൪൨. ശാരീരവ്രണനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശോഥാനാമനുപക്രാന്താനാം വ്രണഭാവാപത്തേര്വ്രണനിദാനമാഹ– ദ്വിധേത്യാദി| ‘വ്രണ ഗാത്രവിചൂര്ണനേ’ ഇത്യസ്മാദ്ധാതോര്വ്രണസ്യ സാധുത്വമുക്തമ്| വ്രണനിരുക്തിശ്ച സുശ്രുതേന കൃതാ| യഥാ– “വൃണോതി യസ്മാദ്രൂഢേऽപി വ്രണവാസ്തു ന നശ്യതി| ആദേഹധാരണാജ്ജന്തോര്വ്രണസ്തസ്മാന്നിരുച്യതേ||” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി| അന്യ ഇത്യാഗന്തുഃ| ആഗന്തുവ്രണേ യദ്യപി ദോഷസ്തത്കാലം തദാത്വേന സഞ്ചയകോപപ്രസരണശാലീ വികാരകരണസമര്ഥഃ കല്പയിതും ശക്യതേ, തഥാऽപി സപ്തരാത്രം ക്ഷതോഷ്മനിര്വാപണായ മധുസര്പിരുപയോഗാത് ശീതക്രിയാവിധാനാച്ച നിജവ്രണവിലക്ഷണചികിത്സാര്ഥം വ്യപദിശ്യതേ| രക്തസ്യൈകൈകസ്മിന് ദോഷേ ദ്വന്ദ്വേ ച പ്രസരമാഹ– ദ്വിത്രിജഃ സ്യാത്തദന്വയൈരിത്യാദി| രക്താന്വയൈഃ ഏകൈകദോഷൈര്ദ്വന്ദ്വൈശ്ച; രക്താന്വിതൈരേകൈകദോഷൈര്ദ്വിജോ വ്രണഃ, രക്താന്വിതൈര്ദ്വന്ദ്വത്രയൈസ്ത്രിജഃ; ഏവം ദോഷത്രയേऽപി രക്തസമ്ബന്ധ ഊഹനീയഃ; ഏവം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോ ദോഷാണാമുപഗൃഹീതോ ഭവതി| അഥവാऽയമര്ഥഃ– തദന്വയൈര്ദോഷദ്വന്ദ്വത്രയാന്വയൈഃ, തേന ദോഷദ്വയാന്വയേന ദ്വിജോ ദ്വന്ദ്വജോ വ്രണഃ, ദോഷത്രയാന്വയേന ത്രിജഃ സന്നിപാതജഃ||൧-൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്രണശോഫാനാമനുപക്രാന്താനാം വ്രണഭാവാപത്തേര്വ്രണനിദാനമ്| തേഷാം ഭേദമാഹ– ദ്വിധേത്യാദി| ‘വ്രണ ഗാത്രവിചൂര്ണനേ’ ഇത്യസ്മാദ്ധാതോഃ വ്രണസ്യ നിരുക്തിഃ| വ്രണനിരുക്തിശ്ച സുശ്രുതേ കൃതാ| യഥാ– “വൃണോതി യസ്മാദ്രൂഢേऽപി വ്രണവാസ്തു ന നശ്യതി| ആദേഹധാരണാജ്ജന്തോര്വ്രണസ്തസ്മാന്നിരുച്യതേ||” ഇതി| ശാരീരാഗന്തുഭേദതോ വ്രണോ ദ്വിധാ ജ്ഞേയഃ, തയോര്ദ്വയോര്മധ്യേ ആദ്യഃ ശാരീരഃ, സ ച ദോഷൈഃ പവനകഫപിത്തശോണിതസന്നിപാതൈഃ സ്യാത്, അന്യ ഇത്യാഗന്തുഃ ശസ്ത്രാദിക്ഷതസമ്ഭവോ ഭവതി| വാതികമാഹ– സ്തബ്ധ ഇത്യാദി| സ്തബ്ധഃ അചലഃ, തുദ്യതേ ശൂലേനേവ, ശ്യാവഃ ശാവവര്ണഃ| പൈത്തികമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| ഏതൈര്ലിങ്ഗൈഃ പിത്തകൃതം ജാനീയാത്| ക്ലേദ ആര്ദ്രതാ, ദാഹദുഷ്ടിഃ ദാഹവാന്, അവദാരണം ത്വക്സ്ഫോടനം, പൂതികൈര്ദുര്ഗന്ധൈഃ| കഫജമാഹ– ബഹ്വിത്യാദി| ബഹുപിച്ഛഃ ഭൂയഃ പിച്ഛിലഃ, സ്തിമിതോ നിശ്ചലഃ, അല്പസങ്ക്ലേദഃ ഈഷദാര്ദ്രഃ| രക്തസ്യൈകസ്മിന് ദോഷേ ദ്വന്ദ്വേ ച പ്രസരമാഹ– രക്ത ഇത്യാദി| രക്തവര്ണോ ഭവതി, രക്തസ്രാവോ വാ| ദ്വിത്രിജഃ സ്യാത്തദന്വയൈരിതി രക്താനുഗൈഃ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ ദ്വന്ദ്വൈശ്ച, തേന പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സരക്തൈഃ ദ്വിജഃ, ദ്വന്ദ്വജൈഃ സരക്തൈസ്ത്രിജഃ, ഏവം ത്രിദോഷജേऽപി രക്തഃ സമ്ബന്ധനീയഃ| തദ്യഥാ– വാതജഃ, പിത്തജഃ, ശ്ലേഷ്മജഃ, സങ്ഘാതജഃ, രക്തജഃ, വാതപിത്തജഃ, വാതശ്ലേഷ്മജഃ, പിത്തശ്ലേഷ്മജഃ, ഏവമഷ്ടൌ; ശോണിതസമ്ബന്ധാത് സപ്ത, വാതശോണിതസമ്ബന്ധാത്തജ്ജഃ, ശ്ലേഷ്മഃ പിത്തശോണിതജഃ, ശ്ലേഷ്മശോണിതജഃ, വാതപിത്തശോണിതജഃ, വാതശ്ലേഷ്മശോണിതജഃ, പിത്തശ്ലേഷ്മശോണിതജഃ, സന്നിപാതക്ഷതജഃ ഇതി; ഏവം ദോഷാണാം ഭേദേന പഞ്ചദശധാ പ്രസര ഉക്തഃ| അഥവാ തദന്വയൈഃ ദോഷത്രയാന്വയൈഃ, തേന ദോഷദ്വയാന്വയേന ദ്വിജഃ ദ്വന്ദ്വജോ വ്രണഃ, ദോഷത്രയാന്വയേന ത്രിജഃ സാന്നിപാതികോ വ്രണ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാധ്യത്വാദികമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| സുഖേ ദേശ ഇതി മര്മരഹിതേ ദേഹാവയവേ| അനുപദ്രവ ഇതി ജ്വരതൃഷ്ണാദ്യുപദ്രവരഹിതഃ| ധീമത ഇതി ഹിതാഹിതജ്ഞസ്യ| കാലേ സുഖേ ഇതി ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച| അന്യതമൈരിതി ഉക്താനാം ഗുണാനാം മധ്യേ ഏകതമൈര്ഗുണൈഃ||൫-൬||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്രണസ്യ സുഖസാധ്യത്വമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ത്വങ്മാംസജഃ, സുഖേ ദേശേ മര്മരഹിതേ ദേഹാവയവേ, അനുപദ്രവഃ ജ്വരതൃഷ്ണാദ്യുപദ്രവരഹിതഃ, ധീമതഃ അതരലബുദ്ധേഃ, സുഖേ കാലേ ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച| വ്രണസ്യ കഷ്ടസാധ്യമാഹ– ഗുണൈരിത്യാദി| പ്രാഗുക്താനാം ഗുണാനാം മധ്യേ അന്യതമൈര്ഗുണൈര്ഹീനഃ രഹിതഃ, ത്വങ്മാംസജാദീനാമിത്യര്ഥഃ| സ വ്രണഃ കഷ്ടസാധ്യഃ| അസാധ്യമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| സര്വൈസ്ത്വഗ്മാംസജാദികൈര്ഗുണൈഃ രഹിതഃ, നിരുപക്രമഃ അനുപക്രാന്തഃ||൫-൬||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദുഷ്ടവ്രണലിങ്ഗമാഹ– പൂതിരിത്യാദി| പൂയാതിദുഷ്ടാസൃക്സ്രാവീതി പൂയയുക്തമതിദുഷ്ടം രക്തം സതതം സ്രവതീത്യര്ഥഃ| ഉത്സങ്ഗീ കോടരവാന്| ചിരസ്ഥിതിരിത്യനേന ബഹുലദോഷസമ്ബന്ധം ദര്ശയതി| തഥാ ചോക്തമ്– “അനാത്മവതാമജ്ഞൈശ്ചോപക്രാന്താ വ്രണാഃ പ്രദൂഷ്യന്തി, വൃദ്ധത്വാദ്ദോഷാണാമ്||” (സു. സൂ. അ. ൨൨) ഇതി| ദുഷ്ടവ്രണ ഇത്യത്ര ‘പരിഭാഷിത’ ഇതി ശേഷഃ| അതിഗന്ധാദിരിതി ആദിശബ്ദേന വര്ണസ്രാവവേദനാകൃതയോ ഗൃഹീതാഃ, അതിശബ്ദേന ച വിശിഷ്യന്തേ| ശുദ്ധലിങ്ഗവിപര്യയ ഇതി വക്ഷ്യമാണശുദ്ധലിങ്ഗവിപരീതഃ പൂതിത്വാദിയോഗാദേവ| ‘പൂതിപൂയാതിദുഷ്ടാസൃക്സ്രാവി’ ഇതി ക്വചിത് പാഠേ പൂതിശബ്ദഃ പൂയദുഷ്ടാസൃഗ്വിശേഷണമ്||൭||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദുഷ്ടവ്രണലക്ഷണമാഹ– പൂതിരിത്യാദി| പൂതിഃ ശടിതഃ, “പൂതിപൂയാതിദുഷ്ടാസൃക്സ്രാവീ” ഇതി ക്വചിത്പാഠഃ, തത്ര പൂതിശബ്ദഃ പൂയദുഷ്ടാസൃഗ്വിശേഷണം, പൂയയുക്തമതിദുഷ്ടരക്തം സതതം സ്രവതീത്യര്ഥഃ| ചിരസ്ഥിതിരിത്യനേന ബഹുദോഷസമ്ബന്ധം ദര്ശയതി| തഥാ ചോക്തമ്– “അനാത്മവതാമജ്ഞൈശ്ചോപക്രാന്താ വ്രണാ വൃദ്ധത്വാദ്ദോഷാണാം പ്രദുഷ്യന്തി” ഇതി| ദുഷ്ടോ വ്രണ ഇതി കഥിതഃ അതിഗന്ധാദിഃ, ആദിശബ്ദേന വര്ണാസ്രാവവേദനാകൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ശുദ്ധലിങ്ഗവിപര്യയ ഇതി വക്ഷ്യമാണശുദ്ധലക്ഷണവിപരീതഃ||൭||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശുദ്ധവ്രണലക്ഷണമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാതലാഭ ഇതി ജിഹ്വാതലവദാഭാ പ്രഭാ യസ്യ സ തഥാ; തലശബ്ദഃ സ്വരൂപവചനഃ| ജിഹ്വാതലാഭശബ്ദശ്ചാത്ര മൃദുശ്ലക്ഷ്ണസ്നിഗ്ധശബ്ദൈഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ; തേന ജിഹ്വാതലാഭോ മൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധശ്ചേത്യാഹുഃ| സുവ്യവസ്ഥ ഇതി ഉത്സന്നോത്സങ്ഗിത്വരഹിതഃ| നിരാസ്രാവ ഇതി ദോഷകൃതസ്രാവരഹിതഃ| ചരകേ തു പഠ്യതേ– “നാതിരക്തോ നാതിപാണ്ഡുര്നാതിസ്രാവോ ന ചാതിരുക്| ന ചോത്സന്നോ ന ചോത്സങ്ഗീ ശുദ്ധോ രോപ്യഃ പരം വ്രണഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൫) ഇതി, തദ്ദര്ശനാദത്ര നിരാസ്രാവത്വം ദോഷകൃതസ്രാവഹീനത്വം, വിഗതവേദനത്വം ച വാതാദ്യുക്തവേദനാരഹിതത്വമ്| വ്രണസ്രാവകൃതവേദനായുക്തത്വം പുനരസ്ത്യേവ, അത ഏവ രൂഢലിങ്ഗേ അരുജമിത്യുക്തമ്||൮||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശുദ്ധവ്രണലക്ഷണമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാതലവദാഭാ പ്രഭാ യസ്യ സ തഥാ| തലശബ്ദഃ സ്വരൂപവചനഃ, ജിഹ്വാതലാഭശബ്ദശ്ചാത്ര മൃദുശ്ലക്ഷ്ണസ്നിഗ്ധശബ്ദൈഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ; തേന ജിഹ്വാതലാഭോ മൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധശ്ചേതി പ്രാഹുഃ| സുവ്യവസ്ഥ ഇതി ശോഭനാകൃതിഃ, തേന ഉത്സന്നോത്സങ്ഗിത്വരഹിതഃ, കിന്തു സമ ഇത്യര്ഥഃ| നിരാസ്രാവ ഇതി ദോഷകൃതാസ്രാവഹീനഃ| യദുക്തം ചരകേ– “നാതിരക്തോ നാതിപാണ്ഡുര്നാതിസ്രാവോ ന ചാതിരുക്| ന ചോത്സന്നോ ന ചോത്സങ്ഗീ ശുദ്ധോ രോപ്യഃ പരം വ്രണഃ||” ഇതി||൮||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രുഹ്യമാണലക്ഷണമാഹ– കപോതേത്യാദി| കപോതവര്ണപ്രതിമാ ഇതി പാണ്ഡുധൂസരാഃ, സ്ഥിരാഃ അദരണാഃ| ‘ചിപിടികാവര്ണ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ചിപിടികാ മാംസചേലീ, തദ്വര്ണഃ||൯||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രോഹണോന്മുഖവ്രണലക്ഷണമാഹ– കപോതേത്യാദി| യസ്യ വ്രണസ്യാന്താഃ പ്രാന്താഃ കപോതവര്ണപ്രതിമാഃ, പാണ്ഡുധൂസരാ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ലേദേന വര്ജിതാഃ| സ്ഥിരാ അചലാഃ കഠിനാ ഇത്യര്ഥഃ| “ചിപിടികാവന്തഃ” ഇതി പാഠേ ചിപിടികാ മാംസചേലീ ചര്മവലീതി യാവത്, ‘കരോചഡീ’ ഇതി ലോകേ, താ വിദ്യന്തേ യേഷാം തേ ചിപിടികാവന്തഃ||൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്യഗ്രൂഢലക്ഷണമാഹ– രൂഢവര്ത്മാനമിത്യാദി| രൂഢവര്ത്മാനമിതി വര്ത്മ വ്രണമാര്ഗോ വ്രണവാസ്തു രൂഢോ യസ്യ തമ്| അന്തഃപൂയാഭാവാദശൂനമരുജം ച| ത്വക്സവര്ണം ത്വചാസമാനവര്ണമ്| സമതലമിതി സമം തലേന ജിഹ്വാതലേന കരതലേന വാ| അഗ്രന്ഥിമിത്യനേന ഉപരി ഉച്ഛൂനതായാ നിഷേധഃ, സമതലേന ത്വധോനിമ്നതായാ നിഷേധഃ||൧൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രൂഢവ്രണലക്ഷണമാഹ– രൂഢവര്ത്മാനമിത്യാദി| വര്ത്മ വ്രണമാര്ഗോ വ്രണവാസ്തു സ രൂഢോ യസ്യ തമ്, അഗ്രന്ഥിം ഗ്രന്ഥിരഹിതമ്, ഏതേന ഉപരി ഉത്സന്നതായാ നിഷേധഃ| അശൂനം ശ്വയഥുരഹിതമ്, അരുജം പീഡാരഹിതം, ത്വക്സവര്ണം ത്വചാസമാനവര്ണമ്| സമതലമിതി സമം തലേന ജിഹ്വാതലേന കരതലേന വാ, സമതലശബ്ദേന ത്വധോ നിമ്നതായാ നിഷേധഃ||൧൦||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വ്യാധിവിശേഷേണ വ്രണസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ– കുഷ്ഠിനാമിത്യാദി| കുഷ്ഠവിശേഷേണാത്യന്തദോഷദൂഷിതരക്താദിദൂഷ്യത്വേന സര്വദാ ദുഷ്ടിരധികേതി കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമ്| വിഷജുഷ്ടാനാമിതി ദൂഷീവിഷാര്താനാമ്| ശോഷേ മധുമേഹേ ച ധാതുക്ഷയാത്, വ്രണേ ച രക്തസ്രാവാദാഹാരസംയമനാദധികാ ദുഷ്ടിഃ| വസാം മേദോऽഥ മജ്ജാനം മസ്തുലുങ്ഗം ച യഃ സ്രവേദിതി മജ്ജാ അസ്ഥിസ്നേഹഃ, മസ്തുലുങ്ഗം ഘൃതികാ| ന സിധ്യേദ്ദോഷസമ്ഭവ ഇതി ദോഷൈരതിദൂഷിതാനാം വസാദീനാം സ്രാവസ്യ ബഹുവ്യാപത്തികരത്വാത്||൧൧-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്യാധിവിശേഷേണ വ്രണസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ– കുഷ്ഠിനാമിത്യാദി| കുഷ്ഠവിശേഷേണാത്യന്തദോഷദൂഷിതരക്താദിദൂഷ്യത്വേന സര്വദാ ദുഷ്ടിരധികേതി കൃച്ഛ്രത്വമ്| വിഷജുഷ്ടാനാം ദൂഷീവിഷാര്താനാം, ശോഷേ മധുമേഹേ ച ധാതുക്ഷയാദ് വ്രണേ രക്തസ്രാവാച്ചാഹാരസംയമാച്ചാധികദുഷ്ടിഃ| പുനഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ– വസേത്യാദി| വസാ മാംസസ്നേഹഃ, മജ്ജാऽസ്ഥിസ്നേഹഃ, മസ്തുലുങ്ഗോ മസ്തകാഭ്യന്തരസ്നേഹഃ, വസാദീനാം സ്രാവാദാഗന്തുജേ വ്രണേ കൃച്ഛ്രത്വം വാ, കിന്തു ദോഷജേ വ്രണേऽസാധ്യത്വം, ദോഷൈരതിശയദൂഷിതാനാം വസാദീനാം സ്രാവസ്യ ബഹുവ്യാപത്തികരത്വാത്||൧൧-൧൨||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രിഷ്ടരൂപാം ഗന്ധവികൃതിമാഹ– മദ്യാഗുര്വാജ്യേത്യാദി| സുമനാ ജാതീ, സഗന്ധാഃ സമാനഗന്ധാഃ, ദിവ്യഗന്ധാ അപരികല്പിതാദ്ഭുതപാരിജാതാദിഗന്ധാഃ||൧൩||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രിഷ്ടരൂപാം ഗന്ധവികൃതിമാഹ– മദ്യേത്യാദി| മദ്യം പ്രസിദ്ധമ്, അഗുരു ഗന്ധദ്രവ്യമ്, ആജ്യം ഘൃതം, സുമനാ ജാതീ, പദ്മം കമലം, മദ്യാദിഭിഃ സമാനഗന്ധാഃ||൧൩||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

യേ ച മര്മസ്വസമ്ഭൂതാ ഇതി| മര്മസു ന ജാതാ അപി ഭൃശവേദനാഃ, മര്മജാതത്വേന ഹി ഭൃശവേദനാവത്ത്വം യുക്തമ്| പ്രാണമാംസക്ഷയ ഇതി പ്രാണക്ഷയേണ ശക്തിക്ഷയഃ, മാംസക്ഷയേണ ചോപചയക്ഷയഃ| അനുക്തമപ്യശേഷം രിഷ്ടം സങ്ഗൃഹ്ണന്നാഹ– ക്രിയാഭിരിത്യാദി||൧൪-൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുനശ്ചാസാധ്യത്വമാഹ– യ ഇത്യാദി| മര്മസു ന ജാതാ അപി ഭൃശവേദനാഃ സ്യുഃ, മര്മജാതത്വേന ഹി ഭൃശവേദനത്വം യുക്തമ്| യേ ബഹിഃ ശീതലാഃ, അന്തര്മധ്യേ അത്യര്ഥം ദഹ്യന്തേ| പുനശ്ചാസാധ്യലിങ്ഗത്വമാഹ– പ്രാണേത്യാദി| പ്രാണക്ഷയഃ ശക്തിക്ഷയഃ, മാംസക്ഷയഃ ഉപചയക്ഷയഃ, മര്മസു പായുനാഭിഹൃദയാദിഷു| പുനശ്ചാസാധ്യത്വമാഹ– ക്രിയാഭിരിത്യാദി| പാദചതുഷ്ടയാന്വിതാഭിഃ||൧൪-൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശാരീരവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ശാരീരവ്രണനിദാനമ്||൪൨||