti ślēṣmānugam||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
punarasādhyatāmāha– yadityādi| ślēṣmalāhārō madhurādiḥ, vihārō divāsvapnādiḥ, kaphaprakr̥tikasya sāsrāvam āsrāvayutam| atyunnatasarvaliṅgaṁ yēna dōṣēṇārabdhaṁ ślīpadaṁ, tasyātyunnatāni imānyatipravr̥ddhāni sarvāṇi tridōṣaliṅgāni yatra tat, sakaṇḍuraṁ kaṇḍūyutaṁ, ślēṣmayutaṁ ślēṣmaṇōpagatam||7||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 39
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē ślīpadanidānaṁ samāptam ||39||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ ślīpadanidānaṁ samāptam||39||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ ślīpadanidānam||39||