Adhikarana వ్రణస్య ద్వైవిధ్యం, వాతజ-పిత్తజ-కఫజ-రక్తజ-ద్వంద్వజ-సన్నిపాతజవ్రణలక్షణం చ (౧-౪) · Śloka ౫
అథ శారీరవ్రణనిదానం | ద్విధా వ్రణః స విజ్ఞేయః శారీరాగంతుభేదతః | దోషైరాద్యస్తయోరన్యః శస్త్రాదిక్షతసంభవః ||1|| స్తబ్ధః కఠినసంస్పర్శో మందస్రావో మహారుజః | తుద్యతే స్ఫురతి శ్యావో వ్రణో మారుతసంభవః ||2|| తృష్ణామోహజ్వరక్లేదదాహదుష్ట్యవదారణైః | వ్రణం పిత్తకృతం విద్యాద్గంధైః స్రావైశ్చ పూతికైః ||3|| బహుపిచ్ఛో గురుః స్నిగ్ధః స్తిమితో మందవేదనః | పాండువర్ణోऽల్పసంక్లేదశ్చిరపాకీ కఫవ్రణః ||4|| (చ. చి. అ. 25) | రక్తో రక్తస్రుతీ రక్తాద్ద్విత్రిజః స్యాత్తదన్వయైః |5|
View original
अथ शारीरव्रणनिदानम् | द्विधा व्रणः स विज्ञेयः शारीरागन्तुभेदतः | दोषैराद्यस्तयोरन्यः शस्त्रादिक्षतसम्भवः ||१|| स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावो महारुजः | तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः ||२|| तृष्णामोहज्वरक्लेददाहदुष्ट्यवदारणैः | व्रणं पित्तकृतं विद्याद्गन्धैः स्रावैश्च पूतिकैः ||३|| बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः | पाण्डुवर्णोऽल्पसङ्क्लेदश्चिरपाकी कफव्रणः ||४|| (च. चि. अ. २५) | रक्तो रक्तस्रुती रक्ताद्द्वित्रिजः स्यात्तदन्वयैः |५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోథానామనుపక్రాంతానాం వ్రణభావాపత్తేర్వ్రణనిదానమాహ– ద్విధేత్యాది| ‘వ్రణ గాత్రవిచూర్ణనే’ ఇత్యస్మాద్ధాతోర్వ్రణస్య సాధుత్వముక్తం| వ్రణనిరుక్తిశ్చ సుశ్రుతేన కృతా| యథా– “వృణోతి యస్మాద్రూఢేऽపి వ్రణవాస్తు న నశ్యతి| ఆదేహధారణాజ్జంతోర్వ్రణస్తస్మాన్నిరుచ్యతే||” (సు. సూ. అ. 21) ఇతి| అన్య ఇత్యాగంతుః| ఆగంతువ్రణే యద్యపి దోషస్తత్కాలం తదాత్వేన సంచయకోపప్రసరణశాలీ వికారకరణసమర్థః కల్పయితుం శక్యతే, తథాऽపి సప్తరాత్రం క్షతోష్మనిర్వాపణాయ మధుసర్పిరుపయోగాత్ శీతక్రియావిధానాచ్చ నిజవ్రణవిలక్షణచికిత్సార్థం వ్యపదిశ్యతే| రక్తస్యైకైకస్మిన్ దోషే ద్వంద్వే చ ప్రసరమాహ– ద్విత్రిజః స్యాత్తదన్వయైరిత్యాది| రక్తాన్వయైః ఏకైకదోషైర్ద్వంద్వైశ్చ; రక్తాన్వితైరేకైకదోషైర్ద్విజో వ్రణః, రక్తాన్వితైర్ద్వంద్వత్రయైస్త్రిజః; ఏవం దోషత్రయేऽపి రక్తసంబంధ ఊహనీయః; ఏవం పంచదశధా ప్రసరో దోషాణాముపగృహీతో భవతి| అథవాऽయమర్థః– తదన్వయైర్దోషద్వంద్వత్రయాన్వయైః, తేన దోషద్వయాన్వయేన ద్విజో ద్వంద్వజో వ్రణః, దోషత్రయాన్వయేన త్రిజః సన్నిపాతజః||1-4||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్రణశోఫానామనుపక్రాంతానాం వ్రణభావాపత్తేర్వ్రణనిదానం| తేషాం భేదమాహ– ద్విధేత్యాది| ‘వ్రణ గాత్రవిచూర్ణనే’ ఇత్యస్మాద్ధాతోః వ్రణస్య నిరుక్తిః| వ్రణనిరుక్తిశ్చ సుశ్రుతే కృతా| యథా– “వృణోతి యస్మాద్రూఢేऽపి వ్రణవాస్తు న నశ్యతి| ఆదేహధారణాజ్జంతోర్వ్రణస్తస్మాన్నిరుచ్యతే||” ఇతి| శారీరాగంతుభేదతో వ్రణో ద్విధా జ్ఞేయః, తయోర్ద్వయోర్మధ్యే ఆద్యః శారీరః, స చ దోషైః పవనకఫపిత్తశోణితసన్నిపాతైః స్యాత్, అన్య ఇత్యాగంతుః శస్త్రాదిక్షతసంభవో భవతి| వాతికమాహ– స్తబ్ధ ఇత్యాది| స్తబ్ధః అచలః, తుద్యతే శూలేనేవ, శ్యావః శావవర్ణః| పైత్తికమాహ– తృష్ణేత్యాది| ఏతైర్లింగైః పిత్తకృతం జానీయాత్| క్లేద ఆర్ద్రతా, దాహదుష్టిః దాహవాన్, అవదారణం త్వక్స్ఫోటనం, పూతికైర్దుర్గంధైః| కఫజమాహ– బహ్విత్యాది| బహుపిచ్ఛః భూయః పిచ్ఛిలః, స్తిమితో నిశ్చలః, అల్పసంక్లేదః ఈషదార్ద్రః| రక్తస్యైకస్మిన్ దోషే ద్వంద్వే చ ప్రసరమాహ– రక్త ఇత్యాది| రక్తవర్ణో భవతి, రక్తస్రావో వా| ద్విత్రిజః స్యాత్తదన్వయైరితి రక్తానుగైః పృథగ్దోషైః ద్వంద్వైశ్చ, తేన పృథగ్దోషైః సరక్తైః ద్విజః, ద్వంద్వజైః సరక్తైస్త్రిజః, ఏవం త్రిదోషజేऽపి రక్తః సంబంధనీయః| తద్యథా– వాతజః, పిత్తజః, శ్లేష్మజః, సంఘాతజః, రక్తజః, వాతపిత్తజః, వాతశ్లేష్మజః, పిత్తశ్లేష్మజః, ఏవమష్టౌ; శోణితసంబంధాత్ సప్త, వాతశోణితసంబంధాత్తజ్జః, శ్లేష్మః పిత్తశోణితజః, శ్లేష్మశోణితజః, వాతపిత్తశోణితజః, వాతశ్లేష్మశోణితజః, పిత్తశ్లేష్మశోణితజః, సన్నిపాతక్షతజః ఇతి; ఏవం దోషాణాం భేదేన పంచదశధా ప్రసర ఉక్తః| అథవా తదన్వయైః దోషత్రయాన్వయైః, తేన దోషద్వయాన్వయేన ద్విజః ద్వంద్వజో వ్రణః, దోషత్రయాన్వయేన త్రిజః సాన్నిపాతికో వ్రణ ఇత్యర్థః||1-4||–